बारा–विपद्का आयाम

डेटलाइन तराई
चन्द्रकिशोर

काठमाडौँ — ‘घर उजड गइल !’ चक्रवात हुरी प्रभावित बाराको गाउँ भलुहीका दिनेश शर्मा भन्दै थिए । घर भत्कियो भनेर बताइराख्दा उनका अनुहारमा अनेक पीडा, अनिश्चितता र असुरक्षाका भावहरू पढ्न सकिन्थ्यो । घर भत्किनु भौतिक फ्रक्रिया हो, जुन चत्रवात हुरीका कारण भयो ।

एउटा व्यक्ति वा परिवारका निम्ति घर भनेको भरोसा र सुरक्षाको ओत पनि हो । दिनेश पटक–पटक आफ्नै बूढी आमाको भनाइ दोहोर्‍याउँदै थिए, ‘जिनगीभरिको कमाइले घर खडा गरिएको थियो ।’ घर भत्किँदा अन्न, भाँडाकुँडा, लत्ताकपडा र अन्य आवश्यक सामग्री पनि नाश हुन्छन् । आवश्यक कागजात पनि पुरिन्छन् । केही क्षणअघिसम्म घर खडा रहँदा उनी निस्फिक्री थिए । अचानक उनी घरबारविहीन भए । योसँगै सुरु भयो, खुला आकाशमुनिको बास र अनिश्चितताको लामो यात्रा ।

मंगलबार दिउँसो भेट्दा दिनेशको अनुहार धूलोले पोतिएको थियो । एउटै कपडामा दिन बित्दै थियो । राहतको खानामा गुजारा चल्दै थियो ।एउटा घर भत्किँदा उनले सञ्चय गरेका भएभरका सामग्री समाप्त भएका थिए, जसका लागि कैयौं पुस्ताको लगानी थियो । भौतिकभन्दा पनि मानसिक तनाव बढी थियो, उनमा । उनकै अनुसार, ‘कोही असुरक्षित हुँदा बाहिरबाट घर भित्रिन्छन् । यहाँ त घरभित्रै प्रलय प्रकट भो !’

प्राकृतिक विपद्को पूर्वानुमान गर्न सकिँदैन, न यसलाई रोक्नै सकिन्छ । कतिपय अवस्थामा कतिपय विपद्बारे पूर्वसूचना दिने र सम्भावित क्षेत्रका बासिन्दालाई सुरक्षित बनाउने गरिएको पाइन्छ । विपद् व्यवस्थापनसँग जोडिएको संयन्त्र दिगो, अनुभवीर प्रविधियुक्त छ भने यसको प्रभावलाई एक हदसम्म कम गर्न सकिन्छ ।

नेपालका लागि प्राकृतिक विपद् नयाँ होइन । तथापि प्रत्येक विपद् हाम्र्रा लागि संकट भएरै आउने गरेको छ । विपद् व्यवस्थापन सम्बन्धी अनुभव र अभ्यासहरूको सांगठनिक स्मृतिको चलन छैन । त्यसैले विपद्पिच्छे सरकार अतालिने गर्छ ।

विपद् प्रबन्धनसँग दुइटा कुरा मुख्य हुन्छन्— पूर्व र पश्चात्को अवस्था । बाराको विपद् क्षेत्र घुम्दा र पीडितहरूको अनुभव सुन्दा हाम्रो विपद् व्यवस्थापनको तौरतरिका सिकारु नै रहेछ ।

विपद् प्रभावित क्षेत्र समतल भएकाले घटनालगत्तै उद्धारका कामहरूसहजै सुरु हुन सके । समुदायहरूले पनि एकअर्काकालाई सघाउ पुर्‍याए । घटना अवलोकन वा सघाउ पुर्‍याउने उद्देश्यले विभिन्न हिस्साबाट मानिसहरू त्यहाँ मेलाकै झझल्को दिने गरी देखिए ।सहज भूगोलका कारण यसरी आउन सजिलो भयो । पहाडमा भूकम्पका बेला परकम्पहरू आइराख्ने हुनाले एउटा त्रास थियो, तराईमा त्यो पनि थिएन । असी वर्षका पीडित नथुनी मुखिया भन्दै थिए, ‘न चुनाव छ, न गढीमाईको मेला, तैपनि भीड लागेको छ !’

