ओझेल पर्दै ३मीटु

मधु राई

काठमाडौँ — प्रा ध्यापक कृष्णबहादुर भट्टचन यौन दुर्व्यवहारको भुमरीमा परेयता जनजाति समुदाय र जातीय संघसंस्थालाई नराम्रो झट्का लागेको हुनुपर्छ । किनभने, आदिवासी जनजातिका मुद्दालाई पहिचानसँग जोडेर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म पुर्‍याउने थोरै जनजाति बुद्धिजीवीमध्ये पर्छन् उनी ।

जनजातिका मुद्दालाई कसरी परिणाममुखी बनाउने भन्नेबारे उनको योगदान अपरिहार्य देख्छ जनजाति समुदायले, अझै पनि । तथापिआफ्ना अगुवा यौन दुर्व्यवहार जस्तो संवेदनशील मुद्दामा परेको विषयलाई लिएर आदिवासी जनजाति समुदायभित्रका बुद्धिजीवीहरूबीच केकस्तो छलफल भयो या भएन, सार्वजनिक नहुनु आश्चर्यजनक छ ।

चैत अन्तिम साता यस्तै अर्को घटनाबारे ‘काठमान्डु पोस्ट’ मै समाचार छापियो । त्रिचन्द्र क्याम्पसमा आठ वर्षअघि छात्राहरूलाई परीक्षा हलभित्रै प्राध्यापकद्वय प्रवीणकुमार झा र दीपेन्द्रकुमार गुप्ताले यौन दुर्व्यवहार गरेको त्यो समाचारमा उल्लेख थियो । त्यति बेला ती परीक्षार्थीहरूले भोगेको पीडा र न्यायका लागि गरेको संघर्षलाई समाचार समेटिएको थियो ।

भट्टचन, झा र गुप्ताहरू आफूमाथिका आरोप मनगढन्ते हुन् भन्दै पन्सिन खोजेका छन् । उनीहरूले यसलाई आफूहरूको व्यक्तित्व धराशायी बनाउने प्रपञ्च भन्दै खण्डन गरेका छन् । तर उनीहरूले सायदै सोच्न सक्छन्, आफू यौन दुर्व्यवहारमा परेका घटनालाई सार्वजनिक गर्ने आँट जुटाउनुअघि महिलाले धेरै मानसिक तनाव झेल्नुपर्छ भनेर । उच्च शिक्षा हासिल गर्दै गरेका छात्रासम्मले लोकले विश्वास गर्ला–नगर्ला भन्ने त्रासबीच आफ्नो पीडा सार्वजनिक गरेपछि विषम परिस्थितिको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । रहर होइन यो । अर्कातिर, कार्यस्थल वा विश्वविद्यालय परिसरमा यौन दुर्व्यवहारमा परेकाहरूले तत्काल गुनासो गर्ने संयन्त्र नहुँदा पीडितहरू दोहोरोतेहरो अन्यायमा पर्ने गरेका छन् ।

पछिल्लो समय हलिउडदेखि बलिउड हुँदै भित्रिएको मीटु अभियानले नेपाललाई पनि छोइरहेको छ । हाम्रा सञ्चार माध्यमहरूले यस सम्बन्धी धेरथोर समाचार र लेखहरू जनसमक्ष ल्याउँदै छन् । यस्ता विषयमा खोजमूलक सामग्री जनसमक्ष ल्याउनु पत्रकारिताको मूल धर्म पनि हो ।

तर, नेपाली भाषाका मूल धारे पत्रिकाहरूमा यसले ‘काठमान्डु पोस्ट’ मा झैं प्राथमिकता नपाउनु चाहिँ सुखद होइन ।

बहुसंख्यक नेपाली सञ्चार माध्यमहरूले, चाहे छापा होऊन् या विद्युतीय, यौन दुर्व्यवहारका विषयमा घटनाप्रधान समाचारलाई मात्र प्राथमिकता दिने पुरातन प्रवृत्तिले गर्दा आरोपितहरूले सहजै उन्मुक्ति पाउने गरेका छन् । अन्यक्र मीटुमा डामिएका व्यत्तिहरूबारे थप अध्ययन–अनुसन्धान हुन्छ, भइरहेको छ । हामीकहाँ भने यस्ता कुरा केही दिनमै सेलाउने गरेका छन् । यस्तै कारणले गर्दा नेपालमा मीटु अभियानले त्यति गति लिन सकेको छैन ।

फेरि, यो यौन दुर्व्यवहारको मात्र कुरा हैन, पुरुषहरूको प्रवृत्तिबारे चियोचर्या हो । पछिल्लो समय यस्तो प्रवृत्ति भएका जुनसुकै समुदाय र वर्गका व्यक्तिले महिलालाई वस्तु सम्झेको देखिन्छ । यस्तो प्रवृत्ति पितृसत्तात्मकताबाट यति लादिएको हुन्छ, यसले महिलाको विद्वत्तालाई सधैं नकारिरहन्छ । समाजका अघिल्तिर बाहिरी मनले महिलाको प्रशंसा गरे जस्तो गर्ने, भित्रभित्र चाहिँ अपेक्षित स्थान नदिने हुन्छ । यस्तो प्रवृत्तिले नै हाम्रो समाजलाई पाषाण युगतिरै फर्काउने दुश्चेष्टा गरिरहेको हुन्छ । यस्तो प्रवृत्ति मानव सभ्यताको बाधक हो । यस्तै प्रवृत्ति भएका पुरुषहरूका कारण महिला हिंसाका घटनाले पराकाष्ठा नाघ्दै गएका हुन् । यस्ता पुरुषहरू जति नै शिक्षित र सम्पन्न भए पनि समाज कालो दागका रूपमा रहने गर्छन् । मानवताविरोधी कार्य गर्ने यस्ता पुरुष जुनसुकै वर्ग, धर्म वा समुदायको भए पनि उसबाट मुलुकले कुनै लाभ पाउन सक्दैन ।

पछिल्लो समय कछुवाकै गतिमा भए पनि धेरथोर महिलाले कलमको खेती गर्न थालेका छन् । कतिपय यस्ता कलमजीवी महिलाहरूले यस्तो प्रवृत्तिविरुद्ध लेख्न र बोल्न थालेका छन् । उनीहरूमध्ये केहीले देश–विदेशबाट उच्च शिक्षा हासिल गर्ने अवसरसमेत पाएका छन् । मानवताविरोधी कार्य गर्ने त्यस्ता विद्वान्हरूका बारेमा महिला कलमजीवीहरूले लेख्नु र बोल्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु भनेको एक प्रकारले विकासको गति अवरुद्ध हुनु हो । किनभने विकसित मुलुकमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने अवसर पाएका अधिकांश विद्वान्–विदुषी आफ्नो मुलुक पनि समृद्धिको पथमा हिँडेको हेर्न चाहन्छन् ।

प्राज्ञिक क्षेत्रमा भइरहेको यौनहिंसाका घटनाबारे मूलधारका अन्य सञ्चार माध्यमले पनि थप अनुसन्धानमूलक सामग्रीको प्रकाशन र प्रसारण गर्न जरुरी छ । यस्ता घटनामा मुछिएका व्यक्तिलाई दण्ड–सजाय र पीडितलाई न्याय दिलाउन तीनै तहका सरकारले पहल गर्नु पनि अत्यावश्यक छ । सार्वजनिक स्थल, कार्यस्थल, विद्यालय र विश्वविद्यालय परिसरलाई यौन दुर्व्यवहारमुक्त क्षेत्र बनाउन विशेष संयन्त्र बनाई पुरुषहरूलाई सचेत गराउन जरुरी छ । महिला हिंसामुक्त समाज निर्माण गर्न सके मात्र समृद्धि र विकासले गति लिन्छ ।

प्रकाशित : वैशाख ४, २०७६ ०७:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

स्कुल टेक्नुअघि नै दोहोलो 

मधु राई

काठमाडौँ — विराटनगरको एउटा पूर्वप्राविमा युकेजी पढ्दै गरेका नित्युशा अधिकारीलाई अभिभावक अर्को वर्ष सेन्ट मेरिज स्कुल पढाउन चाहन्छन् । एक कक्षाबाट मात्रै भर्ना लिँंदै आएको सेन्ट मेरिजले सदाझैं यसपालि पनि शैक्षिक सत्र सुरु हुन दुई महिना अघिदेखि प्रवेश परीक्षाका लागि फारम वितरण गरिरहेको छ । पछिल्लो समय नित्युशाका झैँ अधिकांश अभिभावकले त्यसका लागि दौडधुप थालिसकेका छन् । 

विडम्बना नै भन्नुपर्छ, अधिकांश अभिभावकको रोजाइमा व्यावहारिक र आधुनिक शिक्षण सिकाइलाई महत्त्व दिने विद्यालयभन्दा पनि बिदा नहुने र सानै उमेरमा धेरै पढाउने विद्यालयहरू पर्ने गरेका छन् । दिनहुँ गृहकार्य दिने विद्यालयहरू पनि अभिभावकको पहिलो रोजाइमा पर्ने गरेका छन् ।

यसरी विद्यालय छनोट गर्दा अभिभावकहरूले पढाइ सँगसँगै नयाँ विद्यालयमा बालमैत्री शिक्षण सिकाइ हुन्छ कि हुँदैन भनेर मनन गर्न जरुरी छ । आफ्ना छोराछोरी, विशेषगरी पूर्वप्रावि तह छिचोलेका नानीबाबुलाई के पढाउने र कसरी पढाउनेभन्दा पनि कसरी नयाँ विद्यालयमा बानी पार्ने भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यी र यस्ता ससाना तर महत्त्वपूर्ण विषयमा अभिभावकहरू संवेदनशील नहुँदा यसको प्रत्यक्ष असर विद्यार्थीको पढाइसहित समग्र विकासमा पर्दै जान्छ ।

यस्तै घर नजिकैको विद्यालय भए हिँडेर पुर्‍याउन त्यति समस्या नभए पनि एक कक्षादेखि स्कुल बसमा आउजाउ गर्नुपर्दा अभिभावक र विद्यार्थीले बाटामा अतिरिक्त समय खर्चनुपर्ने हुन्छ । हुन पनि हो, ठूलालाई भन्दा ससाना विद्यार्थीर्लाई बिहान आठै नबजी स्कुल बस कुर्न लाउनुपर्ने हुन्छ ।

पछिल्लो समय अधिकांश मन्टेसोरीले नानीबाबुलाई ससाना गाडीमा ओसार्नु सामान्य बन्दै गएको छ । यस्तो चलनले ती साना नानीबाबुको स्वास्थ्यमा कस्तो असर पर्छ भन्ने विषय गौण बन्दै गएको छ । पूर्वप्रावि र प्रावि तह पढ्ने विद्यार्थीलाई सानै उमेरमा दिनहुँ स्कुल बसमा ओहोर–दोहोर गराउँदा स्वास्थ्यमा नकारात्मक पर्दै जाने तथ्य विभिन्न अध्ययन–अनुसन्धानले देखाएका छन् ।

बालमैत्री शिक्षण सिकाइलाई महत्त्व दिँंदै आएका मन्टेसोरी वा पूर्वप्रावि तह छिचोलेका साना विद्यार्थीको आवश्यकतालाई ठूला र नाम चलेका विद्यालयहरूले त्यति वास्ता गरेको देखिँंदैन । अर्कातिर मन्टेसोरी र कतिपय पूर्वप्राविले आफ्ना विद्यार्थीलाई पढाइ सँगसँगै खाजासमेत उपलब्ध गराउँदै आएका छन् ।

यस्तो सुविधा अधिकांश ठूला र स्थापित विद्यालयहरूमा हुन्न, फलस्वरूप नानीबाबुको पढाइमा नकारात्मक असर पर्छ । यस्ता विषयमा शिक्षित अभिभावक र शिक्षक त्यति संवेदनशील देखिँंदैनन् ।

पछिल्लो समय विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण सिकाइभन्दा पनि कुन विद्यालयले कति प्रतिशत विद्यार्थी उत्तीर्ण गर्दै आएको छ भन्ने मापदण्ड स्थापित हुँदै आएको छ । ठूला विद्यालयहरूले बनाएका यस्ता मापदण्डलाई निरीह अभिभावकहरूले बाध्यतावश शिरोधार्य गर्दै आएका छन् । अझ राजधानीका कतिपय अभिभावकले आफ्ना नानीबाबुलाई ठूला र नाम चलेका विद्यालयमा भर्ना गराउन ट्युसनसम्म पढाउने गरेका छन् ।

अभिभावकै चाहना पूरा गर्न नानीबाबुहरू सकी–नसकी प्रवेश परीक्षाको तयारीमा जुट्ने गरेका छन् । यसरी वर्षेनि प्रवेश परीक्षामार्फत राम्रा विद्यार्थीमात्रै भर्ना गर्ने भन्दै फारम बेचे पनि कतिपय स्थापित विद्यालयहरूले अनुत्तीर्ण विद्यार्थीलाई पनि पछि भर्ना गर्ने गरेका
दृष्टान्त मनग्गे छन् ।

