ह्रासोन्मुख संस्कार

लोकराज बराल

आजसम्म लोकतन्त्रको विकल्प भेटिएको छैन तर लोकतन्त्र दिनप्रतिदिन कमजोर हुँदै गइरहेको छ । यसको प्रमुख कारण लोकतन्त्रान्त्रिक संस्कारमा ह्रास आउनु हो । यो प्रवृत्ति विश्वव्यापी रूपमै देखिन्छ । यसपालिको भारतीय चुनावी दौडानमा नेताहरूको भाषणको स्तर, निर्वाचन आयोगप्रतिको नकारात्मक जनधारणा र अविश्वासले लोकतन्त्रको सार होइन, आवरण मात्र बाँकी रहेको देखाउँछ ।

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले चुनावी प्रचारका क्रममा एउटा प्रान्तिय प्रतिपक्षी दलका ४१ विधायक उनीसित सम्पर्कमा रहेका र चुनावपछि तिनीहरू दल त्यागी उनको दलमा आउने र स्थानीय सरकार अल्पमतमा पर्ने खुलासा गर्छन् । प्रधानमन्त्रीको टेलिफोनसम्म नलिने पश्चिम बंगालकी मुख्यमन्त्री ममता बनर्जीले मोदीलाई प्रधानमन्त्री नमान्ने भन्दा भारतीय लोकतन्त्रमा कस्तो अभ्यास हुँदै छ भन्ने देखिन्छ ।

प्रधानमन्त्रीलाई भ्रष्टाचारको आरोप लगाउँदै चुनावी प्रचारका क्रममा प्रतिपक्षका नेता 'चौकीदार चोर हो' भन्छन् । प्रधानमन्त्री ३० वर्ष पहिले आतंकवादी हमलामा मारिएका पूर्वप्रधानमन्त्री राजीव गान्धीलाई भ्रष्टाचारी नम्बर १ भन्दै गान्धी परिवारप्रति विष बमन गर्छन् । भ्रष्टाचार मुद्दामा राजीव गान्धीलाई दिल्ली उच्च अदालत र संसदीय समितिले सफाइ दिएको बिर्सिन्छन् ।

मरिसकेको राजीवलाई प्रधानमन्त्री मोदीले भारतीय जलसेनाको जहाज परिवारका सदस्य ओसार्न प्रयोग गरेको भन्नसम्म बाँकी राखेनन् । राजीवले व्यक्तिगत कामका लागि नौसैनिक जहाज प्रयोग गरेका थिएनन् भन्ने त्यसबखत नौसेना प्रमुखले सार्वजनिक गरेका थिए ।

जनताका पीरमर्का र विकासका सवालभन्दा पनि एकअर्काबीच भनाभनको राजनीतिले भारत आक्रान्त छ । यसपल्टको चुनावले संवैधानिक संरचना र संघीयतामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ । प्रधानमन्त्री र कतिपय राज्य सरकारबीच देखिएको कटुताको पराकाष्ठा पश्चिम बंगालकी मुख्यमन्त्री ममता बनर्जीले प्रधानमन्त्री मोदीलाई मान्दिन भन्नुले प्रस्ट हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा संघीय व्यवस्था कसरी चल्छ ? केन्द्र र प्रान्तबीचको सम्बन्ध कसरी कायम भई विकास हुन्छ ? प्रधानमन्त्री मोदीले मुख्यमन्त्री बनर्जीको आलोचना गर्दै संविधान नमानेको आरोप लगाए । यदि राहुल गान्धीको 'चौकीदार चोर' भन्ने भनाइ तल्लो स्तरको मान्ने हो भने मोदीले राहुलका बितिसकेका नातेदारलाई तल्लो स्तरको आलोचना मात्र गरेनन्, ७० वर्षको भारतको विकास र अन्वेषणलाई पनि नकारेका राजनीतिक संस्कारको धज्जी उडाएका छन् ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाको राष्ट्रपति चुनाव प्रचारको स्तर पनि निकै खस्केको थियो । लोकतन्त्र अनुकूलको मर्यादा भुलिएको थियो । राष्ट्रपति ट्रम्प डेमोक्य्राटिक पार्टीका भावी उम्मेदवार जोसेफ आर विदेन जेआरलाई उङ्ने (स्लिपी) र अर्का सम्भावित उम्मेदवार बन्री स्यान्डरलाई लग्गु (क्रेजी) भन्ने आरोप लगाउँछन् । हिलारी क्लिन्टनलाई उनले झुट (लायर) भन्दै जेल पठाउने कुरा प्रचारको अंश नै बनाएका थिए ।

लोकतान्त्रिक संस्कारका निम्ति नेताहरूबीच न्यूनतम मर्यादाको अपेक्षा गरिन्छ तर मर्यादित संस्कार स्खलन हुँदै गइरहेको छ । गल्ती सच्याउन सचेतकको भूमिका खेल्नुपर्ने निवार्चन आयोग भारतमा सरकारको लाचार छायाजस्तो देखिएको छ । यसको टिप्पणी स्वयं पूर्वप्रमुख निर्वाचन आयुक्त एस वाई क्विरेसीले गरेका छन् । आयोगप्रति जनविश्वास डगमगाएको भनाइ सार्वजनिक गरेका छन् । प्रधानमन्त्री मोदीलाई निर्वाचन आचारसंहिता उल्लंंघन गरेका सबै आरोपबाट मुक्त गरेकामा पनि आयोग विवादमा परेको छ ।

भारतको चुनावमा धार्मिक मुद्दा उठ्ने गरे पनि सन् २०१४ सम्मको चुनावमा धर्मका आधारमा निणर्ायक मतदान भएको थिएन तर यसपल्टको चुनावमा धार्मिक बन्ने होडमा मुख्य दलका नेताहरू लागेकाले धर्मनिरपेक्ष राज्यको मर्ममा प्रहार भएको छ । मोदीको भारतीय जनता पार्टी एकातिर कट्टर हिन्दुत्वको हिमायती देखिने र अर्कोतिर राम जन्मभूमि अयोध्यामा राममन्दिर बनाउन हच्किएको छ । यसलाई चुनावी मुद्दा बनाउन गाह्रो भएको छ ।

उच्च अदालतमा यो मुद्दा अनिर्णित अवस्थामा रहेकाले न्यायालयको बहानामा भाजपा पन्छिएको छ । योगी आदित्यनाथलाई मुख्यमन्त्री बनाउने उद्देश्य कट्टर हिन्दुवादी समूहलाई आफूतिर आकषिर्त गरिराख्ने र भ्रष्टाचारमुक्त छवि भएको देखाई चुनावका लागि उपयुक्त वातावरण बनाउने नै मान्न सकिन्छ । यो २०१९ को संसदीय चुनावको रणनीति तयारी थियो । कति कामयावी हुन्छ, मे २३ को नतिजाले देखाउनेछ ।

अब परम्परावादी शैलीको लोकतान्त्रिक अभ्यास असफल हुँदै गएको तथ्य स्थापित लोकतान्त्रिक देशका नयाँ प्रवृत्ति
(ट्रेन्ड) ले देखाउन थालेका छन् । एकातिर लोकतन्त्र देखावटी अर्थात कर्मकाण्डी हुँदै गएको र अर्कातिर आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणमा यस्ता नकारात्मक अभ्यासले प्रभाव पारी देश यथास्थितिमा रहने हुँदा यसको विकल्पको खोजी गर्ने बेला आएको छ । त्यसैले भारतका सन्दर्भमा माइरन विनरले भनेजस्तो 'अति बढी राजनीति र धेरै थोरै नागरिक पाठ' जस्तो असन्तुलन भए राजनीति झन् बढी अराजक भई खलबलिनेछ । यो रोग आज विश्वव्यापी भए पनि दक्षिण एसियाका देश बढी ग्रस्त छन् ।

नेपालको राजनीति झन् बढी तरल छ, स्थिर भएको छैन । चुनावमा पाएको मतले मात्र स्थिरता आउने होइन । दिनप्रतिदिन स्थापित सरकार र प्रतिपक्षको क्षमतामा अविश्वास बढ्दै जानु अस्थिरतातिर धकेलिएको लक्षण हो । लोकपि्रय नारा व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सकेन भने तथाकथित लोकपि्रयतावाद (पपुलिजम्) ले मात्र राजनीतिक स्थायित्व कायम हुँदैन । भारतमा मोदीको नेतृत्व र नेपालमा खड्ग ओलीको नेतृत्व यसै दिशामा बढेको देखिन्छ ।

ओलीको लोकप्रियतावादी राष्ट्रवादले सत्तामा पुर्‍याउन क्षणिक लाभ भए पनि यसले राजनीतिक र विकासको स्थायी बाटो पहिल्याउन सक्दैन । उनको दूरदृष्टि राख्ने क्षमता छैन । यसपल्ट संसद्मा प्रतिपक्षलाई बुँदागत जवाफ दिनुको साटो प्रधानमन्त्री ओलीले ओठे जवाफ र अपहेलनाको भाषा प्रयोग गर्दा लोकतान्त्रिक संस्कार खस्किएको छ ।
राजनीतिक संस्कार निर्माणमा नेतृत्वको सैद्धान्तिक प्रस्टता र प्रतिबद्धताले भूमिका खेल्छ । जनतालाई विश्वाससाथ आकर्षण गर्ने सांगठनिक र व्यक्तिगत क्षमता अर्को कडी हो । संविधानले स्थापित गरेको भ्रष्टाचारमुक्त प्रभावकारी शासनले मुख्य भूमिका खेल्छ ।

प्रतिपक्षी नेपाली कांग्रेसले २०४६ सालदेखि संस्थागत रूपमा संस्कार निर्माण गर्न लाग्नुपथ्र्यो । कांग्रेसको परिचय लोकतान्त्रिक अभ्याससितै जोडिएको हो तर बिस्तारै यसको अस्तित्व र आकर्षणमै चुनौती आएको छ । कांग्रेसले आफ्नो प्रभावकारिता बढाउन परम्परावादी सोच र कार्यशैली बदल्नुपर्छ । लोकतन्त्रको दुहाइ दिएर मात्र हुँदैन । कांग्रेस नेतृत्वको बुताले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको एकाधिकारलाई विस्थापित गर्न मुस्किल छ ।

कांग्रेसले आफ्नो संस्कार र संगठन उचो पार्न आफंै सुधि्रनुपर्छ । दोस्रो या तेस्राे पींढीका युवा नेतालाई अघि लगाएर गुमेको साख पुनः हासिल गर्ने रणनीतिमा नलाग्ने हो भने कांग्रेसको अहिलेका शीर्ष नेताहरूले नयाँ चुनौतीको सामना गर्न सक्नेछैनन् । ८-१० जना युवा नेतालाई संगठनात्मक भूमिका दिई विश्वासमा लिँदै देशका कुनाकुनामा पुग्ने वातावरण बनाउनु जरुरी छ । त्यस्ता युवा नेतामा बोल्ने शैली, खट्न सक्ने क्षमता, सहनशीलता, जनतासित भिज्ने र आफ्ना धारणा राख्न सक्ने गुण हुनुपर्छ ।

राजनीतिक संस्कार निर्माण नै लोकतन्त्रको संस्थागत विकासका लागि नभई नहुने तत्त्व हो भन्ने कुरामा सबै दलका नेता र नागरिक समाजका अगुवाहरू प्रतिबद्ध हुनुपर्छ । सामाजिक असमानता कसरी घटाउने ? शिक्षा र नयाँ राजनीतिक चेतना कसरी बढाउने भन्ने विषयमा नेतृत्व चिन्तित हुनुपर्छ । संविधानमा जे लेखिए पनि राजनीतिक दल समाज रूपान्तरणमा अग्रसर नभई सामाजिक विभेद अन्त्य हुन सक्दैन ।

पश्चिम नेपालको छाउपडीको अन्त्य गोठ भत्काएर मात्र सम्भव छैन । चेतनाले त्यस्ता विकृतिको गोठ भत्काउन नेतृत्वले भूमिका खेल्नुपर्छ । तल्लो भनिएको र उच्च भनिएको जातबीच अन्तरजातीय बिहे हुन सक्ने अवस्था छैन । राज्यको स्वभाव र गराइमा यसको अन्त्य गर्ने अठोट देखिँदैन । कानुन बन्ने तर लागू गर्न नसक्ने नरम राज्य (सफ्ट स्टेट) का लक्षण हुन् । नेपाल पनि अहिले यस्तै अवस्थमा छ । क्रान्तिकारी र लोकतन्त्रवादीहरू पनि सामन्तवादको अवशेषबाट मुक्त हुन सकेका छैनन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७६ ०८:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लोकतन्त्रको वैकल्पिक बहस

लोकराज बराल

काठमाडौँ — आजको विश्व राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक दृष्टिले अस्थिर र अनिश्चित देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिका चल्दै आएका अवधारणा र सन्तुलन खल्बलिएका छन् । भावी सम्बन्ध र शक्ति सन्तुलन कस्तो हुने भन्न नसकिने अवस्था छ । सैद्धान्तिक विचलनले गर्दा कस्तो ढाँचाको आर्थिक व्यवस्था ठिक हुन्छ भन्ने कुरामा सबै देश संक्रमणकै अवस्थामा छन् ।

एकदलीय साम्यवादी भन्ने गरिएको चीनको भावी आर्थिक र राजनीतिक स्वरुप के होला भन्न सकिँदैन । पुँजीवादी अर्थतन्त्रनै एकमात्र सही बाटो हो भन्दै आएका देशले पनि पुँजीवादमा संकट खेप्न थालेका छन् । विकासोन्मुख देशहरूको त कुरै छाडौं । साम्यवादको पतन र पुँजीवादी लोकतन्त्रले जनताका आधारभूत समस्या सुल्टाउने क्षमता देखाउन छाडेकाले ती देशका आन्तरिक राजनीति कसरी चल्ला भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ ।

केही समययता लोकतान्त्रिक अभ्यासमा देखिन थालेका उथल-पुथलले परम्परावादी प्रक्रिया र शैलीबाट लोकतन्त्र सही रूपमा चल्न सक्ने देखिँंदैन । लोकतन्त्रका सिद्धान्तलाई जनता यथार्थ रूपमा हेर्न चाहन्छन्, नकि खोक्रा नारा र आश्वासन । जनताले अब राजनीतिक दल र तिनको साइनबोर्डलाई मात्र हेर्दैनन् ।

तिनको कार्यक्षमता र आश्वासनबाट उनीहरू आजित भैसकेका छन् । यसको ज्वलन्त उदाहरण विकसित भनिने संयुक्त राज्य अमेरिकादेखि फ्रान्स, युक्रेनसम्मका परिवर्तनका उदाहरणले देखाएका छन् । विकल्पको खोजीमा जनता छन् । परम्परावादी शैली, सैद्धान्तिक विचलन, नेतृत्वमा ह्रास, राजनीतिको व्यापारीकरण, भ्रष्ट चुनाव देखेर जनता दिक्क भएका छन् ।

नेतृत्वको कथनी र करणीमा देखिने भेदले जनता नयाँ सोच, प्रभावकारी शासन, जनमुखी कार्यक्रम र तिनको ठोस कार्यान्वयन चाहन्छन्, जुन आजका दल र नेतामा देखिँंदैन । अमेरिकामा डोनाल्ड ट्रम्प चुनाव जितेर राष्ट्रपति बन्ने आधार सिद्धान्तले होइन, राष्ट्रवादी लोकपि्रयतावाद (न्यासलिस्टिक पपुलिजम) ले दिएको हो । जसलाई जनताले आफ्ना हित अनुकूल देखे । जनताका नयाँ आशा र विश्वासमा फ्रान्सका ३९ वर्षीय इमान्युएल म्याक्रोनले राष्ट्रपतिको चुनाव जिते ।

केही दिन पहिले भएको युक्रेनको राष्ट्रपतिमा हास्यकलाकार भेलोडिमिर जेलेन्स्कीले अत्यधिक मत ल्याई स्थापित दलका नेता तथा राष्ट्रपतिलाई हराए । प्रा. कृष्ण खनालले यसको विस्तृत व्याख्या वैशाख १५ को कान्तिपुरमा गरिसकेकाले दोहोर्‍याइरहनु परेन । भेनेजुयलामा ३५ वषर्ीय युवक हुवाँ ग्वाइदोले राष्ट्रपति निकोलस मडुरोलाई पद छाड्न चुनौती दिरहेका बेला मडुरोको विरोध गर्ने ५० जति देशले ग्वाइदोलाई राष्ट्रपति मानेका छन् ।

विश्वमा राजनीतिक व्यवस्थाको स्वरुप सधैं एकै खालले चल्न नसक्नुको प्रमुख कारण नेतृत्वको सैद्धान्तिक विचलन, राजनीतिक व्यापारीकरण र भ्रष्टाचारी कार्यशैली हो । अति खर्चिलो चुवाव, यसलाई प्रभाव पार्ने मफियातन्त्र, नेतृत्वको भ्रष्टीकरण, नेतामुखी तन्त्र र त्यसको आत्मकेन्दि्रत कार्यशैलीले नेपालको स्थापित गणतन्त्रलाई बदनाम गराइरहेको छ । तर 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' भनेजस्तै ती कुर्सीमा बस्नेहरू आफू बाहेक अरु सबै गलत भन्ने ठान्छन् । तिनको सुधार गर्ने क्षमता नहुँदा जनतामा निराशा र आक्रोश बढेको छ ।

लोकतन्त्रलाई दिगो र जनमुखी बनाउने विकल्पको सोच बदलिंँदो परिस्थितिमा ठिकै लाग्छ । कोरा परम्परावादी सिद्धान्तमा आधारित राजनीति या अर्थव्यवस्थाभन्दा व्यवस्थापन क्षमता र त्यसले जनताका आधारभूत आवश्यकता परिपूर्ति गर्ने कौशलता र शासकीय शुद्धता चाहिन्छ । यस निम्ति देखिने र गरिने काममा जनविश्वास निर्माण हुनुपर्छ । परिवर्तनका सम्भावना छेक्ने संयन्त्र घुमाउरो निर्वाचन प्रणाली -फस्ट पास्ट द पोस्ट सिस्टम) मा सरकार फेर्न संसदको संख्यामा भरपर्ने भएकाले यसले अर्को खालको विकृति बढाई जनविश्वास गुमाउने ठाउँ रहन्छ ।

यस प्रणालीले राष्ट्रपतीय प्रणालीमा जस्तो जनताले सोझै सरकार फाल्ने अवस्था रहँदैन । यस्तो व्यवस्था जतिसुकै अलोकपि्रय भए पनि चुनावी अंकगणितले जबर्जस्ती टिक्ने बहाना बन्दा स्वतन्त्र व्यक्तिले ती अलोकपि्रय नेतालाई विस्थापित गर्न अप्ठ्यारो पर्छ । यसको विकल्प राष्ट्रपतीय प्रणाली र समावेशी सदनात्मक व्यवस्थामा सबैका लागि ढोका खुल्ने सम्भावना बढी रहन्छ । यसको उदाहरण फ्रान्स, युक्रेन, सुडान, इन्डोनेसिया, माल्दिभ्स आदि देशले देखाएका छन् ।

राष्ट्रपतीय प्रणालीमा जनता असन्तुष्ट भए राष्ट्रपतिलाई पदच्युत गर्न सकिन्छ । तानाशाह बन्ने सम्भावना देश र सन्दर्भमा भर पर्छ । अटर्कीका राष्ट्रपति रिसेप तेइब इर्दोगन बढी अधिनायकवादी भएको पश्चिमेली सञ्चार माध्यमले उठाइरहेका छन् । कसरी लोकतन्त्रबाट तानाशाही व्यवस्थामा पुग्छन् भन्ने इसी टेमेलकुरनको पुस्तक 'हाउ टु लुज अकन्ट्री : द सेभेन स्टेप फ्रम डेमोक्रेसी टु डिक्टेटरसिप'मा विश्लेषण गरिएको छ ।

उनको विचारमा आकांक्षी लोकपि्रयतावाद (आस्पिरेसनल पपुलिजम) र राष्ट्रवादको सिंँढी चढी तानाशाही व्यवस्थामा पुगिने र सर्वसाधारणलाई यस्तै नाराले प्रवाहित गरी तानाशाहहरूको पिछलग्गु बनाइन्छ । जनमत संग्रह गरेर होस् वा निर्मित -म्यानुफ्याक्चर्ड) मतका आधारमा होस उनीहरू सत्तालाई आफू अनुकूल पार्छन् ।

आजको नेपाल तानाशाही अवस्थामा पुग्ने वातावरणमा छैन । नेपालीहरू उदार लोकतन्त्रका आधारभूत सिद्धान्त र अभ्यासप्रति अभिमुखीकरण हुँदै आएको लामो पृष्ठभूमि छ । त्यसैले नेताका आकांक्षा या चाहनाले मात्र तानाशाही सम्भव नहोला । ओली सरकारका केही परिपाटी या गराइले शिक्षित जनतामा केही आशंका रहे पनि नेपालमा लामो अवधिको अधिनायकवाद चल्न गाह्रो पर्छ ।

तर बढ्दो निराशा, सरकारी असक्षमता र नेता तथा दलप्रतिको बढ्दो आक्रोशले अस्थिरतातिर भने धकेल्न सक्छ । निराशा, बढ्दो जनआकांक्षा, भ्रष्टाचार र नेताहरूको सैद्धान्तिक स्खलनका कारण सत्ता या व्यवस्था परिवर्तन हुने हाम्रो इतिहास छ । हामीले लोकतन्त्र त प्राप्त गरिसकेका छौं, यसैको लागि फेरि संघर्ष आवश्यक नपर्ला । तर जनमुखी लोकतन्त्रको लागि दबाब भने निरन्तर चाहिन्छ ।

यसको विकल्पबारे प्रश्न उठिरहेको भए पनि समाधान भने भेटिएको छैन । समाजशास्त्रले सम्भावनाको यथेष्ठ विकल्प दिने भएकाले केही आधार अगाडि बढाउन सकिन्छ । पहिलो, वर्तमान व्यवस्थामा लागेको धमिरा हटाउन प्रयास सबै क्षेत्रबाट गरिनुपर्छ । चुनाव प्रणाली अत्यन्त खर्चिलो, भ्रष्ट भएकाले मर्यादित पार्न मुख्य दलहरूको ठूलो भूमिका रहन्छ ।

अब परम्परावादी सोच र आधारविहीन मोहले कसैको भलो हुँदैन । समानुपातिक र समावेशी चुनाव नअँगाली यो व्यवस्था सम्भव छैन । यदि अहिलेकै ढंगले अघि बढिरहे केही समयमा राजनीतिक अस्थिरता -अराजकता) स्वतः आउनेछ । यसको विकल्प राष्ट्रपतीय प्रणाली हो, जसले स्थायित्व र सरकारी प्रभावकारिता तुलनात्मक रूपमा बढाउँछ ।

संसदको निर्वाचन भने समानुपातिक र समावेशिताका आधारमा हुनुपर्छ । सोझै चुनिएको राष्ट्रपतिलाई तानाशाही हुनबाट रोक्न संसदको दुई तिहाइ मतले हटाउने -इम्पिचमेन्ट) प्रावधान हुने भएकाले र जनमत पनि विरोधमा गए राष्ट्रपति हटाउन सकिन्छ । यस विकल्पका लागि पनि राजनीतिक स्वच्छता, संस्कार, चेतना र प्रतिबद्धता चाहिन्छ ।

बाबुराम भट्टराईको राजनीतिक उतार-चढाव जे भए पनि आजको विकृत संसदीय व्यवस्था, सामन्ती शासनशैलीकै बर्चस्व र नेताको गैरलोकतान्त्रिक स्ांस्कारप्रतिको आलोचनात्मक विचारमा सबैले ध्यान दिनुपर्छ । विचार आफैमा एक शक्ति हो र यसको संगठनात्मक पक्ष पछि निर्माण हुने हो ।

मार्क्स र एंगेल्सले आफ्नो जीवनकालमा तिनको विचारले विश्व दुई धु्रवमा बाँडिएला भन्ने सोचेका थिएनन् होला । गान्धीलाई आफ्नै देशमा महात्मा भनी राष्ट्रपिता मानिए पनि उनका विचार भने उनैका शिष्यहरूले लागू गर्न सकेनन् । तर कतिपय गान्धी विचार सदाचारमा आधारित समता र न्यायी समाज निर्माणका लागि महत्त्व राख्ने खालका छन् ।

आज राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक रूपमा विश्वव्यापीकरणको प्रभाव सबैतिर परेकाले व्यवस्थापन गर्न अप्ठ्यारो परेको छ । एकातिर सम्पर्कका आधार व्यापक भएकाले संसारका कुनै भाग टाढा छैनन् भने अर्कातिर समाज विखण्डन र राजनीतिक उथल-पुथलका सम्भावना बढेका छन् । चुनावी परिणामले मात्र स्थायित्व नदिने रहेछ, यदि सरकारको क्षमता दिन-प्रतिदिन खिइँदै गई जनआक्रोश बढेका खण्डमा । विश्वका अनेक घटनाले के देखाउन थालेका छन् भने अब राजनीतिक दलका आ-आफ्ना पृष्ठभूमि, नेताहरूको जेलनेलको कथा या पारिवारिक पृष्ठभूमिले राजनीति नचल्ने रहेछ ।

बाबुरामले रुढीवादी माक्र्सवाद, लेनिनवाद या माओवाद आजको समाधान नभएको र जनाधारमा आधारित राजनीतिक व्यवस्थाको खांँचो भन्दा यसमा विमति जनाउनुपर्नेकारण देखिँंदैन । समय-सापेक्ष सोच बनाउनु र जनतालाई प्रशिक्षित गर्न अघि बढ्नु सराहनीय काम हो । जनताको कल्याण गर्न स्वच्छ लोकतन्त्र चाहिएको छ, नकि तकनिकीया औपचारिकतामा अडेको लोकतन्त्र । अब लोकतन्त्रको विकल्पको बहस हुंँदैन । तर कस्तो लोकतन्त्र भन्नेमाबहस आवश्यक छ ।

प्रकाशित : वैशाख १९, २०७६ ०८:२३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्