कतिपयले प्रकोपलाई तमासाका रूपमा लिएका छन्, पीडितहरूले पनि हेर्न आउनेको घुइँचोलाई तमासाकै रूपमा लिएका छन् । यो तमासाभित्र करुणा र संवेदनशीलता कम छ । ठूला कदका नेता र उच्च पदाधिकारीहरूको ओहोरदोहोरले सुरक्षा निकायको श्रम र समय त्यसैमा खर्चिइरहेको छ । शीर्ष नेतासँगै गाडीको ठूलो लाम लाग्छ । हेर्न आउनेको भीड र गाडीको लाम राहत वितरणमा तगारो बनिरहेका छन् ।

‘मँुहगरासब’ (बोल्नेहरूले) वितरित राहतमा रजाइँ गर्ने गरेका छन् । ‘अबरा’ (कमजोरहरू) फेरि चेपिएका छन् । प्राकृतिक प्रकोपले समेत गरिब र निमुखाहरूलाई नै थिच्दो रहेछ ! खोला किनारको सार्वजनिक जग्गामा बसाएको घर उजाडिन पुगेका दिलिप मरिक भन्दै थिए, ‘टेन्ट मोटगर लोग (हुनेखाने) ले कब्जा गरे !’

यसले राहत अव्यवस्थित र अवैज्ञानिक तरिकाले वितरण भइरहेको देखाउँछ । यतिखेर स्थानीय तहमा निर्वाचित सरकार छ, वडा–वडामा जनप्रतिनिधि छन्, तिनले स्वस्फूर्त सचेतना देखाएका भए अति कम समयमा पीडितहरूलाई क्षतिका आधारमा वर्गीकृत गर्न सकिन्थ्यो । स्थानीय जनप्रतिनिधिलाई संस्थागत रूपमा प्र्रभावकारी कार्य गर्न सिक्ने–सिकाउने अवसर पनि हो यो । बाँकीका प्रदेश र संघीय सरकार पनि आ–आफ्नै तालमा सक्रिय छन् ।

प्रदेश सरकारले वितरणमुखी राहतको शैलीमा मृतकलाई तीन लाख दिने घोषणा गर्‍यो । मरेकाको दाहसंस्कार, घाइतेको समुचित उपचार र गाउँ कुरेर बसेकाहरूलाई तत्कालको सुरक्षित बसाइसँगै स्थायी आवासको बन्दोबस्ती मिलाउनुचाहिँ प्राथमिकतामा पर्नुपर्ने थियो । राहतका नाममा जहाँबाट पनि उही चाउचाउ र बिस्कुट बढी बाँडिएका छन् ।

गर्मी याममा यस्ता फास्टफुड खाँदा स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या बढ्न सक्छन् । बरु चिउरा–सक्खर, सातु, चना बरु पोषणयुक्त र मौसमअनुकूल हुने थियो । राहत स्थानीयमैत्री पनि देखिएन । खानाका शिविर लगाउनेहरूका बीच समन्वय छैन । खाना कतै अपुग भइरहेको छ भनेकतै फालिने अवस्था आएको छ ।

राहतका नाममा एकै खाले सामग्रीको थुप्रो लागिरहेको छ । प्रभावित क्षेत्रको आवश्यकता अनुसार नभई आफूलाई जे सहज छ, त्यही पुर्‍याउने गरिएको छ । पीडितहरू चर्को घाममा बसिरहेका छन् । कोही ढलेको भकारीभित्र त कोही साडी टाँगेर ओत लागेका छन् । राति लामखुट्टेको प्रकोप र सर्पको डर त्यत्तिकै छ ।

तीनदिन बितिसक्दा पनि आवश्यक सरसफाइ हुन पुगेको छैन । अवशेषहरू उठाउन सकिएको छैन । कुपोषण, खाद्यान्न अभाव, सफा पानीको कमी, खुलामा बस्दा चर्को गर्मीले पार्ने असर, खुला ठाउँमा गरिएको दिसापिसाबबाट पीडितहरू झन्बढी सताइएका छन् । सानो क्षेत्रमा परेको यस्तो विपद्लाई कम समयमा सहज बनाउन सकिने थियो । प्रदेश २ सरकारले आधारभूत व्यवस्थापन गर्ने आँट गर्न सक्थ्यो ।

चक्रवात हुरीले निम्त्याएको विपद् सामना गर्ने सवालमा प्रदेश सरकार पनि कमजोर र असहाय देखियो । उसले सस्ता राजनीतिक झडपमा चासो देखाउनु सट्टा प्रादेशिक विपद् घोषित गरेर एक मन्त्रीको नेतृत्वमा कलैयाबाटै राहत वितरण र सुरक्षा व्यवस्थापनलाई गति दिन सक्थ्यो । संघीय सरकारको कार्यशैली यसपटक पनि सुस्त देखियो । राहतमा तदारुकताको कमीले प्राकृतिक प्रकोपको असरलाई अझ व्यापक पार्दै लगेको छ ।

संघीय सरकारले अहिलेसम्म विश्वसमुदायसँग आपत्कालीन सहयोगका निम्ति अनुरोध नगर्नु एक अर्थमा ठीकै हो । झन् अहिले केन्द्रमा राष्ट्रवादी अनुहारको सरकार जो छ । तर घरबारविहीन भएकाहरूका लागि सुरक्षित घर निर्माण (भूकम्प प्रतिरोधी), शौचालय र आजीविकाको सुरुवात जस्ता पक्षमा यात संघीय सरकारले अवधारणागत रूपमा आफ्नो भूमिका प्रस्ट्याउनुपर्‍यो, नभए सहयोगी राष्ट्रहरूलाई राहत र पुनर्निर्माणमा संलग्न गराउनुपर्‍यो ।

म फेरि पनि भन्छु— सानो क्षेत्रमा रहेका विपद्का प्रभावितहरूलाई नवजीवन दिने सामर्थ्य नेपालभित्रै छ, तथापि संघीय सरकार अलमलमै देखिएको छ । बारा विपद्ले निम्त्याएको विमर्श के हो भने, संघीय व्यवस्थामा विपद् व्यवस्थापनको स्वरूप के हुने, विपद् व्यवस्थापन चक्रका चरणहरू राहत, पुनर्प्राप्ति, पुनर्निर्माण, रोकथाम र पूर्वतयारीमा कुन तहको केकस्तो भूमिका हुने भन्नेबारे त्यसको प्रस्ट नक्सांकन हुनु जरुरी छ ।

चक्रवात प्रभावितलाई राहत पुर्‍याउनमा सरकारी पक्षको ठूलो कमजोरी देख्दा पुनर्निर्माणका काम झन् अँध्यारोकै गोलचक्करमै रहने सम्भावना छ । तराईमा बढ्दो गर्मीसँगै आँधीहुरी र वर्षाको क्रम रहने नै छ । यस्तोमा पुनःस्थापनाको काम निश्चित समय–सीमाका साथ सुरु गर्न सकियो भने असम्भवचाहिँ होइन । विगतका विपद् व्यवस्थापनका दृष्टान्तहरूले यहाँको आगत डरलाग्दो हुनेचाहिँ देखिएकै छ ।

स्थानीय सरकारलाई विपद् व्यवस्थापन सम्बन्धी संस्थागत ढाँचाको आधारभूत जग मान्ने हो भने यस्तो बेला तिनलाई अग्रपंक्तिमा राख्नुपर्थ्यो । राहतको एकद्वार प्रणाली नहुँदा वा राहतका समग्र क्रियाकलाप स्थानीय तहको जानकारीमा नहुँदा वितरण प्रणालीमा असमानता देखिएको छ ।

स्थानीय तहले सचेतनाको काम भुइँतहमै प्रभावकारी तरिकाले गर्न सक्छन् । बाराकै सिमरौनगढका माछा व्यवसायी रञ्जित कुशवाहा भन्दै थिए, ‘मैले माछापालन गरेदेखि एप्सको माध्यमबाट स्थानीय मौसमको भेउ पाउने गरेको छु । त्यो दिन पनि ठूलो आँधीहुरीको पूर्वसूचना पाएको थिएँ ।’ जहाँ सूचना प्र्रविधिको सहज पहुँच छ, त्यहाँको स्थानीय तहले यस्ता उपक्रमहरू आफैले गर्न सक्छन् ।

विपद् व्यवस्थापनको सवालमा पहाड र मधेसको कित्ताकाट हुनु हँुदैन । मुलुकको जुनसुकै भूगोलमा भएपनि प्रादेशिक सरकारहरूले भविष्यमा विपद्को असर कसरी कम गर्ने, तिनको सामना कसरी गर्ने, आफ्नो प्रदेशका बासिन्दामा त्यसको तयारी र क्षमता बढाउन के काम गर्नुपर्छ भन्नेजस्ता प्रश्नको जवाफ नखोजी संघीय सरकारको मुखताक्नु हुन्न । विडम्बना, अहिले पनि विपद् व्यवस्थापन सम्बन्धी संस्थाहरू संघीय सरकारकै मातहतमा छन् ।

आउँदा दिनमा हुनसक्ने आगलागी, बाढी, खडेरी, डुबान, कटान, चट्याङजस्ता विपद्का निम्ति उद्धार र राहतका रणनीति र आधारभूत व्यवस्थापन तयार राख्नुपर्छ । संघ–प्रदेशसम्बन्धमा आधारभूत असामञ्जस्य रहुन्जेल विपद् व्यवस्थापन चुस्त–दुरुस्त बन्न सक्दैन ।

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७५ ०८:५२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

प्रादेशिक अभ्यासमा भू–अर्थराजनीति

डेटलाइन तराई
चन्द्रकिशोर

काठमाडौँ — हाम्रो जस्तो भूराजनीतिक बनोट भएको मुलुकमा संघीय शासन प्रणालीलाई आकर्षक र व्यावहारिक बनाउन निकै चुनौतीपूर्ण छ । सातवटै प्रदेशमध्ये कुनै भारत र चीन दुइटैसंँग जोडिएको, कुनै चीनसँंग त कुनै भारतसंँग मात्रै जोडिएका छन् ।

मुख्य रूपमा प्रदेश नं. २ भारतको विहार राज्यसँंग त प्रदेश नंं. ५ उत्तरप्रदेशसंँग जोडिएको छ । त्यसैगरी भारतको पश्चिम बंगाल र उत्तराखण्ड राज्यको पनि नेपालका प्रदेशहरूसँंग साँध जोडिएको छ । भारतसँंग खुला सीमा छ । नेपाल र भारतबीच स्थलमार्गबाट ओहोर–दोहोरका लागि दुवै देशका नागरिकलाई कुनै औपचारिक कागज आवश्यक पर्दैन । तर उत्तरी चीनसंँग नियमन सीमा पद्धति रहेको छ ।

उसो त उत्तरी सीमानाकामा पनि विभिन्न नाका खुला गर्ने र आवत–जावत सहज बनाउने प्रयत्न भइरहेको छ । भारतसंँगको खुला सम्बन्ध त छँदैछ, एउटा नियमित सीमा रहेको उत्तरी छिमेकीसंँग पनि केही हिमाली जिल्लाहरूमा स्थानीय स्तरमा पारम्परिक आवत–जावत र चीन तिब्बतको बजारमा निर्भर रहेको अवस्था छ ।

छिमेकी भारतीय राज्यहरूको सामाजिक–आर्थिक प्रभाव प्रदेश विशेषहरूमा के कस्तो पर्ने हुन् ? प्रादेशिक अभ्यासको असर खुला सिमाना जोडिएको भारतीय राज्यमा के कस्तो पर्ने हो ? नेपालमा चासो राख्ने शक्तिराष्ट्रहरू प्रदेशहरूसँंग कस्तो सम्बन्ध बढाउन तम्सिएका छन् ? स्थानीय र प्रदेश सरकारहरूसँंग बाह्य शक्तिले कसरी आफ्नो सरोकार बढाउँदैछन् ? चीन–तिब्बतसंँगको बढ्दो नाका विस्तारले के कस्ता मूर्त र अमूर्त प्रभाव पार्ने हो ? यी प्रश्न अहिले संघीय ढाँचाको व्यावहारिक कोराइको बेला महत्त्वपूर्ण छन् ।

नेपालको सामाजिक–आर्थिक यथार्थ र आवश्यकता मुताविकको संघीय अभ्यासको स्वरुप र संरचना विकास गर्ने कुरामा हाम्रो ध्यान छ कि छैन ? कसैले पनि बिर्सिन नहुने पक्ष के हो भने नेपालको संघीय राज्यप्रणालीको स्वरुप र संरचना आफ्नै चरित्रको र मौलिक हुनुपर्छ ।

छिमेकी विहारमा हुने गतिविधिको प्रभाव स्वाभाविक रूपमा प्रदेश २ मा बढी हुन्छ । त्यसैगरी उत्तरप्रदेशको प्रभाव प्रदेश नं. ५ मा पर्ला । अन्य सीमावर्ती भारतीय राज्यहरूको प्रभाव जोडिएको प्रदेशहरूमा पर्छ नै । यस बाहेक पनि उत्तरी छिमेकी चीनले पनि विभिन्न प्रारूपमार्फत भुइँ सतहसम्मै आफ्नो प्रभाव र पहुँचका सञ्जालहरू फिँजाउन थालेको कसैसँंग लुकेको छैन ।

भारतको पारम्परिक रुझान काठमाडांैसँंग रहे पनि संघीय नेपालमा उसका विभिन्न मूर्त–अमूर्त सञ्जालले कतै जाल फाल्न थालेको त छैन ? दक्षिण एसियामा भारतलाई मन नपराउने र उसलाई एक्ल्याउने शक्तिहरूको सम्भावित प्रयोगशाला प्रदेशहरू हुने त होइनन् ? आन्तरिक र बाह्य सुरक्षाको सवाल नेपाल र भारत बीचको आपसी सम्बन्ध वा उत्तरी छिमेकी चीनसंँग मात्रै सीमित छैन । यसलाई बहुआयामिक ढङ्गबाट हेर्नुपर्छ ।

प्रादेशिक अभ्यासमा गइसकेपछि हाम्रो वरपरको भूराजनीति कतै नयाँ सन्तुलन र समीकरणतर्फ उन्मुख हुँदै गएको त छैन ? सुरक्षा संयन्त्रको प्रादेशिक ढाँचा पूर्ण तयार भइनसकेको अवस्थाको संक्रमणमा सुरक्षा संवेदनशीलताप्रति आँखा चिम्लिन मिल्दैन ।

संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थामा कुनै पनि बाह्य पक्षले आफ्नालागि असुरक्षा महसुस गर्‍यो भने उसले प्रत्यक्ष दबाब दिन सुरु गरिदिन सक्छ । निर्वाचन र त्यस उप्रान्तको अवधिमा जसरी बाह्य शक्तिहरू खेतीपातीमा संलग्न देखिए, त्यसले पनि हामीलाई झस्काएको छ । यस्ता कुरा विभिन्न पात्र र पंक्तिबाट उठाउन थालिएको छ ।

भूराजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा राष्ट्रिय सुरक्षाप्रतिको चिन्ता र चासो हुनैपर्छ । त्यसैगरी सामाजिक–आर्थिक असरप्रति पनि आँखा चिम्लिन सकिँदैन । विभिन्न प्रकारका अतिवादी सोचले आफ्नो गँुड बनाउन थालेकाले त्यसले उत्पन्न गर्ने खतरा र जोखिमबारे सरोकार देखिनुपर्छ । हालै उत्तरप्रदेश र विहार राज्य सरकारले आफ्नो प्रादेशिक बजेट ल्याएको छ ।

उत्तरप्रदेशले अहिलेसम्मको मात्र होइन, कुनै पनि भारतीय राज्यभन्दा ठूलो बजेट ल्याएको छ । सीमा क्षेत्रमा सडक विस्तारको उपक्रम त छँदैछ, उसले कृषि, पशुधन र उद्योगलाई पनि निकै प्राथमिकता दिएको छ । भारतको केन्द्रीय सरकारमा रहेको भारतीय जनता पार्टीको नेतृत्वमै यस प्रदेशमा पनि शासन छ । भाजपाको सारा एजेन्डा बजेटमा मौजुद भए पनि त्यो विकास कार्यमाथि हावी हुनपाएको छैन ।

केन्द्रीय नीति आयोगले स्वास्थ्यसेवाको मामिलामा उत्तरप्रदेशलाई भारतको सबै राज्यमध्ये एक्काइसौं क्रममा राखेको छ । यसले पनि होला, सरकारले सार्वजनिक स्वास्थ र शिक्षालाई यसपटक विशेष प्राथमिकता दिएको छ । त्यसैगरी अर्को छिमेकी राज्य विहारमा प्रस्तुत भएको बजेटले सामाजिक र भौतिक संरचनाको निर्माणमा हुने खर्चको राशिमा पछिल्लो चौध सालमा सत्ताइस गुणाले वृद्धि गरेको छ । प्रदेशको आर्थिक विकास दरलाई १० प्रतिशतभन्दा बढी बनाइराख्नुमा यही प्रमुख कारण रहेको छ ।

सामाजिक र भौतिक संरचना निर्माणले मानिसलाई सोझै रोजगार प्राप्ति हुन्छ र यसले जनताको आय बढाउँछ । जसले राज्यको आर्थिक स्वास्थ्यमा व्यापक सुधार ल्यायो । यस पटकको बजेटमा सामाजिक परिवर्तनमा विहार सरकारले केन्द्रित गरेको छ । दुइटै प्रदेशको बजेटको ठूलो हिस्साले गाउँलाई आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य बोकेको छ ।

मूल पक्ष हो, त्यहाँ भइरहेको सामाजिक–आर्थिक बदलावबाट हाम्रा प्रदेशहरूले के र कसरी लाभ लिन सक्छन् ? त्यहाँबाट आफ्नालागि के कस्ता अवसर आफ्नोमाझ विकसित गर्न सक्छन् ? उत्तरप्रदेश र विहारको बजेटले तत्काल र दीर्घकालमा पार्ने प्रभावबारे हामीकहाँ आँकलन गर्ने प्राज्ञिक संयन्त्र छैन । चिया चर्चामा पनि जोकोहीले भन्छ, सीमावर्ती भारतीय राज्यहरूमा मदिरा प्रतिबन्ध गर्दा नेपालको दक्षिणी सिमाना क्षेत्रमा रेस्टुरेन्ट कारोबार प्रशस्त फस्टाएको छ ।

स्थानीय र प्रादेशिक रूपमा चुनिएका कतिपयका लागि यस्तो व्यापार बग्दो गंगामा डुबुल्की लगाउन जत्तिकै भएको छ । यस्तोमा प्रदेश सरकारहरूले कस्ता खाले अर्थनीति अंगिकार गर्दा उपयोगी हुन्छ, सोच्नुपर्छ । संघीय गणतन्त्रका रूपमा उदाएपछि सुरक्षाको परम्परागत अवधारणा अब चल्दैन । प्रादेशिक संरचनामा गइसकेपछि नयाँ–नयाँ खालको जोखिम र चुनौती थपिँदै जान्छ ।

त्यसैले राष्ट्रिय सुरक्षाको दृष्टिकोणले प्रादेशिक अभ्यासमा सुरुदेखि नै सजग र पारम्परिक तौरतरिकामा अपेक्षित सुधार ल्याउँदै जानुपर्छ । हिजो सीमित हवाई र सडक सञ्जाल थियो, अब त्यो विस्तारै विस्तार हुँदै गएको छ । राष्ट्रिय सुरक्षाप्रतिको सम्वेदनशीलता यसकारणले पनि जरुरी छ कि यसले संघीयता नरुचाउने स्थायी शक्तिहरूलाई यो प्रणाली नै समाप्त पार्ने निहुँ हुनसक्छ । यसर्थ बेलैमा प्रदेश सरकारहरू प्रादेशिक सुरक्षा संयन्त्रलाई भरपर्दो तरिकाले विकसित गर्दै केन्द्रसंँग भरपर्दो संयन्त्रमार्फत सहयोगात्मक रवैया अपनाउनुपर्छ ।

हामीकहाँ भारत भन्ने बित्तिकै बडो विराट र जटिल तस्बीर आउँछ । चीन–तिब्बतको बारे झन् एकोहोरो सूचनामात्र छ । दिल्ली अर्थात केन्द्रसँंगको सम्बन्धबारे बेलीविस्तार लगाउने अनेक छन् काठमाडौंमा, तर सीमावर्ती भारतीय राज्यहरूबारे अब प्रादेशिक सरकारले सांगठनिक रूपमा अध्ययन, अनुसन्धान सुरु गर्नुपर्छ ।

यसका लागि पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयले पश्चिम बंगाल र पूर्वोत्तर भारतबारे, राजर्षी जनक विश्वविद्यालयले विहारबारे, दाङस्थित विश्वविद्यालयले उत्तरप्रदेशबारे, महेन्द्रनगरको सुदूर पश्चिम विश्वविद्यालयले उत्तराखण्डबारे विशेष प्राथमिकता दिन सक्छ । त्यसैगरी त्रिभुवन विश्वविद्यालय र पोखरा विश्वविद्यालयले चीन–तिब्बतबारे शोध थालनी गराउनुपर्छ । हामीकहाँ हाम्रै छिमेकीहरूबारे वैज्ञानिक र व्यवस्थित अध्ययन छैन ।

खुला सीमाको व्यवस्थापनमा प्रादेशिक सरकारले संघीय सरकारलाई आफ्नो अनुभव साझेदारी गर्न सक्छ । प्रादेशिक सरकारले आन्तरिक नीतिमा आफ्नो प्रदेशको जनताको आर्थिक–सामाजिक विकासमा प्राथमिकता दिनैपर्छ । यसैसँंग जोडिएर सहयोगी हुन आउने अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई कसरी प्रादेशिक उन्नतिमा सहयोगात्मक बनाउने, त्यो चिन्ता मनासिव हो । तर जसरी अहिले विभिन्न बाह्य पक्षहरूको आफूखुसी प्रदेश सरकारहरूसंँग कानेखुसी सुरु भएको छ, त्यसलाई जायज भन्न मिल्दैन । यसमा संघीय सरकारले एउटा प्रस्ट मार्गचित्र ल्याउनुपर्छ ।

यसका निम्ति पनि मुख्यमन्त्रीहरूसँंग प्रधानमन्त्रीको संयुक्त बैठक हुन ढिलो गर्नु हुँदैन । संघीय र प्रदेश सरकारहरूमाझ पारस्परिक सन्तुलन र नियन्त्रणको जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने संयन्त्र विकास कसरी गर्ने, त्यसबारे सोच्नुपर्छ ? सीमा जोडिएका प्रदेशहरूको सरोकारमा छिमेकी मुलुकसँंग संवाद गर्दा संघीय सरकारले प्रदेश सरकारहरूको पनि अनुभवबाट अभिप्रेरित भएर अग्रसरता देखाउनुपर्छ ।

प्रदेशहरू आर्थिक उन्नतिका साधन र माध्यमको अभावभन्दा पनि उपलब्धताको पहिचान र नयाँ खोजीतर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ र यसमा आवश्यक परे केन्द्रसंँग समन्वय गर्नुपर्छ । त्यसैगरी विदेशी सहायता सम्बन्धी सवालमा प्रदेशहरूले धान्न सक्ने प्रविधि र त्यसको सञ्चालन सीपको सहायता आमन्त्रणमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ । विभिन्न प्रदेशबीच स्रोत र साधनको वितरणमा मतभेद हुनसक्छ, त्यस्तो बेला भूराजनीतिक असर प्रतिविम्बित हुनसक्छ ।

यस पृष्ठभूमिमा प्रादेशिक अभ्यासमा देखिन सकिने प्रवृत्तिजन्य त्रुटि सच्याउँदै जान हालका लागि संघीय सरकारले पनि सहजीकरण गरिदिनुपर्छ । संघमा जस्तै प्रदेशमा पनि मुख्यमन्त्री कार्यालयमा परराष्ट्र संयन्त्र राखिनुपर्छ । त्यसैगरी परराष्ट्र अध्ययन र सुरक्षा रणनीतिबारे अध्ययन–अनुसन्धानको काम प्रादेशिक स्तरमा पनि विस्तार गरिनुपर्छ ।

प्रकाशित : चैत्र १, २०७४ ०८:५२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT