उत्तिकै सम्भावना मानविकीमा पनि

साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — हालै एसईई दिएकी एक छात्रालाई प्रसंगवश मैले ‘अब के पढ्ने विचार छ त ?’ भनी सोध्दा अनकनाउँदै जवाफ आयो, ‘मैले भनेर कहाँ हुन्छ र ? मलाई त...।’ सँगै रहेकी उनकी आमा बीचैमा बोलिन्, ‘हो त, यसले भनेर कहाँ हुन्छ ! हामीले नै विचार गर्नुपर्छ । पहिला रिजल्ट त आओस् !’

उनीहरू गएपछि पनि ती नानीको निर्दोष अनुहार र त्यसभिक्र गुम्सिएको अव्यत्त चाहनाले मलाई चिमोटिरह्यो । आफ्नो रुचिको विषय पढ्न नपाएर मिल्ने साथीसँग मनको बह बिसाउँदै हिँंडिरहेका छात्रछात्रा पनि मेरो सम्झनामा आए ।

पढ्नेलाई मन लागोस्–नलागोस्, रुचि होओस् कि नहोओस् पढिदिनुपर्ने बाध्यताका कारण पढाइमा कमजोर भएका, मौका छोपेर कक्षाबाट भाग्ने गरेका, अझ कालान्तरमा नराम्रो संगतमा परेर भविष्य बिगारिरहेका कतिपय किशोर–किशोरी पनि घुमे मेरा आँखाअघि ।

छोराछोरीलाई उनीहरूको रुचि र क्षमता अनुसारको विषय पढ्न दिनुपर्छ भनेर तिनलाई सम्झाउनु जति कठिन थियो, त्यति नै कठिन मानविकी संकायभित्र पनि असंख्य विषय हुन्छन् र ती विषय पढेकाहरूले पनि सहज रूपमा जीविकोपार्जन गर्नुका साथै समाज र राष्ट्रका लागि प्राविधिक विषय पढ्नेले जत्तिकै योगदान गर्न सक्छन् भनेर बुझाउनु पनि थियो ।

एउटा प्रतिष्ठित निजी कलेजमा स्नातक तहका छात्र पढाइमा अत्यन्त कमजोर थिए । उनी प्रायः कलेज आउँदैनथे र आइहाले पनि पढाइमा ध्यानै दिँदैनथे । हरेक वर्ष उनको नतिजा बिग्रेकै हुन्थ्यो । सम्पन्न र शिक्षित बाबुआमाका छोराको यस्तो तालबाट कलेज प्रशासन हैरान थियो । त्यसमाथि अभिभावक आएर बारम्बार गुनासो गर्थे । ती छात्रलाई मनोपरामर्शका माध्यमले सम्झाउने प्रयास गरियो ।

उनीसँग बढी घुलमिल भएका एक शिक्षकलाई केही समय अझै मित्रवत् बन्न भनियो । ती शिक्षकसँग ती छात्रले एक दिन भनेछन्, ‘मलाई पढाइबारे कसैले सम्झाउनु नै व्यर्थ छ । जति प्रयास गरे पनि मैले योभन्दा राम्रो गर्नै सक्दिनँ । म यहाँ आफ्नो रहरले होइन, बाबा–ममीको इच्छाले आ’को हुँ । त्यसैले आफ्नालागि होइन, उहाँहरूकै लागिमात्र पढिरा छु ।’ अन्तर्मुखी ती छात्र दर्शनशास्त्रपढ्नलाई मानविकी संकायमा भर्ना हुन खोजेका रहेछन्, तर परिवार व्यापार–व्यवसायमा संलग्न हुनाले व्यवस्थापन विषय पढ्न बल गरेछन् ।

आमा–बाबुको दबाब अनि परिवारको प्रतिष्ठा जोगाउन भन्दै प्राविधिक विषय पढ्न बाध्य पारिएका कतिपय छात्रछात्रा राम्रो नतिजा ल्याउन नसकेर डिप्रेसनसम्म पुगेका र कुलतमा फँसेका उदाहरण प्रशस्त छन् । विशेषतः मानविकी संकायमा पढ्न चाहनेहरूलाई अभिभावकले रोक लगाउने गरेका छन् । शिक्षा सम्बन्धी पुरातन मान्यता यसको प्रमुख कारण बनेको देखिन्छ ।

कुनै पनि विषय आफैमा कम वा बढी महत्त्वका हुँदैनन्, हासिल गर्ने निपुणताले तिनको महत्त्व निर्धारण गरेको हुन्छ । प्राविधिक विषयमा विद्यार्थीहरूलाई प्रयोगात्मक रूपमा निपुण र सक्षम बनाइने हुनाले रोजगारीका दृष्टिले तिनको महत्त्व बढी देखिएको हो ।

हामीकहाँ अहिले विज्ञान–प्रविधि पहिलो तथा व्यवस्थापन दोस्रो रोजाइमा देखिनुको कारण यही हो । यसो भन्दैमा बाँकी विषय–क्षेत्रहरू कामै नलाग्ने वा बेरोजगार उत्पादन गर्ने हुन् भन्ने पटक्कै सोच्नु हुन्न । विज्ञान–प्रविधिको दायरा सीमित हुन्छ, यसले मानिसलाई यान्त्रिक बनाउँदै लैजान्छ ।

व्यवस्थापन विषयले आर्थिक तथा व्यवस्थापकीय पक्षलाई मात्र समेटेको हुन्छ । मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकायको दायरा भने असीमित हुन्छ । ज्ञान, चेतना, नवीन विचार तथा चिन्तनको प्रतिपादनदेखि समाज तथा मानव–जीवन सम्बन्धी अध्ययन, कला, भाषा–साहित्य, दर्शन, संस्कृति, पर्यटन, पत्रकारिता, प्रशासन, अर्थशास्त्र, राजनीतिशास्त्र आदिजस्ता असंख्य विषयहरू मानविकी अन्तर्गत पर्छन् । देशको राजनीतिक–कूटनीतिक, आर्थिक, प्रशासनिकआदि क्षेक्रमा यिनै विषयका जनशत्तिको आवश्यकता हुने गर्छ ।

हामीकहाँ उत्कृष्ट अंक ल्याउने विद्यार्थी तथा तिनका अभिभावकको पहिलो रोजाइ विज्ञान–प्रविधि हुनुपर्ने तथा मुस्किलले उत्तीर्ण भएकाले मात्र मानविकी पढ्ने भन्ने गलत मानसिकताले जरो गाडेको छ । फलस्वरूप राष्ट्रको नीति निर्माण तथा राजनीतिक नेतृत्वमा योग्य जनशक्तिको अभाव छ ।

त्यसैले हाम्रो सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक, प्रशासनिक आदि सबै क्षेत्रमा असंख्य विकृति–विसंगति देखिएका हुन् । अब उत्कृष्ट विद्यार्थीहरूले पनि मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकायका विषयहरूपढ्ने वातावरण बनाइनुपर्छ ।

यो संकायलेआफ्नो पाठ्यक्रम तथा शैक्षिक पद्धतिमा परिमार्जन गर्दै, यसभित्रका नयाँ–नयाँ सम्भावनाको खोजी एवं प्रचार–प्रसार गर्दै अब्बल दर्जाका विद्यार्थी र तिनका अभिभावकहरूलाई आकर्षित गर्न सक्ने हो भने यसप्रतिको वितृष्णा स्वतः हटेर जानेछ ।

राष्ट्रका कुन–कुन निकाय तथा क्षेक्रका लागि कस्तो जनशत्ति आवश्यक छ, कुन विषय पढेकालाई कुन क्षेत्रमा प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ, शैक्षिक क्षेत्रलाई कसरी व्यावहारिक बनाउने भन्ने सोच तथा इच्छाशक्तिभन्दा पनि पदलोलुपता र निजी स्वार्थमा अल्झेको नीतिनिर्माण तहका कारण शैक्षिक सुधार केवल नारामा सीमित बनेको हो । देशको शैक्षिक नेतृत्वले हरेक विषयको उपादेयता तथा त्यसभित्रका विविध सम्भाव्यताको खोजी गर्नुपर्छ ।

अभिभावक वर्गले पनि छोराछोरीको पढाइ तथा भविष्यलाई प्रतिष्ठाको विषय बनाउनेभन्दा उनीहरूलाई विषय चयनको स्वतन्त्रता दिएर आवश्यक मार्गदर्शन गरेमा विद्यार्थीहरू अनिच्छाले पनि पढिदिनुपर्ने बाध्यताबाट मुक्त भएर स्वःस्फूर्त रूपमा आफ्नो लक्ष्यतर्फ अग्रसर हुन सक्नेछन् ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७६ ०८:१६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

छाउपडी उन्मूलन मुख्य कार्यसूची

साधना प्रतीक्षा

काठमाडौँ — गत माघमा डोटीको पूर्वीचौकी गाउँपालिका–५ की २१ वर्षीया पार्वती बोगटीको छाउ बार्दा निसासिएर मृत्यु भयो । उनकी जेठानीले उनी छाउगोठमा नबसी घरभित्र सुतेकी हुनाले देउता रिसाएर त्यस्तो हुनगएको शङ्का गरिन् । सामूहिक छाउगोठमा अन्य तीनजना थपिएपछि चौथो दिनकी पार्वती भोलिपल्ट चोखिने खुसीका साथ घरको साँघुरो कोठामा झ्यालढोका थुनेर आगो बालेर सुतेकी हुनाले निसासिएर उनको ज्यान गयो ।

केही समयअघि पनि छाउगोठमा निसासिएर आमा र छोराको मृत्यु भएको घटना बाहिर आएको थियो । सुत्केरी महिला पनि छाउपडीको लामो कष्टकर समय बिताउन बाध्य हुने गर्छन्, जसको नकारात्मक असर नवजात शिशुमा समेत पर्ने गर्छ । यस्ता धेरै महिलाले छाउ बार्दा ज्यान गुमाउनुपरेका कहालीलाग्दो यथार्थको साक्षी बनिराखेका छौँ हामी ।

छाउपडी जस्तो कुप्रथा र अमानवीय प्रचलन विरुद्ध समय–समयमा आवाज उठिरहन्छ, विरोधका विभिन्न कार्यक्रम गरिन्छन् । कतिपय ठाउँमा त छाउघर भत्काउने अभियान पनि चलाइयो । महिलाहरू छाउपडीमुक्त हुन सकेनन्, बरु ओढार तथा तिनै भत्काइएका घर–गोठ बारबेर गरेर बस्न बाध्य भए । अछाम, बझाङ, बाजुरा, डोटी, बैतडी आदि जिल्लाका ग्रामीण महिलाहरू छाउको पीडाले बढी आक्रान्त देखिन्छन् ।

छाउपडी पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनाभित्र जैविकीय आधारमा महिलामाथि हुने सांस्कृतिक उत्पीडन हो । त्यसैले यसको अन्त्य हुनुपर्ने माग सर्वत्र भैरहेको छ । हालै संसदमा महिला सांसदहरूले पनि यसको अन्त्यका लागि आवाज उठाएका छन् । यो अत्यन्त सकारात्मक पक्ष हो ।

यति हुँदाहुँदै पनि समस्या जस्ताको त्यस्तै रहेको देखिन्छ । अब यस्तो समस्याको जरासम्म पुगेर त्यसको निराकरणका उपाय खोजिनुपर्ने हुन्छ । समाज विकासको क्रमसँगै आरम्भ भएको सामाजिक तथा पारिवारिक जीवनपश्चात् महिलाको रजस्वलाजस्तो प्राकृतिक गुणलाई अछूत अवस्था मान्दै भिन्नै बस्नुपर्ने नियम बनाइनुका पछाडि विविध कारण हुनसक्छन् ।

सामान्यतया त्यतिबेला मासिक स्रावको उचित व्यवस्थापनका सहज साधन तथा ज्ञानको कमी एकातिर हुनसक्छ, अर्कातिर चेतना र शिक्षाको अभावका कारण पितृसत्तात्मक सोचले त्यसलाई पापको संज्ञा दिएर त्यसैका आधारमा महिलालाई दमन गरिएको पनि हुनसक्छ ।

यस्तो अवस्थामा महिला कमजोर हुने, उनीहरूलाई आराम, पौष्टिक आहार तथा सरसफाइको आवश्यकता पर्नुका साथै विवाहित महिलाले पुरुष संसर्ग गर्नु उफुक्त नहुने, संत्रमणको जोखिम बढी हुनाले पनि अलग्गै बस्ने प्रचलन बन्यो होला । यस्तै सकारात्मक पक्षले कालान्तरमा अपभ्रंसित भएर छाउगोठमा बस्ने, दूध–घिउजस्तो पोसिलो खाना नदिने, सरसफाइमा ध्यान नदिने, घरेलु काम गर्न वर्जित हुँदा बाहिरको भारी काम गर्नुपर्ने हुन थाल्यो ।

यस्तो अस्वस्थकर महिनावारीका कारण महिलाहरू संक्रमितसमेत हुने गरेको पाइन्छ । छाउपडी महिलाका लागि शारीरिकमात्र नभएर मानसिक उत्पीडन पनि बनिरहेको छ । यसबाट मुक्तिका लागि सम्बन्धित सरकारी निकायबाट नै प्राथमिकताका क्षेत्र पहिचान गरी पहल थालिनुपर्छ ।

जनचेतनामूलक कार्यक्रम
शिक्षित तथा चेतनशील परिवार र समाजमा केही वर्जना भए पनि महिला तथा किशोरीहरू छाउबाट पीडित देखिँदैनन् । जहाँ चेतनाको अभाव हुन्छ, त्यहीँ अनेकथरी अन्धविश्वास झाङ्गिने गर्छ । त्यसैले छाउपडीको प्रभाव भएका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा सरकारको स्थानीय तथा केन्द्रीय स्तरबाट नै प्रभावकारी जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू निरन्तर रूपमा प्रवाहित गरिनुपर्छ ।

रजस्वला पापको परिणति नभएर नियमित शारीरिक प्रक्रिया भएको हुनाले यस्तो अवस्थामा महिलाप्रति गरिनुपर्ने सकारात्मक व्यवहार, परम्परागत छाउपडीबाट महिला, किशोरी तथा शिशुहरूमा पर्नगएको नकारात्मक असरबारे जनचेतनाको आवश्यकता देखिएको छ । यसका लागि छाउपडी प्रभावित क्षेत्रकै पण्डित वा धार्मिक अगुवाहरू, धामी–झाँक्री, स्वास्थ्यकर्मी तथा शिक्षक वर्गलाई आवश्यक अभिमुखीकरणका साथ स्वस्फुर्त रूपमा परिचालन गर्नसकेमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम अझै प्रभावकारी बन्न सक्छ ।

महिनावारीको सहज व्यवस्थापन कार्यक्रम
घरपरिवारदेखि टाढा छाउगोठमा बस्नुपर्ने कारण महिनावारीको स्राव व्यवस्थापनबारे अज्ञान तथा त्यसका लागि आवश्यक स्रोत–साधनको अभाव पनि हो । महिनावारीमा प्रयोग गरिने कपडा तथा त्यसको उचित सरसफाइको व्यवस्था हुन नसक्दाको परिस्थितिले पनि महिलालाई अलग्गै बस्नुपर्ने बाध्यता देखिएको हो ।

सहरी क्षेत्रमा आर्थिक क्षमता अनुसारका स्यानेटरी प्याडको प्रयोग हुने हुँदा महिनावारी भएका र नभएका महिलाबीच भिन्नता देखिँदैन । ग्रामीण, विपन्न अझ सुदूरको गरिबीमा भने त्यो सम्भव देखिँदैन । ती क्षेत्रहरूको पहिचान गरी सरकारी स्तरबाट सुपथ मूल्यका स्यानेटरी प्याड वितरण गरिनुका साथै त्यसको प्रयोग र प्रयोगपश्चात् विसर्जन गर्ने तरिका पनि सिकाइनुपर्छ ।

यसो भयो भने महिनावारीको स्राव लुकाउनकै लागि एकान्त बस्नुपर्ने प्रचलनमा क्रमशः कमी आउनेछ र महिलाहरू यस अवस्थामा पनि स्वाभाविक जीवनयापन गर्न सक्नेछन् । किशोरीहरू विद्यालय छाड्न बाध्य हुने छैनन् ।
सुविधायुक्त छाउघर निर्माण
इतिहासमा कहीँ पनि परिवर्तन एकाएक भएको पाइँदैन । परिवर्तनको प्रयासले केही समय लिन्छ नै । समाजभिक्र हुने सामाजिक अन्तरत्रियाका माध्यमबाट क्रमशः हुने परिवर्तन स्थायी हुने गर्छ भने परिवर्तनका नाममा चालिएका क्रान्तिकारी कदमहरू क्षणिकमात्र पनि बन्न सक्छन् ।

व्यक्ति–मनोविज्ञान तथा समाज मनोविज्ञानको सम्बोधन नगरी स्थायी परिवर्तन सम्भव हुँदैन । त्यसैले जबसम्म जनमानसमा छाउपडी महिलामाथिको उत्पीडनमात्र नभएर अमानवीय व्यवहार पनि हो भन्ने मान्यता स्थापित गराउन सकिँदैन, तबसम्मका लागि महिलाको सहज जीवनयापन, अझ जीवनरक्षाका लागि पनि सुधारिएका छाउघर निर्माण गरिनुपर्छ । हाल ती क्षेत्रहरूमा छाउगोठ घरदेखि टाढा, साँघुरा, फोहोर, घाम तथा हावा नछिर्ने हुनाका साथै आवश्यक कपडा प्रयोग नगर्ने गरिएको देखिन्छ ।

जनचेतनामूलक कार्यक्रमले छाउपडी उन्मूलन गरिहाल्न नसकिएको अवस्थामा सकेसम्म घरभिक्रै निश्चित स्थानमा र नसके घरसँगै सुविधायुत्त छाउघर बनाउन प्रेरित गरिनुपर्छ । सर्प, विषालु किरा आदिबाट सुरक्षित तथा ओढ्ने–ओछ्याउने न्याना कपडासहितको यस्तो बासस्थान हुने हो भने रजस्वला महिलाले हिउँदमा निसासिएर र वर्षामा सर्पले टोकेर मृत्युवरण गर्नु पर्दैन । साथै शिशुहरू पनि चिसोका कारण बिरामी हुने अवस्था रहने छैन ।

छाउपडी पीडित महिलाहरूका अभिव्यक्ति अनुसार, उनीहरू अघिल्लो पुस्ताको डरले मात्र यसलाई निरन्तरता दिँदै आएको र आगामी पुस्तामा यसको हस्तान्तरण नहोस् भन्ने चाहन्छन् । यसरी घरभित्रै वा घर नजिक रहँदा पनि कुनै अनिष्ट नभएपछि समाजमा व्याप्त अन्धविश्वास विस्तारै हट्दै जानेछ । विपन्न वर्गका लागि सरकारी अनुदानको व्यवस्था हुनुपर्छ ।

महिला सशक्तीकरण अभियान
जबसम्म महिला सबल र सचेत बन्न सक्दैनन्, तबसम्म उनीहरू आफूमाथि भएका अन्याय, विभेद अनि कुप्रथाको विरोध गर्न सक्दैनन् । त्यसैले छाउपडीले आक्रान्त क्षेत्रहरूको पहिचान गरेर सरकारी तथा सम्बन्धित गैरसरकारी निकायबाट महिला सशक्तीकरण अभियान चलाइनुपर्छ ।

शैक्षिक तथा आर्थिक रूपले महिलालाई सबल बनाउने हो भने उनीहरू आफूलाई चिन्छन्, आफ्नो समाज बुझ्छन्, अनि आफूमाथि भएका विभेद तथा उत्पीडनका विरुद्ध आवाज उठाउन सक्छन् । एउटी सबल महिला आफू छाउपडीको कष्टबाट उम्कने प्रयास गर्छे, अनि भावी पुस्तालाई पनि त्यसबाट मुक्त गराउँछे । महिलाको पारिवारिक तथा सामाजिक भूमिका र हैसियतले उसको प्रतिकार क्षमता निर्धारण गर्छ । त्यसैले छाउपडी उन्मूलनका लागि महिला सशक्तीकरणलाई पनि प्राथमिकतामा राखिनुपर्छ ।

छाउपडी महिलाको विकराल समस्या हो, किनभने एउटी महिला १३–१४ वर्षको उमेरदेखि रजस्वला भएर ४५–५० को उमेर बिताउँदा महिनामा चार दिनका दरले वर्षमा ४८ दिन र रजोनिवृत्तिसम्म सरदर १६५० दिन छाउगोठमा रहन बाध्य हुन्छन् । उनीहरूसँगै शिशुहरूले पनि दुई–तीन वर्षसम्म सरदर १४४ दिन सोही अवस्था झेल्न पुग्छन् । यसबाट महिला तथा शिशुको स्वास्थ्यमा पर्ने नकारात्मक असरको सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

समाधान नभएको समस्या बिरलै होला । अतः छाउपडी समस्याको समाधानका लागि सम्बन्धित पक्षले यसलाई नारा–भाषण बनाएर कागजी योजनामा सीमित नराखी स्थलगत रूपमा कार्यक्रम लैजानुपर्छ । यससँग सम्बन्धित संघ–संस्थाहरू तारेहोटलमा सेमिनार गर्नेभन्दा सुदूरका गाउँ पुग्नुपर्छ । स्थानीय सरकारले छाउपडी उन्मूलनलाई आफ्नो मुख्य कार्यसूचीमा राख्नुपर्छ।

प्रकाशित : चैत्र ७, २०७५ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT