वैश्य युगको समृद्धि चेतना

कृष्णप्रसाद पौडेल

काठमाडौँ — केही दिन पहिले लगानी सम्मेलनले राजधानी तात्यो । सरकार लगानी ल्याउनसके समृद्धि आउने सपनाले तरंगित भयो । लगानीका लागि प्रस्तावित परियोजना हेर्दा यस्तो लगानी भित्र्याएर गर्न खोजिएको समृद्धि भने नयाँ बोतलमा पुरानै रक्सीजस्तो हुन्छ । हिजोआज समृद्धि योजनालाई अन्तिम रूप दिने भन्दै विकास परिषदको बैठक चलिरहेको छ ।

विडम्बना, प्राकृतिक स्रोतको अति दोहनबाट सम्भव भएको पश्चिमेली विकासको नक्कल नै अहिले हाम्रो समृद्धिको लक्ष्य बनेको छ । यसैको सिको गर्दै विकसित हुने होडबाजी चलिरहेको छ ।

शाव्दिक अर्थमा केही भिन्नता देखिए पनि रूप र सारमा विकास र समृद्धिमा कुनै भिन्नता छैन । यो बदलिएको परिवेशमा विकासमा समग्रताको जलप लगाएर नयाँ देखाउन खोजिएको आत्मतुष्टि मात्र हो । बढी भए, केही गरी यसलाई विकासको अर्को रूपमा अर्थ्याउन सकियो भने यसले थोपरेको विनाश र परनिर्भरताको दासतालाई केही दिनलाई भए पनि गुन्द्रीमुनि लुकाउन सकिन्छ कि भन्ने समृद्धि सपनाका नायकहरूको मनको लड्डुसम्म हुन सक्ला ।

अहिले भनिएको समृद्धिले हामीलाई आधुनिक विकासको विनाशलीलाबाट बचाउने नभई यसले थोपरेका समस्याको दलदलमा रमाउन मात्र सिकाउने हो भन्नेमा कुनै द्विविधा नराखे हुन्छ ।अहिले बखान गरिएको समृद्धि भेद पाउन भने एकपटक विकास शव्दको अर्थ, मर्म र यसको बोलीचालीमा प्रयोगको विगततर्फ फर्केर हेर्न आवश्यक छ । विकास फ्रेन्च शव्दावली डेभलोपरको नेपाली अनुवाद हो । सत्रौं शताव्दीमा फैलाउने या विस्तार गर्ने भन्ने अर्थमा प्रयोग भएको यो शव्दको प्रयोगको विस्तार हुँदै, सात दशक अघिसम्म जैविक वृद्धि, रसायनको प्रयोगबाट फोटो बन्ने प्रक्रिया र घरजग्गा व्यवस्थापनको अर्थमा मात्र प्रयोग हुन्थ्यो ।

१९४९ जनवरी २० मा अमेरिकी सिनेटलाई सम्बोधन गर्दा तत्कालीन राष्ट्रपति ह्यारी ट्रुम्यानले दोस्रो विश्वयुद्धमा ठूलो सफलता हात पारेको अमेरिकाको अभिमान र बर्चस्वको विम्ब प्रस्तुत गर्दै ‘अविकसित’ क्षेत्रको उन्नतिका लागि वैज्ञानिक उपलव्धि र औद्योगिक प्रगतिको भरपुर उपयोग गर्दै युरोपेलीलाई सघाउन तयार हुनुपर्छ भनेका थिए । यो भनाइ यथार्थमा दोस्रो विश्वयुद्धमा ध्वस्त भएको युरोपको पुनर्निर्माणको दायित्व अमेरिकाले समेत लिनुपर्नेछ भन्ने सन्दर्भमा व्यक्त भएको हो ।

ट्रुम्यानको यो उपनिवेश र प्रभुत्वको प्रायोजित व्याख्याले बाह्य स्रोतमा आधारित औद्योगीकरणको जग नै विकासे हुनुको मूल आधार हो भन्ने मान्यता स्थापित गर्न सफल भयो । यसरी विकास पश्चिमेली एकाधिकारको रूपमा व्याख्या भयो भने अविकासे भनिने अन्य सबै तिनै विकासेको सिको गरेर मात्र आधुनिक, सभ्य, सुखी र समृद्ध मानिस हुन सक्छन् भन्ने मूल प्रवाहको मान्यता स्थापित गर्न सफल भयो ।