निजी विद्यालयहरूले बालअधिकारको मर्मलाई न आत्मसात् गरेको पाइन्छ, नत व्यवहारमा त्यो परिलक्षित हुने गरेको छ । कतिपय बालअधिकारकर्मीहरूले बेलाबेला साना विद्यार्थीलाई प्रवेश परीक्षाको आतङ्कबाट टाढा राख्नुपर्छ भन्दै आए पनि त्यसको सुनुवाइ कहीं कतै भएको पाइँदैन । निजी विद्यालयहरूले पनि यो विरोधलाई नसुनेझैं गर्दै प्रवेश परीक्षाका नाममा आफ्नो दुनो सोझ्याउँदै आइरहेका छन् ।

बाल मनोविज्ञानले कुनै पनि विद्यार्थीको पढ्न पाउने अधिकारलाई कुण्ठित गर्नु हुँदैन भन्छ, तर वर्षेनि ठूला तथा स्थापित विद्यालयहरूले तामझामका साथ प्रवेश परीक्षाको आतंक सिर्जना गरेर साना विद्यार्थीहरूलाई त्रस्त पार्दै आइरहेका छन् ।
यसरी एकातिर प्रवेश परीक्षाहरू महगिँदै गएका छन् भने अर्कातिर अभिभावकहरू नानीबाबुलाई कस्तो विद्यालयमा भर्ना गर्ने भन्नेमा अलमलिएका देखिन्छन् । नानीबाबुले औपचारिक शिक्षा सँगसँगै जीवनोपयोगी सीप सिक्नुपर्ने हुन्छ, जुन ठूला र स्थापित विद्यालयहरूको प्राथमिकतामा पर्दैन । नाम चलेका अधिकांश विद्यालयले सैद्धान्तिक ज्ञानमात्रै बाँड्दै आएका छन् ।

विकसित मुलुकमध्ये इजरायलमा बालविकास कक्षालाई औपचारिक शिक्षाको पहिलो खुडकिलो मानिन्छ । बालविकास कक्षा छिचोलेका ससाना विद्यार्थीहरूलाई केन्द्र नजिकैको विद्यालयमा अवलोकन भ्रमण गराइन्छ । यस्ता विद्यालयहरूमा बालमैत्री शिक्षण सिकाइ छ कि छैन भनेर अभिभावकहरू पहिले आश्वस्त हुन्छन् । त्यतिले मात्रै पुग्दैन, आफ्ना नानीबाबुलाई नयाँ विद्यालय मनपरेपछि मात्र भर्नाको प्रक्रिया सुरु हुने गर्छ ।

शिक्षाका सरोकारवालाहरूले निजी विद्यालयहरूले साना विद्यार्थीलाई प्रवेश परीक्षामार्फत छनोट गर्ने गरेको विषयलाई बालअधिकारसँग जोडेर हेर्ने गरेको पाइँंदैन । वास्तवमा भन्ने हो भने औपचारिक शिक्षालाई बालअधिकारसँग जोडेर न शिक्षकले हेरेका छन्, नत अभिभावकले ।

यस्तै प्राप्तांकलाई गुणस्तरीय शिक्षाको मापदण्ड मान्दै आएका विद्यालय र अभिभावकले वर्तमान शिक्षासँग बालअधिकारका आधारभूत कुरालाई जोडेर हेर्न जरुरी छ । बालकेन्द्रित शिक्षण सिकाइ विपरीत थोपरिएको स्कुले शिक्षाका कारण विद्यालयहरू आज शिक्षित बेरोजगार उत्पादन गर्ने पहिलो कारखाना बन्दै गएको शिक्षाविद्हरूको ठम्याइ छ ।

अहिलेको शिक्षालाई उत्पादनमूलक बनाउन हामीले पनि विकसित मुलुकले गरेका राम्रा अभ्यासलाई पछ्याउन जरुरी छ । अभिभावकहरूले पनि बालकेन्द्रित शिक्षण सिकाइलाई बालअधिकारसँग जोडेर हेर्ने परिपाटी बसाल्ने हो भने निश्चय नै एकदिन प्रवेश परीक्षाको आतंकबाट हाम्रा नानीबाबुहरूले छुटकारा पाउनेछन् ।

यसका लागि शिक्षित र बालअधिकारका आधारभूत ज्ञान हासिल गरेका अभिभावकहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने हुन्छ । यस विषयमा तीनै तहका सरकार पनि गम्भीर हुन जरुरी छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २८, २०७५ ०७:५६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT