विद्यालयमै टिकाउन पाए !

बिना थिङ

काठमाडौँ — सेर्मो तामाङले अनुहार कालोनीलो बनाउँदै भनिन्, ‘मकै छर्ने बेला भा’को छ । घरमा बा हुनुहुन्न । आमा एक्लैले कताकता भ्याउनु ! त्यसैले म स्कुल भर्ना भइन ।’ नुवाकोटको जिमनाङकी सेर्मोले यसरी ८ कक्षाभन्दा माथि पढिनन् । उनले पढाइ छाड्नुको अर्को कारण थियो— आफ्नो गाउँमा मावि नहुनु ।

९ कक्षामा भर्ना भएकी भए उनले दिनहुँ चार घण्टा विद्यालय आउजाउमै बिताउनुपर्थ्यो । राउतबेसी त्यति टाढा छ । उनका बा कमाइका लागि भारत गएको आठ वर्ष भइसक्यो । उनी फर्किने अवस्था छैन । वस्तुभाउ, खेतीबारी, जंगल, पानी–पँधेरो भ्याउन आमा एकजनालाई हम्मे नै छ । त्यसमाथि सेर्मोमा दूधे बालकको जिम्मा पनि छ । ७ कक्षा पढ्दा–पढ्दै भागी विवाह गरेकी उनकी दिदीले वर्षदिनको छोरो माइतमा छाडेकी छन् । दिदीचाहिँ वैदेशिक रोजगारीमा गएकी छन् ।

सेर्मोकै छिमेकी चिनीमाया (नाम परिवर्तित) तामाङ बाह्र वर्षकी भइन् । उनका बा रोगी छन् । आमालाई अर्मपर्म गर्दै ठिक्क छ । दाइ प्राथमिक तह नसक्दै गुम्बामा घेलुङ भएका छन् । आधारभूत तह निःशुल्क छ, तर नकमाइ खान पुग्दैन । भोको पेटले पढाइ ? असम्भव । ५ कक्षाको वार्षिक परीक्षा नजिकिँदै गर्दा चिनीमाया गाउँलेहरूसँगै काठमाडाँैतिर हिँडिन् । कलम चलाउनुपर्ने कलिला हातहरू अचेल थान्का सिलाउनमा अभ्यस्त हुँदै गएको छ । थान्का सिलाउनेहरूमा उनकै उमेर समूहका चारजना छन् ।

माथिका दुई उदाहरणले स्कुले पढाइ पूरा नगरेका बालबालिकाको प्रतिनिधित्व गर्छन् । एउटा सानो गाउँमै यसरी बीचमै पढाइ छोड्नेको सङ्ख्या वर्षेनि बढ्दो छ भने, समग्र मुलुककै अवस्था कस्तो होला ! सरकार तथा शिक्षा सम्बद्ध निकाय यसबारे अब पनि सचेत नहुने हो भने शिक्षामा गरिएको लगानी व्यर्थ हुँदै जान्छ ।

शिक्षा विभागको तथ्याङ्क अनुसार, २०६५ मा १३ लाख ६ हजार ७ सय ३१ विद्यार्थी कक्षा १ मा भर्ना भएका थिए । २०७५ को एसईईमा करिब ५ लाख मात्रै सामेल भए । कहाँ गए ८ लाख विद्यार्थी ? प्रश्न गम्भीर छ र यसको सोझो अर्थ हो— साक्षरता दर बढ्यो, औपचारिक शिक्षाको खुड्किलो भने भाँचियो । अर्धदक्ष, अल्पपठित, अल्पज्ञानीले देशको ठूलो हिस्सा सङ्क्रमित छ । एउटा जिम्मेवार राज्यका निम्ति यो ठूलो घाटाको विषय हो ।

प्रत्येक शैक्षिक सत्रको सुरुवातमा गरिने भर्ना अभियानले धेरैभन्दा धेरै केटाकेटीलाई विद्यालय शिक्षाको दायरामा ल्याउन मद्दत गरेको छ । विभागको तथ्याङ्क अनुसार, २०७४ मा सामुदायिक विद्यालयका कक्षा १ मा १ लाख २ हजार ५ सय १४ विद्यार्थी भर्ना भए । २०७५ मा ६० हजार मात्र कक्षा २ मा भर्ना भए । यसले विद्यालयमा केटाकेटी ल्याएर हुलिदिने काम मात्रै भएको, त्यसपछि आइपर्ने समस्यालाई नहेरिएको बुझाउँछ । यस्ता कारणले पनि केटाकेटी बीचैमा पढाइ छाड्न बाध्य भएका हुन् । सरकार र विद्यालयले भर्ना अभियान मात्रै तीव्र बनाए, विद्यार्थी टिकाउने वातावरण बनाउन सकेनन् ।

विद्यालय प्रवेश गरिसकेका विद्यार्थी बीचैमा जान छोड्नुमा बसाइँसराइ, पारिवारिक विखण्डन, भाषिक समस्या, बालविवाह, बालमैत्री विद्यालयको अभावजस्ता कारक पनि हुन सक्छन् । तथापि यिनमा गरिबी नै प्रमुख देखिन्छ । गरिबीकै कारण कतिपय नेपाली सुरक्षित स्थान र नियमित आम्दानीको खोजीमा भौंतारिइरहेका छन् । अभिभावककोहैरानी देखेर केटाकेटीमा नकारात्मकताको विकास हुन्छ । तिनको दिमागमाअसुरक्षित भविष्यले डर उब्जाइदिएकोछ । यसैले पनि केटाकेटी अर्थोपार्जनमा होमिन बाध्य हुन्छन् । नचाहेरै पनि उनीहरूले कुनै एउटा विन्दुमा पुगेर
पढाइ छाड्ने गरेका हुन् ।

पछिल्ला केही दशकदेखि वैदेशिक रोजगारीका कारण गाउँहरू युवाविहीन भइरहेका छन् । घरायसी कामदेखि खेती–किसानीसम्ममा बालबालिकाको प्रयोग अत्यधिक हुन थालेको छ । यसले गर्दा पनि बालबालिकाको स्कुले पढाइ गन्तव्यमा पुग्न नसकेको हो । अझ यसबाट छात्राहरू बढी पीडित छन् । आधारभूत तहसम्म त अनियमित हँुदै पनि जसोतसो वार्षिक परीक्षामा सामेल हुन्छन्, माध्यमिक तहमा पुगेपछि भने अनियमित हुने विद्यार्थीलाई कठिनाइ महसुस हुन थाल्छ । अनि विवाह गर्ने कित वैदेशिक रोजगारीमाजाने हुन्छन् ।

समस्या विकराल छ । विद्यालयमा भर्ना सँगसँगै विद्यार्थी टिकाउ अभियान पनि चलाउनुपर्ने देखिन्छ । दिवा खाजा, तेल वितरण, छाक्रावृत्तिको कार्यत्रमले मात्र यसले निकास पाउँदैन । यसका लागि समस्याको जरासम्मै पुग्नु आवश्यक छ । गाउँ–गाउँमा खेतीपातीलाई आधुनिक प्रविधियुक्त बनाउनसके केटाकेटी नियमित विद्यालय जान पाउँछन् ।

यौन शिक्षा दिएर बालविवाहलाई हतोत्साहित गर्नुपर्छ । मातृभाषामा शिक्षा, अभिभावक सचेतना कार्यक्रम चलाएर पनि यो समस्याबाट उन्मुक्ति पाउन सकिन्छ ।

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७५ ०८:५०
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

किन कुबाटामा लाग्छन् केटाकेटी ?

बिना थिङ

काठमाडौँ — गत फागुन ७ गतेको एउटा घटनाले मेरो ध्यानाकर्षण गर्‍यो । घटना संवेदनशील थियो । बुढानीलकण्ठ नगरपालिका–२, भंगाल सुन्दर बस्तीमा दलित महिला उत्थान बाल शिक्षालयमा उक्त घटना भएको थियो । बसाइका हिसाबले घटनास्थल मेरो छिमेकी वडामा पर्छ । घटनामा डीआर मेमोरियल स्कुलमा कक्षा २ मा पढ्ने १२ वर्षीय समुन्द्र मल्लले होस्टलको बेडमा झुन्डिएर आत्महत्या गरेका थिए ।

समुन्द्रले लेखेको ‘सुसाइड नोट’मा आफू रमिला (परिवर्तित नाम) को कारण मरेको उल्लेख गरेका थिए । अनुसन्धान क्रममा रमिला त्यही स्कुलमा समुन्द्रभन्दा माथिल्लो कक्षामा पढ्ने रहिछन् भन्ने खुल्न आयो । उनीसँग समुन्द्रले गएको तिहारमा भाइटीकासमेत लगाएका थिए ।

उनै किशोरी दिदीबाट पर्याप्त (समुन्द्रको अपेक्षामा) प्रेम, स्नेह नपाएको झोँकमा समुन्द्रले आत्महत्याजस्तो डरलाग्दो बाटो अपनाएको देखिन आएको छ । यस्तो घटना भएको यो पहिलो भने होइन । समय–समयमा यस प्रकारका अकल्पनीय समाचार सुन्दै आएका छौं । यसले हाम्रा केटाकेटी कुन मानसिकताबाट गुज्रिरहेका छन् भन्ने प्रश्न उब्जाएको छ ।

समुन्द्रको पृष्ठभूमि बुझ्दा पक्षाघातबाट पीडित उनकी आमा गाउँमा र बाबु भारतमा छन् । त्यसैले ऊ होस्टलमा बसेर पढिरहेको थियो । यसरी परिवार, आफन्त, साथीसंगीबाट लामो समयदेखि विछोडिएको बालकले कसैको साथ, माया खोजेको थियो । तर अपेक्षा विपरीत सम्बन्धित व्यक्तिबाट बेवास्ता गरिएको अनुभूति भएपछि डिप्रेसनमा पुगेर बालकले स्वयम्लाई जुन सजाय दिएको छ, त्यो भयावह छ ।

उत्तर बाल्यावस्था (६ देखि १२ वर्ष) दुःखपूर्ण वा समस्याग्रस्त उमेर हो । यसलाई बालमनोविज्ञहरूले नाजुक उमेरका रूपमा लिन्छन् । किशोरावस्थाको संघार र यौवनावस्था जस्तो खप्टिएको उमेरमा उभिएका यस उमेरका केटाकेटीले स्वभावतः विपरीत लिङ्गीप्रति संकोच र मायाको अपेक्षा गर्न थाल्छन् । मायाको परिभाषा उनीहरूका लागि जीवन बिताउने साथी नभई आफ्ना कुरा सेयर गर्ने र आफूलाई केयर गर्ने साथीको रूपमा लिएका हुन्छन् ।

यस्तो साथी उसको आमा, बाबु, दाइ, दिदी, शिक्षक अथवा सहपाठी जो पनि हुनसक्छ । उनीहरू आफ्ना समस्या बताउन र त्यसको समाधानार्थ कोही आफ्नो निकट होस् भन्ने चाहन्छन् । जब उनीहरू यसबाट बञ्चित हुन्छन् अथवा आफूलाई बेवास्ता गरेको महसुस गर्छन्, तब उनीहरूमा इर्ष्या, नैराश्य, कुण्ठा बढ्दै जान्छ । यसको उजागर तिनले जथाभावी सामान फालेर, फुटाएर, आफ्नो शरीरमा चोट पुर्‍याएर अथवा घरबाट भागेर गर्छन् । उनीहरूमा आवेग यसरी जन्मिन्छ कि यसको पराकाष्ठा आत्महत्या पनि हुनसक्छ ।

यसको अनुभव मसँग पनि छ । एक्लै हुर्किएको केटाकेटीमा अहम् ज्यादा हुन्छ । म पनि एक्लै हुर्किएको थिएँ । ११ वर्षकी हुँदा एकपटक आमाले मेरो कुनै गल्तीमा खुब झपार्नुभयो । एक–दुई थप्पड पनि खाएँ । म सानो मान्छे । मलाई त्यो सजाय ठूलो लाग्यो । मलाई लाग्यो, यो संसारमा मेरो कोही छैन । त्यसदिन म घरबाट भागेंँ । दिनभर म घरभन्दा परको खोल्साको ह्युमपाइपभित्र लुकेंँ ।

आफूप्रतिको बेवास्ता सम्झिएर घरिघरि घुँक्क–घुँक्क रोएँ । रातिसम्मै मलाई खोज्न नआए मैले मर्ने सोच बनाएँ । त्यतिखेर त्यो मेरोलागि आफ्नो ‘इगो’ फेर्ने सबैभन्दा उत्तम माध्यम लागेको थियो । तर साँझपख आमाले मलाई भेट्टाउनुभयो । मैले आमालाई ग्वाम्लङ्ग अंँगालो हालेंँ । सायद त्यसदिन आमाले मलाई नखोज्नुभएको भए मैले कुबाटो रोज्थेंँ ।

अहिले समय, परिवेश, प्रविधिले मान्छेलाई यान्त्रिक बनाउँदै लगेको छ । यान्त्रिक समय, यान्त्रिक प्रेम ! अभिभावकसंँग केटाकेटीको लागि समय छैन । घर बाहिर गएर खेल्न केटाकेटीलाई सुरक्षाको कारण अभिभावकले मनाही गरेका छन् । स्कुल बाहेकको अतिरिक्त समय केटाकेटी कोठामा कित भिडियो गेम खेल्न बाध्य छन् कि विभिन्न वेबसाइट चहार्न ।

इन्टरनेटको प्रयोग केटाकेटीले कसरी गरिरहेका छन् ? त्यसको अनुगमन गर्न अभिभावक चुकेका छन् । केटाकेटीलाई आधारभूत आवश्यकता जस्तै– कपडा, खाना, शिक्षा उपलब्ध गराएर मात्रै हुँदैन । उनीहरूलाई त्यो संँगसँंगै प्रेम, स्नेहको आवश्यकता हुन्छ । हामी उनीहरूलाई वास्ता गर्छौं भन्ने आभास दिलाउनुपर्छ ।

विविध कारणले यस उमेरका केटाकेटीको मनमा भावना गुम्सिरहेको हुन्छ । उनीहरू त्यो पोख्न चाहन्छन् । विश्वासिलो, प्रेमिल पात्रको अभावमा केटाकेटीहरू अस्थिर हुँदै जान्छन् । उनीहरूमा आफ्ना शारीरिक परिवर्तनबारे कौतुहलता हुन्छ । प्रेम, स्नेहको अभावले हृदय र मस्तिष्कमा छटपटीको भुमरी चल्छ ।

यो संकटकालीन समयमा केटाकेटीहरू कोही यस्तो साथी बनिदेओस् भन्ने चाहन्छन्, जोसँंग यावत पारिवारिक, मानसिक उद्वेग पोख्न सकियोस् । यस्तो समस्या अझ होस्टल, बाल आश्रम, विभिन्न संस्थामा बस्ने केटाकेटीमा बढी पाइन्छ । जो विविध कारणवश आमाबाबु तथा आफन्तबाट टाढिएका छन् । तिनीहरू संस्थाको नियममा बाँधिएका हुन्छन् । बिहान उठ्नेदेखि खाने, पढ्ने, खेल्ने लगायत क्रियाकलाप सिलसिलाबद्ध र कडाइसाथ गर्नुपर्ने हुन्छ ।

एकातिर आमाबाबुको प्रेमिल काख हुँदैन, अर्कोतिर पट्यारलाग्दो बाँधिएको जीवन व्यतित गर्नुपर्दा उनीहरूले हीनताबोध गरिरहेका हुन्छन् । यस्तो नाजुक समयमा उनीहरू आफ्ना दौँतरी, अग्रज, शिक्षकहरूबाट माया चाहन्छन् । उनीहरू ती आफूले नजिक ठानेका अथवा नजिक हुन मनपराइएकाहरूलाई शारीरिक स्पर्श (हात समाएर, कपाल चलाएर, काखमा लुटपुटिएर) गरेर आफ्नो इच्छा व्यक्त गर्छन् । उनीहरूको मनोकांक्षा बुझेरदुई–चार मिठो शब्द बोलिदिए मात्रै पनि तीचङ्गा हुन्छन् । पढाइमा मन लगाउँछन् ।

अझ उनीहरूले बताउन चाहेका कुरा ध्यान दिएर सुनिदिए, समस्या समाधानमा सहयोग गरिदिए, आमाले जस्तै शारीरिक स्पर्शसहित माया दिए उनीहरू प्रफुल्ल हुन्छन् । विस्तारै उनीहरू आफैलाई पनि प्रेम गर्न थाल्छन् । उनीहरूमा जीवनप्रतिको मोह बढ्छ । प्रेमपूर्वक प्रस्तुत हुनसके केटाकेटीहरू खराबआचरण त्यागेर असल मार्गतिर हिँड्न सक्छन् ।

सामान्यतया अभिभावक, शिक्षकले केटाकेटीमा कहाँनेर समस्या छ भनी पत्ता लगाउनसके उनीहरूलाई जटिलतातिर जानबाट रोक्न सकिन्छ । तर केही केटाकेटीमा जटिल र विशिष्ट समस्या हुनसक्छ । यस्तो अवस्थामा भने परामर्शदाताहरूको सहयोग लिनुपर्ने हुन्छ । परामर्शले व्यक्तिलाई केन्द्रमा राखेर उसको समस्या पहिचानमा जोड दिन्छ । आपसी स्वीकृति, विश्वास, बुझाइले परामर्शी र बालकबीच जुन सम्बन्ध स्थापित हुन्छ, त्यसले बालकको जटिलता पहिचान पत्ता लगाउन सहयोग पुग्छ ।

परामर्श गोप्य हुने भएकाले केटाकेटीहरू निर्धक्क आफ्ना समस्या बताउँछन् । यसले गर्दा वातावरणसंँगको समायोजन र आत्माभिमुखीकरण प्रक्रियामा सहज वातावरण बन्छ । मनोवैज्ञानिक तवरबाट गरिएको उपचारले केटाकेटीमा भएको नैराश्य, आवेग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । तसर्थ सम्भव भएसम्म विद्यालय, छात्रावास, बाल आश्रमहरूमा परामर्शदाताको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २१, २०७५ ०७:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×