घरेलु हिंसाको घनचक्कर

सञ्जिला तामाङ

पछिल्लो समय घरेलु हिंसाका घटना दिनदिनै सार्वजनिक हुँदै गएका छन् । तिनले सबैलाई झस्काउने गरेका छन् । आफ्नै परिवारका सदस्यहरूबाट भएका हत्या, जिउँदै जलाउने, कुटपिट गर्ने, तातोपानी खन्याउने, घरनिकाला गर्ने जस्ता घटना सुन्दा कसको आङ सिरिङ्ग नहोला र ! यस्ता घटनाबाट सबैभन्दा बढी महिलाहरू पीडित हुने गरेका छन् ।


हिजोआज घरनिकाला गरिनु, जिउँदै जलाइनु वा जलाउने प्रयत्न गरिनु र घर-परिवारबाट शारीरिक तथा मानसिक यातनाको सिकार बन्नु महिलाको नियति नै बन्ने गरेको प्रतीत हुन्छ ।


परिवारका एक वा धेरै सदस्यले परिवारको अर्को सदस्यलाई नियन्त्रणमा राख्न शारीरिक, मानसिक तथा यौनिक रूपमा पीडा दिनु घरेलु हिंसा हो । शारीरिक, मानसिक तथा यौन दुव्र्यवहार सहँदै गएपछि त्यसले गम्भीर रूप लिएर व्यक्तिको ज्यानै जाने वा परिवार विखण्डन हुने अवस्था आउने गर्छ ।


ओरेकले हालै सार्वजनिक गरेको त्यस्ता घटनाहरूको विस्तृत विश्लेषणले ६५ प्रतिशत महिलामाथि घरेलु हिंसा भएको देखाएको छ । त्यस अनुसार, महिलामाथि सबैभन्दा बढी आफ्नै श्रीमानबाट ५३ प्रतिशत र घर-परिवारका अन्य सदस्यबाट १७ प्रतिशत हिंसा हुने गरेको छ ।


प्रहरीको तीन वर्षको तथ्यांकले पनि फरक अवस्था देखाएको छैन । प्रहरीका अनुसार आव २०७४/७५ मा घरेलु हिंसाका १२ हजार २ सय २५ घटना दर्ता भएका छन् भने आव २०७३/७४ मा ११ हजार ६ सय २९ । आव २०७२/७३ मा ९ हजार ३ सय ९८ त्यस्ता दर्ता भएका छन् । यसले घरेलु हिंसाका घटना हरेक वर्ष बढ्दै गएको देखाउँछ । यसले महिला हिंसाका घटनामध्ये घरेलु हिंसा धेरै हुने गरेको पनि छर्लंग पार्छ । घरेलु हिंसापछि बलात्कार र बहुविवाहका घटना अधिक छन् ।


तीन वर्षको तथ्यांक हेर्दा, महिलाहरू आफ्नै घरमा र आफ्नै परिवारका सदस्यबाट सबैभन्दा बढी असुरक्षित छन् । महिला हिंसाको मूलथलो घरपरिवार रहेको देखाउँछ । यसबाट के भन्न सकिन्छ भने घर नै हत्या, हिंसा, अत्याचार, बलात्कार, बोक्सी, छाउपडी प्रथाजस्ता जघन्य अपराधका मूलथलो हो, जहाँबाट यस्ता घटनाहरू जन्मन्छन्, जन्माइन्छन् र जन्मिइरहेका छन् । यस्ता घटनाको विश्लेषण गर्दा घरपरिवारसम्म पुग्नु आवश्यक देखिन्छ । त्यो भनेको घरपरिवारको प्रकृति कस्तो छ भन्नेबारे अध्ययन हो ।


त्यसो भए हाम्रो घर किन असुरक्षित बन्दै गएको छ त ? यसका लागि सबैभन्दा पहिले घरको अवधारणा नै कहाँबाट आयो भन्ने हेर्नुपर्छ । सिकारी युग हुँदै कृषि युगमा आइपुग्दा मानिसले बिस्तारै परिवार बसाउन सुरु गर्‍यो । अनि विवाह, व्यक्तिगत सम्पत्ति, निजी स्वामित्व र लैंगिकताका आधारमा कामको बाँडफाँड सुरु भयो । पुरुषहरू व्यक्तिगत जीवनबाट सार्वजनिक जीवनमा आएपछि घरको जिम्मा पूरै महिलाहरूको हातमा पुग्यो । पुरुषहरू घरबाहिर आए, तर महिलाहरू घरभित्रकै काममा मात्र सीमित भए । यसरी भएको परिवर्तनले पुरुषलाई घर बाहिरको काममा प्रेरित गर्‍यो भने महिला घरभित्र र बाहिर पनि मात्र सहयोगीका रूपमा आउन थाले । परापूर्व कालबाटै सुरु भएको त्यो प्रक्रिया अहिले पनि कायमै छ ।


घरको स्वामित्व, जो घरको मुख्य मान्छे हो, त्यहीसँग हुन्छ । घरको मुख्य मान्छे त्यही हुन्छ, जसले कमाएर ल्याउँछ, घर व्यवहार चलाउँछ, निर्णय गर्छ । त्यो भनेको धेरैजसो पुरुष नै हुन्छन् । घरको स्वामित्व पहिला बाजे, अनि बुबा र त्यसपछि छोरामा हस्तान्तरण हुँदै जान्छ । घरको स्वामित्व महिलाको हातमा आउने अवसर एकदमै कम हुन्छ । त्यसैले घरको स्वामित्व पुरुषको पकडमा हुनुलाई महिला घरेलु हिंसामा पर्नाको मुख्य कारणका रूपमा लिन सकिन्छ । त्यस्तो अवस्थामा महिलाहरू घरको मुख्य मान्छेबाट नियन्त्रित र निर्देशित हुन्छन् ।


ओरेकको तथ्यांक अनुसार, घरेलु हिंसाबाट प्रभावित महिलामध्ये ३५ प्रतिशतको १६ वर्षभन्दा कममा र ५९ प्रतिशतको १७ देखि २५ वर्षबीच विवाह भएको पाइन्छ । यो तथ्यले देखाउँछ— बालविवाह र कम उमेरमा हुने विवाह घरेलु हिंसाको अर्को कारक तत्त्वहो । सानैमा विवाह भएका महिला राम्रो पढ्न र कमाइ गर्न नसक्ने हुन्छन् । चाँडै बच्चा जन्मिने भएकाले शारीरिक रूपमा कमजोर हुने, बूढोजस्तो देखिने अनि उमेर पुगेपछि श्रीमान र श्रीमतीबीचका इच्छा र चाहनाहरू नमिल्ने हुन जान्छ । एक त श्रीमानमाथि पूर्ण आश्रित र अर्कोतिर दुईबीचको चाहनामा बेमेल, अनि हिंसा सुरु हुन्छ ।


हिंसाको मुख्य जरो लिंगका आधारमा कामको बाँडफाँड हुनु पनि हो । परम्परागत मूल्य-मान्यताबाट निर्देशित हाम्रो पारिवारिक संरचनाले महिलाको शरीरमाथि अरूको नियन्त्रण कायम गर्ने प्रणालीको प्रतिपादन गरिरहेको छ । उनीहरूमाथि परिवार र समाज हावी हुन्छ । त्यसैले असन्तुलित शक्ति संरचना, परम्परागत मूल्य-मान्यता र सामाजिक संरचनाले पुरुषलाई प्रधान तथा महिलालाई सहायक भूमिका दिएको छ । यसैले महिलामाथि नियन्त्रण कायम राख्न घरेलु हिंसा एउटा माध्यम बनेको छ । घरपरिवारको उत्पादन प्रणाली, आय स्रोत, सम्पत्ति, चेतनाको स्तरले पनि महिलामाथि हुने हिंसामा प्रभाव पार्छ ।


विकासका सूचकांकका हिसाबले हेर्ने हो भने पनि महिलाहरू पछाडि छन् । आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक क्षेत्रमा उनीहरूको सहभागिता कम छ । अझ पहुँचलाई हेर्ने हो भने नगण्य छ । महिलाहरूको उत्पादनमूलक स्रोतसाधनहरूमा पहुँच र नियन्त्रणको कमी, शिक्षा र चेतनाको अभाव, राज्यद्वारा बनाइएका कानुनहरू महिलामैत्री नहुनु र भएको कानुनको सही कार्यान्वयन नहुनुले गर्दा यस्ता हिंसाको सामना गर्नुपरिरहेको छ ।


महिला हत्या, हिंसा र बलात्कार अहिले मात्रै हुने गरेका होइनन् । यस्ता घटना हिजो पनि भएका थिए, आज पनि भइरहेका छन् । विगतमा यस्ता घटना सार्वजनिक हुन्नथे, अहिले चेतना, सञ्चारमाध्यमको पहुँच, पीडितको बढ्दो आत्मबलका कारण त्यति छोपिन नपाएका मात्र हुन् । शारीरिक यातना मात्र हिंसा होइन । भेदभाव, अस्वतन्त्रता, असमानता, स्रोतसाधनमा असमान पहुँच, डर, शोषण पनि हिंसा नै हुन् । घरभित्र पनि असमानता छ, भेदभाव छ, स्वतन्त्रता छैन, जसले दमनकारी पारिवारिक संरचनालाई निर्माण गर्छ ।


देशमा विद्यमान प्रमुख समस्यामध्ये पारिवारिक हिंसाको समस्या प्रमुख मुद्दाका रूपमा देखा परेको छ । महिलाविरुद्ध हुने घरेलु हिंसा विभिन्न वर्ग, जातजाति, धर्म, उमेर, लिंग, समाज र जीवनशैली अनुसार फरक-फरक तरिकाबाट हुने गर्छ । तर यसको प्रभाव कुनै न कुनै रूपमा सबैतिर छ । तराईमा, खास गरी मधेसी समुदायमा, दाइजोको समस्या छ । त्यहाँ दाइजोकै नाममा महिलाले शारीरिक-मानसिक यातना सहनुपर्छ ।


फ्याक्ट नेपालको हालसालैको रिपोर्टले पनि घरेलु हिंसा २ नम्बर प्रदेशमा बढी हुने गरेको देखाएको छ । पहाडका महिलाहरू सामान्यतया दिनभरि घाँस-दाउरा गर्छन्, खेतबारीमा काम गर्छन् । श्रीमान भने जुवातास खेलेर बस्ने गर्छन्, अनि राति आएर श्रीमती कुट्ने गर्छन् । सहरी क्षेत्रमा महिला-पुरुष काममा समान जोतिने त गर्छन्, घरभित्रको काम भने महिलाले नै गर्नुपर्ने अवस्था छ । तैपनि श्रीमान समयमा घर नआउने, मादक पदार्थ खाएर आउने अनि यातना दिने घटना बढी देखिएका छन् ।


वर्ग अनुसार पनि हिंसाको प्रकृति फरक पाइन्छ । निम्न वर्गका पुरुषहरू दिनभरि ज्याला-मजदुरी गर्ने अनि राति रक्सी खाएर झगडा गर्ने, होहल्लागर्ने, पिट्ने गर्छन् । मध्यम र उच्च वर्गमा मानसिक समस्या एवं यातना बढी हुन्छ, उनीहरू इज्जतलाई प्रधानता दिन्छन्, त्यसैले इज्जतकोडरले भरसक घटना घरभित्रै सामसुम पार्छन् । यो त्यति बेला विस्फोट हुन्छ, जब सबै कुरा बिग्रिइसकेको हुन्छ ।


घटना सार्वजनिक गर्दा महिलाले थप मानसिक तथा शारीरिक पीडा खप्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुने हुँदा हिंसाका घटना भरसक बाहिर आउँदैनन् । हिंसा भएको कुरामा माइती, घर, छिमेकी र आफन्तहरू सबै जानकार हुँदाहुँदै पनि कोही बोल्दैनन् । यस्तो त भइहाल्छ, यो त घरझगडा, लोग्ने-स्वास्नीको झगडा परालको आगो, त्यसको कर्म नै त्यस्तै रहेछ भन्नेजस्ता मिथकलाई आधार मानी यिनलाई प्राय: समस्याका रूपमा लिने गरिँदैन । महिलामाथि हुने हिंसा, विशेषत: घरेलु हिंसालाई निजी र नितान्त घरभित्रको मामिलाका रूपमा मात्र लिइएको छ । घरेलु हिंसा हालसम्म पनि गम्भीर सार्वजनिक सवालका रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन । प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७६ ०८:०२

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नर्स आन्दोलनमा, बिरामी मारमा

महिना दिनअघिसम्म सातामा तीनपल्ट डायलसिस गरिरहेका बिरामीले नियमित डायलसिस गराउन नपाएको गुनासो
लीला श्रेष्ठ

भक्तपुर — रौतहट कटहटियाका मृगौला पीडित १४ वर्षीय खेमराज बसौला ७ दिनदेखि सहिद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रमा डाक्टरको पर्खाइमा छन् । दुवै मृगौलाको समस्या झेलिरहेका बसौला डायलसिस गर्न फिस्टुला बनाउने डाक्टरको ढोका चाहरिरहन्छन् ।

सहिद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रस्थित नर्सको आन्दोलनले उपचार प्रभावित भएकोले प्लेकार्ड देखाएर धर्ना दिँदै मृगौलापीडित । तस्बिर : लीला/कान्तिपुर

‘अस्पतालमा डाक्टर भेटिँदैन, नर्स अनसनमा बसेका रहेछन्,’ उनका हजुरबुबा तुल्सीराम भण्डारीले भने, ‘डायलसिस गराउन नपाउँदा बिरामीकोअवस्था नाजुक बन्दै गएको छ ।’

खेमराज गर्भमा हुँदा उनका बुबा वेदराम बसौला बेपत्ता भए । दुई दिदीको विवाह भइसक्यो । एक दिदी पाठेघरको समस्याले थलिएकी छन् । मावली हजुरबुबा तुल्सीराम ३ वर्षदेखि उनको उपचारका लागि केन्द्र धाइरहेका छन् । साढे २ वर्षको उमेरदेखि मृगौलाको समस्या झेलिरहेका खेमराजको आर्थिक अवस्था कमजोर छ ।

‘कान्ति अस्पतालमा ३ वर्ष उपचार गराउँदा २२ लाख रुपैयाँभन्दा बढी खर्च भयो,’ उनले भने, ‘केही वर्ष सन्चो भएजस्तो भयो, फेरि रोग बल्झियो ।’ तीन कठ्ठा जग्गा बेचेर नातिका उपचारमा निस्केका तुल्सीराम आँखाभरि आँसु गरेर खेमराजको अनुहार हेर्छन् ।

पैसाको अभावमा उनका बाजे/नाति केन्द्रमै बिरामी कुरूवालाई राखेको टेबुलमा रात कटाउँछन् । ‘डायलसिस गर्न केन्द्रमा डाक्टरले बोलाएको हो,’ उनले भने, ‘फिस्टुला बनाउने डाक्टर नहुँदा त्यत्तिकै दिन बितेको छ, रात परेपछि अस्पतालको टेबुलमै सुत्छौं । होटलमा बस्न सक्ने क्षमता छैन ।’

नर्सको आन्दोलनले मृगौला पीडितलाई थप पीडा थपिएको उनको गुनासो छ । त्यस्तै, बाग्लुङ जैमिनी नगरपालिका भकुण्डेका ६७ वर्षीय खड्गबहादुर विक ६ वर्षदेखि केन्द्रमा डायलसिस गरिरहेका छन् ।

महिना दिन अघिसम्म सातामा तीनपल्ट डायलसिस गरिरहेका विकले नर्सको आन्दोलन पछि नियमित डायलसिस गराउन नपाएको गुनासो गरे । ‘अस्पताल आयो, नियमित डायलसिस गराउन पाउँदैन,’ उनले भने, ‘बल्लबल्ल डायलसिस गर्‍यो, ४ घण्टा गराउनुपर्ने २ घण्टामै छोडिदिन्छ ।’

अस्पतालको स्टाफ नर्स केन्द्रको गेटमै अनसनरत छन् । नर्सको आन्दोलनले बिरामीको उपचार प्रभावित भएको भन्दै बिहीबार मृगौला पीडित सरोकार समाज, राष्ट्रिय मृगौला पीडित संघ तथा नेपाल किड्नी समाजले संयुक्त रूपमा प्लेकार्ड देखाएर केन्द्रमा धर्ना दिएका छन् ।

राष्ट्रिय मृगौला पीडित संघका अध्यक्ष बलराम सुवेदीले मृगौला बिरामीलाई सम्बोधन गरिरहेको अवस्थामा आन्दोलनरत नर्सहरूले माइक खोसेर अवरोध गरेका छन् । मृगौला पीडित र आन्दोलनरत नर्सको केही समय भनाभनसमेत भयो ।
परीक्षा स्थगित गर्न अनुरोध
नेपाल नर्सिङ संघले सहिद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्रलाई परीक्षा स्थगित गर्न आग्रह गरेको छ । केन्द्रले ९६ जना स्टार्फ नर्सलाई स्थायी पदपूर्ति गर्न वैशाख १३ गते दरखास्त आह्वान गरेको थियो ।

बिहीबार विज्ञप्ति निकाल्र्दै संघले आमरण अनसनमा रहेका नर्सहरूको स्वास्थ्य स्थिति अत्यन्तै नाजुक भएकोले यस संवेदनशील परिस्थतिलाई मध्यनजर गर्दै अनसनरत नर्सहरूको जीवन रक्षाका लागि उक्त परीक्षा हाललाई स्थगित गर्न केन्द्रलाई आग्रह गरेको हो ।

विज्ञप्तिमा केन्द्रको नियमवलीमा स्वास्थ्य ऐनअनुसार अविलम्व संशोधन गरी उठान गरिएका जायज मागहरू यथाशीघ्र कार्यान्वयन गर्न आग्रह गरिएको छ । ६ बुँदे माग राख्दै केन्द्रमा कार्यरत स्टाफ नर्स डिक्की शेर्पा र पोखराकी नर्स जिता बराल आमरण अनसन बसिरहेका छन् । शेर्पा भक्तपुरस्थित प्रत्यारोपण केन्द्रमा र बराल लाजिम्पाटस्थित संघको कार्यलयमा अनसन बसिरहेका छन् ।

कर्मचारीलाई स्थायी गर्नुपर्ने, काम र अनुभव हेरेर बढुवा गर्नुपर्ने, काम गर्दै आएका कर्मचारीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने, जोखिमभत्ता प्रदान गर्नुपर्ने, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा हुने सम्मेलनमा कार्यरत कर्मचारीलाई अवसर दिनुपर्ने लगायतका माग आन्दोलनरत नर्सले राख्दै आएका छन् ।

त्यसैगरी, केन्द्रले लोकसेवा आयोगलाई स्थायी पदपूर्तिको विज्ञापन सम्बन्धमा आवश्यक कारबाहीका लागि पत्राचार गरेको जनाएको छ । असनसरत नर्सको स्वास्थ्यवस्था गम्भीर हुन थालेपछि केन्द्रले आयोगलाई पत्राचार गरेको हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ ३, २०७६ ०७:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×