हुन त यो ‘अविकसित’ भन्ने शव्द समाज विकासको सन्दर्भमा यसभन्दा पहिले पनि प्रयोग भएको थियो । गुस्ताभो इस्तिभाका अनुसार १९४२ मा वाइल फ्रेड बेन्सनले पछौटे क्षेत्र र १९४४ मा रोसेन्टाइन रोडानले आर्थिक रूपले पछौटे क्षेत्र र त्यसै वर्ष अर्थुर लुइसले धनी र गरिब बीचको खाडल भनी अविकासको समाजशास्त्रीय सन्दर्भ उठाएका थिए ।

यिनीहरूले त्यति महत्त्व पाएनन् । तर यसको ५ वर्षपछि शक्तिशाली देशका राष्ट्रपतिले उठाएको अविकासको प्रसंगले भने यो शव्दलाई समाजको उन्नति र प्रगतिको अर्थमा मात्र सीमित राखेन । यसले असभ्य र अमर्यादित जिन्दगी बिताउने अविकासेहरूलाई विकासे हुनैपर्ने लघुताभास थोपर्न सफल भयो । अहिलेको समृद्धि रटान त्यसैको उपज हो ।

त्यसपछिका दिनमा विकास धेरैका लागि आर्य विचार बन्यो । यो अहिलेसम्म सबैभन्दा धेरै बोलिने र लेखिने शव्दमात्र बनेन, सभ्य–असभ्य, मर्यादित–अमर्यादित मानिस, समुदाय र क्षेत्र बीचको लक्ष्मणरेखा कोर्ने मूल मापदण्ड बन्यो । यसले विकसित र अविकसित, उच्च र नीच, हुने र नहुने, ठूलो र सानो, राम्रो र नराम्रो, धनी र गरिब छुट्याउँदै मानिस, समाज र प्रकृतिबीच मान र अपमानको रेखा कोर्न सिकायो । जसका कारण मानव सभ्यतामा कहिल्यै पुर्न नसकिने विभेदको खाडललाई झनै गहिरो बनाउँदै लग्यो । यसले विभेदका रंगलाई अझ गाढा बनाउँदै सामाजिक समूहलाई एकआपसमा विभाजित हुन र निहित स्वार्थका आधारमा पक्षपोषण गर्न उक्सायो ।

यसले समग्र प्रकृतिको दोहनलाई सक्ताशत्तिको आडमा वैधतामात्र दिएन, यस्तो बिगार नगर्ने अभ्यास, सभ्यता र संस्कृति भएका समुदाय, समाज र क्षेत्रलार्ई अविकसित र पछौटेको संज्ञा दियो । यो दिनदेखि संसारभरका आदिवासी, जनजाति र फरक जीवन पद्धति भएका अन्य लाखौं समुदाय रातारात अविकसित र पाखे हुनपुगे । विकासको यो जोड–घटाउले हजारौं वर्षको प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व र पारस्परिक अन्तर–सम्बन्धबाट उन्नत भएको विविधतापूर्ण मानव सभ्यता र संस्कृतिलाई ७ दशकमै जगैदेखि हल्लाइदियो ।

अहिले विकसित हुनु भनेको पश्चिमी जीवनशैली जस्ताको तस्तै नक्कल गर्नु हो भन्ने आम मान्यता स्थापित भएको छ । यसले अहिलेको उपनिवेश र प्रभुत्वमा आधारित पश्चिमेली मूलतः भौतिक विकासको ढाँचामाक्र ठिक र अरु सबै विविधता र समताका मूल मर्ममा आधारित समाज विकासत्रमको ऐतिहासिक कालखण्डमा निर्मित सभ्यता र संकृति बेठिक भन्ने परनिर्भर मानसिकताको लघुताभास थोपरेको छ । त्यसैले त सके त्यसको नक्कल यतै बसेर गर्ने, नसके उतै जाने मानसिकता नेपाली समाजमा बढेको छ ।

भौतिक विकासको तीव्र आकांक्षाले गरिएको प्रकृतिको अति दोहन नै अहिलेको माटो, मानव स्वास्थ्य र पर्यावरणीय समस्याको मूल कारण बनेको छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव मानिस, समाज र प्रकृतिको अन्तर–सम्बन्धमा परिरहेको छ । माटोको उत्पादन क्षमता र उत्पादकत्वमा आएको ह्रास, मानिसमा नसर्ने दीर्घरोगको बढ्दो प्रकोप र जलवायु परिवर्तनको असर र प्रभाव थपिँदै गएको छ ।
यस्तो विकासको असर र प्रभाव अहिलेका अविकसित भनिने समाजमा झनै पेचिलो छ ।

अघिल्लो दिनसम्म गरिबी र अभाव के हो भन्ने सुइँकोसमेत नपाएका आममानिस बाहिरी सहायताका आसमा आफ्नै समुदायलाई धनी र गरिब, हुने र नहुनेका कित्तामा विभाजित गर्न उद्यत छन् । त्यतिमात्र कहाँ हो र ? आफैलाई अविकसितको प्रमाणपत्र थमाउँदै गरिब र विपन्नताको असली दाबेदार बनाएर हीनताबोधको सिकार भैरहेका छन् । हालैमात्र वितरण गरिएको गरिबीको परिचयपत्रमा गरिएको धाँधली, दातासँग गरिएका याचना र लगानी सम्मेलन केही उदाहरणमात्र हुन् ।

विकासका नाममा गलत दिशातर्फको हाम्रो यात्राले सिंगो मानव सभ्यतालाई अब मानव, समाज र प्रकृतिको अन्तरनिर्भरता पुनर्निर्माण गर्न सकिन्न कि भन्ने घुम्तीमा पुर्‍याएर छाडेको छ । बेलायती भौतिकशास्त्री स्टेफेन हकिङ्सको भविष्यवाणी होस् या अन्य वैज्ञानिक खोज सबैको एउटै निष्कर्ष छ : पृथ्वी वाब्रह्माण्डमा हुने प्राकृतिक उतार–चढावले सम्पूर्ण जैविक प्रक्रिया नष्ट हुने परिस्थिति बाहेक मानव सभ्यताको अन्त्य मानिसले समयमै बाटो फेर्न नसकेको कारणले मात्र हुनेछ ।

यस्तो अवस्थाको चित्रण गर्न खानेकुरा र यसको मूल स्रोत कृषि प्रणालीमा देखिएको विकराल समस्या नै काफी छ । अहिले हावा र पानीपछि जीवनका लागि नभई नहुने खानेकुराको उत्पादन रसायन, विषादी, हर्मोन र नसड्ने प्लाष्टिकले विषाक्त भएको छ । हाम्रो हठ गाईगोठ र खेतबारीमा यिनै विषाक्त कृत्रिम रसायनको प्रयोग गरी खेती गरेर माटोलाई मरुभूमिकरण, पर्यावरणलाई प्रदूषित र मानव स्वास्थ्यलाई नसर्ने दीर्घरोगले आक्रान्त बनाउनमा मात्र उद्यत छ ।

हामी अहिले पैसा रोपेर पैसै फलाउने र यसैलाई खाएर बाँच्ने सपना बोकेको वैश्य युगको कृत्रिम मानिसको झुन्डको पछि लागेका छौँ । लगानी सम्मेलनमा रासायनिक मल कारखानाको सोकेश परियोजना यसको एउटा ज्वलन्त उदाहरण हो । यस्ता वैश्यहरू रसायन र कृक्रिम रसायनमा आधारित विषात्त खानेकुरा उत्पादन गर्न र यिनै खाना खान आम मानिसलाई बाध्य बनाउन उद्यत छन् । यीमध्ये केहीले विषाक्त खानेकुरा र अस्पतालको व्यापार सँगसँगै चलाएका छन् । यिनीहरू मानिसलाई पहिला बिरामी बनाउँछन्, अनि तिनको उपचार पनि आफै गर्छन् । अर्को अर्थमा यिनीहरू आफै बोक्सी आफै धामी बनेका छन् । यो जनसेवाको आडम्बरभित्र जसरी पनि पैसामात्र कमाउने निहित उद्देश्यमा आधारित छ ।

अन्त्यमा, मानवजाति यात अहिलेको वैश्य युगबाट जैविक युगमा पुग्नेछ या केही समयभित्रै यसको सधैंका लागि अन्त्य हुनेछ । केही वर्ष अघिसम्म एच.पी. रुचको यो भनाइसँग धेरै मानिस सहमत थिएनन् । तर अहिले यसबारे आम मानिसबीच चर्चामात्र हैन, चिन्ता, चासो, खोज र विश्लेषण हुनथालेको छ ।

ल्याटिन अमेरिकी आदिवासी अगुवाले भनेझैं ठूलो परिणाममा प्रकृतिको नाश भएपछि मात्र हामीलाई थाहा हुनेछ, पैसा खाएर बाँच्न सकिँदैन । उनको यो मार्मिक भनाइलाई समयमै आत्मसात गर्न नसके प्रकृतिको अति दोहनले ल्याउने समृद्धि नै मानव सभ्यताको इहलीलाको कारक हुनेछ ।

प्रकाशित : चैत्र २८, २०७५ ०८:००
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

तनावमा अभिभावक

मञ्जु भट्ट

काठमाडौँ — यो स्कुलमा राम्रोसँग ‘केयर’ भएन, अर्कै स्कुल पढाउँछु । फेरि एक/दुई वर्षपछि त्यो स्कुल पनि ठिकै रहेछ । म त यहीं ल्याए है भनेर फेरि पहिलेकै स्कुलमा विद्यार्थी ल्याएर आउने अभिभावक पनि धेरै देखिन्छन् । यस्ता गतिविधि हेर्दा कतिपय अभिभावकले आफ्ना केटाकेटीको पढाइबारे धेरै चिन्ता गरेको देखिन्छ ।

अभिभावकहरू आफ्ना केटाकेटीको परीक्षा सकिएपछि चैतदेखि वैशाखसम्म तनावमा हुन्छन् । अभिभावकलाई कुन स्कुल राम्रो
छुट्याउनै धामा पर्छ । छरछिमेक आफन्तबाट सुनेको भरमा स्कुल परिवर्तन गर्दा नयाँ वातावरणमा भिज्न विद्यार्थीलाई केही समय लाग्छ । यसले पहिलो वर्षमा विद्यार्थीले पढाइमा राम्रो गर्न सक्दैन । त्यो देखेर अभिभावक फेरि स्कुल परिवर्तनगर्न तम्सिन्छन् ।
कोही अभिभाकचाहिँ स्कुल सस्तो भएर छोराछोरीको पढाइ बिग्रेको सोच्छन् । साना र सस्ता सबै स्कुलको पढाइ राम्रो हुँदैन भन्न सकिँदैन । महँंगा र ठूला स्कुलमा भर्ना गर्दैमा सबै स्कुलको पढाइले विद्यार्थीमा राम्रै परिवर्तन ल्याउँछ भन्ने हुँदैन । स्कुलले मात्र विद्यार्थीको सम्पूर्ण पढाइको जिम्मा लिन सक्दैन । एक दिनमा ७ घन्टा विद्यार्थी स्कुलमा हुन्छ । बाँकी १७ घन्टा उसले घरमा बिताउँछ । प्रत्येक दिन एउटा सीमित समयभित्र शिक्षकले कसरी हिंँड्ने भनेर विद्यार्थीलाई सिकाउने हो । घरमा गएर बारम्बार हिँंड्न प्रयास गर्ने काम विद्यार्थीको हो । यसमा अभिभावकले आफ्ना बच्चालाई हिँंड्न भरपूर सहयोग गर्नुपर्छ ।

जो अभिभावक महंँगो फी तिरिदिएपछि विद्यार्थीको सम्पूर्ण जिम्मेवारी स्कुलकै ठान्छन्, त्यस्ता अभिभावकका बच्चा पढाइमा जहिले पनि पछि पर्छन् । राम्रा स्कुलको खोजीमा विद्यार्थीलाई घरभन्दा धेरै टाढाको स्कुलमा भर्ना गर्दा पनि उनीहरूले धेरै समय गाडीमै बिताउनुपर्छ । यसले उनीहरूमा थकान महसुस हुन्छ । बिहान छिटै घरबाट हिँंड्नुपर्दा र बेलुकी ढिलो घर फर्किंदा उनीहरूले भनेजति समय पढाइमा दिन सक्दैनन् ।

कतिपय अभिभावक वैशाखमा आफ्ना नानीबाबुलाई स्कुल भर्ना गरेपछि एकैचोटी अन्तिम परीक्षाफल लिन आउँछन् । यो बीचमा आफ्नो बच्चाको पढाइबारे बुझ्ने चासो पटक्कै राख्दैनन् । स्कुलमा भइरहने त्रैमासिक परीक्षाको परीक्षाफलसम्म लिन नआएपछि विद्यार्थीकै हातमा पठाउनुपर्ने हुन्छ । कतिपय अभिभावक स्कुलमा हुने शिक्षक–अभिभावक छलफल, गोष्ठी तथा सभामा कहिल्यै उपस्थित भएको देखिँदैन ।

विद्यार्थीको पढाइ, आनीबानी, इच्छा, चाहनाबारे छलफल गर्न धेरैचोटी स्कुलमा बोलाए पनि कामको व्यस्तता देखाउँदै वा आउँछु भनेर नआउने अभिभावकहरू पनि धेरै हुन्छन् । यस्ता परिवारका विद्यार्थीले बुझिसकेका हुन्छन् कि उसले राम्रोसँग पढ्नु र नपढ्नुमा उसको परिवारमा केही फरक पर्दैन । यसकारण उसले समयमा कक्षाकार्य, गृहकार्य नगर्ने, पढाइमा ध्यान नदिने हुन्छन् । अनि उसको पढाइ कमजोर हुँदै जान्छ र अन्त्यमा त्यो स्कुल राम्रो छैन भन्दै अभिभावकले स्कुल परिवर्तन गर्ने गर्छन् ।

विद्यार्थीको उमेर बढेसँगै उनीहरूमा मानसिक तथा शारीरिक परिवर्तन आइरहेका हुन्छन् । यदि हामीले यो समयमा ध्यान दिन सकेनौं भने उनीहरू बरालिन सक्छन् । पढाइमा भन्दा खेल्ने, सामाजिक सञ्जालमा व्यस्त हुने, कुलतमा फँस्ने, केटा साथी, केटी साथी उनीहरूको भाषामा ‘जी एफ, बी एफ’ बनाउँदै रुमलिन सक्छन् । यसले पनि उनीहरूको पढाइ झन् खस्कन्छ । पढाइको आधार कमजोर बन्दै गएपछि माथिल्लो कक्षामा उनीहरूलाई अझै गाह्रो हुन्छ ।

आफ्नो विद्यार्थीको पढाइमा बाधा नपुगोस्, ऊ असल बनोस् भनेर विद्यालय व्यवस्थापन समितिले विद्यार्थीको सर्वाङ्गिण विकासमा सहयोग पुर्‍याउन कुनै कसर राख्नु हुँदैन । शिक्षकले आफ्नो जिम्मेवारी नबिर्सिकन हरदम विद्यार्थीको उन्नति, प्रगतिमा ध्यान दिनुपर्छ । यो सँगै असल अभिभावकको कर्तव्य उनीहरूले पनि निर्वाह गर्नु जरुरी हुन्छ ।

स्कुलले गृहकार्य भर्न दिएको डायरीमा उसले भरेर ल्याएको छ/छैन, हेरिकन आफ्नो दस्तखत गरेर पठाउन पनि कतिपय अभिभावकले भ्याएको देखिन्न । उनीहरूले गृहकार्य गर्छन् या गर्दैनन् भनी कापी हेर्न झन् कसरी भ्याउनु ? घरमा मतलबै नगर्ने विद्यार्थीले कक्षामा पनि एक घन्टी कसरी बितोस्, त्यतिमात्र सोचिरहन्छ । शिक्षकको बलले केही गरिहाले पनि उसमा भित्रैदेखि पढ्न मन हुँदैन ।

महान वैज्ञानिक थोमस अल्बा एडिसनले बिजुलीबाट बल्ने बल्ब बनाउने बेला १००० चोटी असफल भएर एक हजार एक पुग्दा सफल भएका थिए रे । लगनशील, उच्च मनोबल र दृढ भएर कुनै काम गर्ने हो भने असम्भव केही छैन । एउटै हातका औंला पनि फरक–फरक भएजस्तै कक्षामा विद्यार्थीको पढ्ने क्षमता पनि एउटै हुँदैन ।

विद्यार्थीले लगनशील भएर पढ्दा पनि राम्रो गर्न सकेन भने पनि उसले केही गर्न सक्दैन भन्ने हुँदैन । उसले खेल, गायन, वादन, नाच, वाचन विभिनन विधामा राम्रो गरिरहेको हुन्छ । कोसिस गर्दा पनि राम्रो विद्यार्थी बन्न नसके पनि एउटा सफल व्यापारी बन्न सक्छ । यो कुरा सम्बन्धित पक्षले बुझ्नु जरुरी छ । एकले अर्कालाई दोष थोपर्नुभन्दा सुरुदेखि नै व्यस्थापन पक्ष, शिक्षक–अभिभावक मिलेर विद्यार्थीको उज्ज्वल भविष्यको लागि हातेमालोगर्दै बढ्नुपर्छ ।

स्कुलले पढाइको लागि चाहिने उपयुक्त पूर्वाधार उपलब्ध गराइदिने, शिक्षक लगनशील भएर अध्यापनमा संलग्न हुने, समय अनुसार आफूलाई नयाँ प्रविधि र तालिमसँग परिचित गर्दै लग्ने र अभिभावकले पनि समय–समयमाआफ्ना बच्चाको पढाइबारे स्कुलमा बुझ्न जाने गर्नुपर्छ । स्कुलले गरेका नराम्रा कुरामाऔँला ठड्याउँदै सल्लाह, सुझाव दिँंदैजाने हो भने अभिभावकले आफ्ना बच्चाहरूका लागि राम्रो स्कुलको खोजीमा भौंतारिनु पर्दैन ।

प्रकाशित : चैत्र २८, २०७५ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT