विचारको विनिर्माण

केशव दाहाल

काठमाडौँ — नेपाली राजनीतिमा ‘विचारको बहस’ यात पूर्वाग्रही छ या परम्परागत । मार्क्सवादी बुद्धिजीवीहरूलाई लाग्छ— दुनियाँमा मार्क्सवाद जप्नेहरू मात्र वैचारिक हुन्छन् । अर्कातिर उदारवादीहरू ठान्छन्— पुँजीवादी प्रजातन्त्र नै संसारको सबैभन्दा उन्नत विचार हो । केही मान्छे जब राजनीतिमा विचारको प्रश्न गर्छन्, उनीहरू यात वामपन्थी धार समाउँछन् या दक्षिणपन्थी ।

कसैलाई लाग्छ— शास्त्रीय समाजवाद र पुँजीवादभन्दा न वर छ, न त पर । नेपालमा जब नयाँ विचारको कुरा आउँछ, केही बुज्रुक मित्रहरू नै प्रश्न गर्छन्— कस्तो विचार ? कांग्रेसको जस्तो कि कम्युनिस्टको जस्तो ? उनीहरूलाई लाग्छ— राजनीति भनेको यात कम्युनिस्टजस्तो हुनुपर्छ या कांग्रेसजस्तो । राजनीतिको नवीन भाष्यलाई खिसिट्युरी गर्ने शास्त्रीय बुद्धिजीवीहरूको पनि हामीसँग कमी छैन । किन यस्तो छ ? के परम्परागत मार्क्सवाद वा पुँजीवादको ‘फ्रेमवर्क’ भन्दा पृथक कुनै कुरै छैन ?


दार्शनिकहरू संसारको उत्पत्ति र विकासलाई दुई धारबाट व्याख्या गर्थे/गर्छन् । एउटा धारले भन्थ्यो— संसार अज्ञेय छ । यो ईश्वरको महान शक्तिबाट निर्देशित र परिचालित छ । यो विशाल ब्रह्माण्डलाई ईश्वरले रचना गरेका हुन् । उनै ईश्वर यसका पालक हुन् । उनै संहारकर्ता । यसरी अध्यात्मवादीहरू समाजलाई ईश्वरको हातमा छोडिदिन्थे । उनीहरूका लागि सुख, दुःख, गरिबी, पुण्य, पाप र मान्छेको भाग्य सबै ईश्वरको देन हो । अध्यात्मवादीहरू संसार बदल्न भगवानको आशिर्वाद अनिवार्य ठान्थे, अझै ठान्छन् । आज पनि मठ, मन्दिर, चर्च, मस्जिद र धार्मिक सम्प्रदाय यो धारमा विश्वास गर्छ । दर्शनको भौतिकवादी धारले चाहिँ संसारलाई ज्ञेय ठान्छ । भौतिकवादले भन्छ— संसार बुझ्न पनि सकिन्छ र बदल्न पनि । यो दर्शनले मान्छेको शक्ति, ज्ञान, गतिशीलता र प्रयोगलाई सर्वथा महत्त्व दिन्छ ।


सामन्तवादी युगको राजनीति अध्यात्मवाद र भौतिकवादमा विभाजित थियो । आज अध्यात्मवाद तथ्य र तर्कमा कमजोर हुँदै छ । भौतिकवाद समृद्ध बन्दै छ । हिजो कम्युनिस्टहरू आफूलाई मात्र भौतिकवादी ठान्थे । आज संसारका सबैभन्दा ठूला भौतिकवादीहरू पुँजीवादी विश्वमा पाइन्छन् । ठूलठूला वैज्ञानिक आविष्कार, क्वान्टम विज्ञानको व्याख्या, ब्रह्माण्डको अनवरत खोज र तरंगहरूमाथि मान्छेले गरेका चामत्कारिक प्रयोगहरूले भन्छन्— ‘शक्तिको स्रोत ईश्वरीय संसारमा हैन, मानव संसारमै निहित छ । यसर्थ वैश्य युगमा चाहे दक्षिणपन्थी, चाहे वामपन्थी वा वैकल्पिक सबै राजनीतिक दलहरूको विचारको जग भौतिकवाद नै हो । आज कुनै पार्टी अध्यात्मवादी हो कि भौतिकवादी हो भनेर कित्ताकाट गर्नु वस्तुतः अनावश्यक कुरा हो ।


भौतिकवादलाई जडतामा बुझ्ने कि व्यापक अर्थमा ? कुरा यहींनेर फरक पर्छ । के मान्छे ‘मटेरियल’ मात्र हो ? जस्तो– काठ, ढुंगा । के रगत र पानी एउटै हो ? किनभने दुवै तरल छन् । मान्छे निश्चय नै भौतिक प्राणी हो । उसमा निहित भावना, खुसी, प्रेम, विनम्रता, दया, करुणालाई कसरी बुझ्ने ? ईश्वरवाद र स्वर्ग–नर्क भ्रम होला, तर आत्मिक सन्तुष्टिको जग के हो ? सबैलाई थाहा छ, समाज मान्छेहरूको समूह हो । यो भौतिक कुरा हो । समाजलाई जोड्ने तन्तुहरू के हुन् ? सामाजिक मनोविज्ञान, सामाजिक तथा सांस्कृतिक पक्षहरूलाई के भन्ने ? यसर्थ भन्नैपर्छ, मान्छे भौतिक प्राणी त हो, त्यति मात्र पनि होइन । मान्छे वर्ग मात्र पनि होइन, जात मात्र पनि होइन । मान्छेलाई खान दिएर मात्र पुग्दैन । उसलाई स्वतन्त्रता, मनोरञ्जन, प्रेम सबै चाहिन्छ । यसर्थ नै मान्छे भौतिक त हो, त्योभन्दा माथि पनि हो । मान्छेलाई न जडवत भौतिकवादी मात्र भएर बुझ्न सकिन्छ, न त अध्यात्मवादी भएर । मान्छेलाई बुझ्न मानवतावादी हुनुपर्छ । मानवतावाद भौतिकवाद त हो नै, सँंगै त्योभन्दा गहिरो कुरा हो । यो यान्त्रिक भौतिकवाद मात्र होइन ।


जब हामी भौतिकवादको यान्त्रिक व्याख्यालाई इन्कार गर्छौं, स्वभावतः पुराना विचारहरूलाई बदल्नुपर्ने हुन्छ । जस्तो कि हिजो पुँजीवाद र समाजवाद भन्दा पुग्थ्यो । हिजो लोकतन्त्र भन्दा खास अर्थ लाग्थ्यो । हिजो वामपन्थी भन्दा खास धारलाई बुझिन्थ्यो । हिजो साम्राज्यवादको आफ्नै चरित्र थियो । हिजो सर्वहारा वर्गका आफ्नै समस्या थिए । हिजोको पुँजीवाद अर्कै थियो । हिजो राज्यका दायित्वहरू नै सीमित थिए । यसको अर्थ, समयसंँगै दर्शनका क्षेत्रहरू व्यापक हुँदै गए । त्यसैले हिजोका राजनीतिक विचारहरूको सीमाबाट आजको युगलाई निर्देशित गर्ने समय सकियो । उदाहरणका लागि, जोहन लकले ‘बजारको स्वतन्त्रता’ माथि प्रकाश पारे । यसो गर्दा उनले मान्छेलाई बिर्सिए । मार्क्सको फोकस ‘वर्ग’मा थियो । वर्गभन्दा माथि मान्छेको अस्तित्व छ भन्ने कुरा उनले गरेनन् । गान्धीले ‘अहिंसा’लाई केन्द्रमा राखे, द्वन्द्वहरूको दार्शनिक व्याख्या गरेनन् । ज्याँ पाल सार्त्रहरूले ‘अहं’लाई चिन्तनको केन्द्रमा ल्याए । नित्सेले मानवीय उच्चता बोधलाई प्राथमिकता दिए । यी दर्शनका अंशहरू हुन् । परिणाम यस्तो भयो, राजनीतिले पनि अंश–अंश समाउँदै गयो । आजको राजनीतिक कार्यझार न वर्गहरूको मुक्ति मात्र हो, न जातहरूको मात्र मुत्ति हो, न त बजारको स्वतन्त्रता मात्र हो, न मात्र भौतिक विकास । अन्यथा यस्तो संकीर्णताले विचारको कुवा निर्माण हुन्छ । बासी कुवा । यसरी विचारको कञ्चन र पवित्र नदी बन्दैन । विचारको अंश मात्र समाउनु वस्तुतः गतिहीन र जड हुनु हो । यान्त्रिक भौतिकवादी भएर राजनीति गर्नु मन विनाका मान्छेहरूको साम्राज्य बनाउनु मात्र हो ।


माथिका उदाहरणहरूलाई लिएर थप केही प्रश्न गरौं । आजको नेपाली राजनीतिको ‘फोकस’ के हो ? वर्ग मात्र हो ? हो भने मार्क्सवादी मात्र हुनु ठीकै होला । बजार हो ? हो भने जोहन लकलाई शिरमा राखौँ । के अहिंसाले मात्र जीवनको शाश्वत मार्ग खुल्छ ? त्यसो हो भने गान्धीलाई पूजा गरौं । राजनीतिको केन्द्र मान्छे, यसको सुख, समृद्धि र जगतको बृहत्तर हित हो भने मार्क्सवादी मात्र भएर कसरी पुग्छ ? गान्धीवादी मात्र भएर कसरी पुग्छ ? लकको मात्र कुरा गरेर कसरी हुन्छ ? राज्यको दायित्व मानव सभ्यतालाई अझ माथि उठाउने विशाल लक्ष्य हो भने स्वभावतः राज्य न वर्गीय हुन्छ, न त जातीय । यस्तो अवस्थामा लोकतन्त्रका सीमाहरू पनि फराकिँदै जानुपर्छ । र हामीले एकैपटक वर्ग, जात, क्षेत्र, लिंग, बजार, वातावरण, स्वतन्त्रता र मानव समृद्धिको कुरा गर्नुपर्छ । यो परम्परागत आर्थिक/राजनीतिक मोडलहरूमा भारी बदलावपछि मात्र सम्भव छ ।


सर्वविदितै छ, मार्क्सवादी अर्थशास्त्र र बजारवादी अर्थशास्त्र दुवै यो वा त्यो कोणका ‘बायस’ आर्थिक सिद्धान्त हुन् । मार्क्सवाद र बजारवाद किन ‘बायस’ छन् ? किनभने यिनीहरूले सेवा गर्ने ‘वर्ग’ फरक छ । कम्युनिस्टहरू ठान्छन्— सर्वाहारा वर्गको (?) मुक्तिपछि मात्र संसार रामराज्य हुन्छ । उनीहरूले जनताको मुक्तिको कुरा कहिल्यै गरेनन् । अथवा जनता भन्नु नै उनीहरूका लागि सर्वहारा वर्ग हो । परिणामतः उनीहरूले सर्वहारा सत्ता र राज्यनियन्त्रित समाजवादको अर्थशास्त्र रचना गरे । अर्कोतिर पुँजीवादीहरू थिए । उनीहरूको विचार थियो— निजी धनको स्वतन्त्रता मान्छेको स्वतन्त्रताकै अभिन्न अङ्ग हो । यसरी जेम्स मिल, डेभिड ह्युम, जेरिमी बेन्थम, आडम स्मिथ, डेभिड रेकार्डो, जर्ज वर्कले, जोहन स्टुअर्ट जस्ता चिन्तकहरूले निजी धन र बजार व्यवस्थाका अनेक नियमको व्याख्या गरे । यसरी राज्य नियन्त्रित अर्थव्यवस्था वा बजार नियन्त्रित अर्थव्यवस्था दुवै पूर्वाग्रही बन्न पुगे ।


‘सम्पत्ति र स्वतन्त्रता’ मान्छेलाई उत्प्रेरित गर्ने महत्त्वपूर्ण विषय हुन्, जसले मान्छेको निजत्वलाई स्थापित गरिदिन्छन् । यही निजत्वका कारण मान्छेले उडान भर्छ । मान्छे समाजको स्वतन्त्र इकाइ हो । मान्छेको स्वतन्त्रतालाई राज्य नियन्त्रित आर्थिक/राजनीतिक पद्धतिले नियोजन गर्ने हो भने के हुन्छ ? मान्छेको गतिशीलता रोकिदिन्छ । मान्छेले आविष्कार गर्दैन । मान्छे उद्यमशील बन्दैन । यसको अर्को पक्ष पनि छ । जस्तो— निजी धनको स्वतन्त्रताले सधैं राम्रो मात्र गर्दैन । निजी धनको तृष्णाका कारण मान्छेले भ्रष्टाचार गर्छ, शोषण गर्छ, कालाबजारी गर्छ । यो निजी धनको कुरूपता हो । यसर्थ समाजवादी र पुँजीवादी अवधारणाहरू बीचमा राज्यको आवश्यकता हुन्छ, जसले दुवैका खराबीहरूमाथि नियमन गरोस् । राज्यले अर्थतन्त्रका ‘स्टेकहोल्डर’ बीच समन्वय गर्नुपर्छ, नियमन गर्नुपर्छ । अनि मात्र राज्य, निजी क्षेत्र र जनताबीच आर्थिक साझेदारी र लाभहरूको न्यायपूर्ण वितरण सम्भव हुन्छ ।


यसपछि कुरा आउँछ, लोकतन्त्रको । अब परम्परागत लोकतन्त्रको समीक्षा गर्नुपर्छ । किनभने हामीलाई आजको लोकतन्त्र चाहिन्छ । चौथो पुस्ताको लोकतन्त्र । सहभागितामूलक लोकतन्त्र । समावेशी लोकतन्त्र । यसको अर्थ के हो ? मान्छेको सार्वभौमिकता बराबर हो । यसर्थ राज्यले मान्छेलाई बराबर सम्मान, बराबर अवसर, बराबर लाभ र अधिकार दिनुपर्छ । यो नै आधुनिक, गहिरो र समावेशी लोकतन्त्रको मूलभूत चरित्र हो । यसैगरी सहभागितामूलक लोकतन्त्रले भन्छ— जनताको सार्वभौमिकता हस्तान्तरणीय हुँदैन । औपचारिक लोकतन्त्रले भन्छ— मतदानमार्फत मतदाताले आफ्नो सावभौमसत्ता जनप्रतिनिधिलाई हस्तान्तरण गर्छन् । औपचारिक लोकतन्त्रमा निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरू यही भएर छाडा बन्छन् र जनसम्पर्क गुमाउँछन् । सहभागितामूलक लोकतन्त्रले भन्छ— तोकिएको सर्त र विषयमा बाहेक, यो वा त्यो बहानामा जनताको सार्वभौमसत्ता कसैलाई पनि कहिल्यै हस्तान्तरण हुँदैन । यसर्थ सहभागितामूलक लोकतन्त्र राज्यसत्तामा जनताको नियमित (आवधिक हैन) नियन्त्रणको सिद्धान्त हो । जब राज्यसत्तामाथि जनताको नियमित नियन्त्रण स्थापित गरिन्छ, स्वभावतः राज्य जनताप्रति अझ धेरै उत्तरदायी हुन्छ । राज्यले अझ धेरै मानवसेवा गर्छ । राज्य अझ धेरै कल्याणकारी बन्छ । त्यसैले यसलाई ‘कल्याणकारी लोकतन्त्र’ पनि भन्न सकिन्छ ।


राज्य किन आवश्यक छ ? हिजो राज्यको आविष्कार निश्चित वर्गहरूको सुख र वैभवका लागि गरियो । निश्चय नै यो क्रूर र निरंकुश थियो । त्यसैले भनियो— राज्य वर्गीय हुन्छ । यसर्थ राज्य दमनको साधन बन्यो । अब त्यो पक्षपाती युगको अन्त्य हुनुपर्छ । अब राज्य न वर्गीय हुन्छ, न त दमनको साधन । यो जनताप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ । यहाँ जनता एक व्यापक, बहुआयामिक र बृहत्तर परिचय हो । त्यो अर्थमा ‘सहभागितामूलक लोकतन्त्र, कल्याणकारी राज्य र समन्वयात्मक अर्थव्यवस्था’ले नै नयाँ चरित्रको राज्य र वैकल्पिक राजनीतिलाई दिशानिर्देश गर्न सक्छ । त्यसैले ज्याक डेरिडाले भनेझैँ अब विचारको ‘विनिर्माण’ आवश्यक छ । लौ छलफल गरौं, नेपाली राजनीतिको समानान्तर विचार के हुनसक्छ ? पूर्वाग्रहबाट विचारको विनिर्माण हुँदैन ।

प्रकाशित : चैत्र ६, २०७५ ०९:१४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रोहित किन रैता बन्छ ?

केशव दाहाल

काठमाडौँ — ओली सरकारले एक वर्ष पुरा गरेको छ । यही उपलक्ष्यमा दुइटा प्रश्न सोध्न चाहन्छु । पहिलो, सरकार तपाईलाई थाहा छ, रोहित किन रैता बन्छ ? यो मधेसमा माटो काट्दै हिँड्ने सबैभन्दा गरिब मुसहरहरूको प्रश्न हो । मुसहरहरू भूमिहीन छन्, तर किसान हुन् । हाम्रो समाजमा यस्ता प्रश्न अनगिन्ती छन् । जसलाई सुनेर माथि तपाई हाँस्नुहुन्छ ।

तपाईंको रेल, जहाज, लोकतन्त्र र समृद्धिको रोमाञ्चक कुरा सुनेर तल उनीहरू हाँस्छन् । उनीहरू भुइँमा छन् । धुलोमा छन् । भोकमा छन् । विभेदमा छन् । माथि र तलको हाँसो, खुसी र दु:खका आ–आफ्नै लयलाई एक वर्षमा सरकारले कसरी एकाकार गर्‍यो ? यो सरकारलाई दोस्रो प्रश्न ।

गत माघ पहिलो साता बर्दिबासका केही अगुवासँंग भेटघाट भयो । मैले सोधेँ, ‘साथीहरू, गाउँमा लोकतन्त्रले कसरी काम गर्दैछ ?’ एकजना मित्रले मेरो प्रश्नमाथि व्यंग्य गर्दै उल्टो सोधे, ‘के हो लोकतन्त्र ? कहाँ छ, सरकार ? धेरै ठूलो कुरा नगरौं । मधेसमा रोहित किन रैता बन्छ, थाहा छ ?’ कुराको चुरो त्यसपछि फुक्दै गयो ।

मधेसमा मेला, उत्सव र पर्वमा नाटक देखाउने चलन छ । कुनै बेला बर्दिबासको कुनै गाउँमा एउटा नाटक प्रदर्शन भयो । सत्यहरिश्चन्द्र । नाटकमा एउटा पात्र थियो, रोहित । रोहितको चरित्र मनमोहक थियो । नाटक हेरेपछि एकजना मुसहर युवालाई लाग्यो, ‘मेरो छोराको नाम रोहित राख्छु ।’ उसले आफ्नो हुनेवाला पुत्र रोहितका नाममा अनेक सपना देख्यो– स्कुल ब्याग च्यापेर टाई हल्लाउँदै स्कुल गएको, सानो टिफिन बट्टाबाट खाजा निकालेर खाएको, बगैंचामा डुलेको, वकिल बनेको । संयोग, उसको मालिकको पनि सन्तान हुँदै थियो । अन्तत: दुबैका सन्तान भए । एकै महिना । दुबैले पुत्र प्राप्त गरे । जब आफ्नो छोराको नाम रोहित राख्ने दिन आयो, मुसहर युवाले थाहा पायो, मालिकले उसको छोराको नाम रोहित राखिसकेछ ।

एकजना मुसहर र आफ्नै मालिकको छोराको नाम कसरी एउटै राख्नु ? मुसहर युवाले आफ्नो छोराको नाम रैता राख्यो । रैता, जो कहिल्यै बोर्डिङ स्कुल जाने छैन । वकिल बन्ने छैन । यो हाम्रो लोकतन्त्र भित्रको निर्मम सत्य हो । आज पनि मधेसमा मुसहरहरूलाई नवलकिशोर, जुगल किशोर र युगल किशोर भनेर बोलाइँदैन । उनीहरूको नाम हुन्छ– नब्ला, जुग्ला, जुग्ले, युग्ला । सरकार हाम्रो लोकतन्त्रमा किन युगल– युग्ले बन्छ ? जुगल– जुग्ले बन्छ ? रोहित– रैता बन्छ ? महोत्तरीमा क्रियाशील एकजना सामाजिक कार्यकर्ता भन्छन्, ‘सरकारको एक वर्ष रैताहरूका लागि फगत भ्रम हो ।’

टिकापुरका एक सज्जनले भने, ‘सरकारको एक वर्ष धेरै समय होइन । थोरै समय पनि होइन ।’ उनको आशय थियो, ‘समस्या छिमल्न एक वर्ष कम हो । तर समस्या देख्न एक वर्ष काफी हो ।’ उनको भनाइलाई आधार मानी सरकारलाई प्रश्न गरौं, के बितेको एक वर्षमा सिंहदरबार र गाउँको देखाभेट भयो ? के गाउँले सिंहदरबार देख्यो ? के सिंहदरबारले गाउँ देख्यो ? कैलालीका गाउँले भन्छन्, ‘गाउँघरतिर तरकारी बारीमा डोजर चलाएको नदेख्ने सिंहदरबारले रेलको कुरा गर्नु लोकतन्त्रकै अपमान हो ।’ सिंहदरबारमाथि यो निकै गम्भीर आरोप हो । जसलाई सिंहदरबारले चिर्न सकेन ।

सिंहदरबारकै थप कुरा गरौं । जस्तो दृश्यमा सिंहदरबार छ । सेतो, कञ्चन, सफा र विशाल दरबार । भित्र पस्न भब्य गेटहरू छन् । गेटमा सुरक्षा जाँच छ । जहाँ प्रधानमन्त्री, मन्त्री, मन्त्रालय र आयोग छन् । अनेक नाम र गोत्रका पदाधिकारी छन् । उनीहरूका दर्जनौं सल्लाहकार छन् । सचिव छन् । सेवक छन् । चम्चा र चाकर छन् । उनीहरू त्यो ठूलो गेट पार गर्दै हरेक दिन भित्र–बाहिर गर्छन् । उनीहरूसँंग चिल्ला गाडी छन् । उनीहरू तलब लिन्छन् । भत्ता लिन्छन् । घरभाडा लिन्छन् । तेल लिन्छन् । विदेश घुम्छन् । चञ्चलासिरी छ, उनीहरूलाई । प्रश्न गरौं कि को हुन्, ती मान्छे ? किन सिंहदरबारबाट प्रत्येक दिन भित्र–बाहिर गर्छन् ? किन उनीहरूलाई चिल्ला गाडी, सहयोगी र सेवक उपलब्ध छन् ? यी मान्छे के गर्छन्, त्यहाँ ? उनीहरूले दिएको परिणाम खै ?

गाउँको दृश्य अर्कै छ । मैलोधैलो बाटो छ । फुस्रा मान्छे छन् । काम छैन । खेतमा राम्रो उब्जनी हुँदैन । युवा यात बेरोजगार छन् वा विदेशमा छन् । बस्तीमा भोक छ । बाटोमा थोत्रा गाडीमात्र चल्छन् । एम्बुलेन्स छैन । डाक्टर छैन । पढाइ छैन । बढी पीडित छन् । छुवाछूत पीडित छन् । दाइजो पीडित छन् । निम्छरा मान्छे प्रत्येक दिन जिउँदै अपमानको विष पिउँछन् । केही अगाडिमात्र यही सरहदभित्र एकजना आमाले आफ्ना दुई छोरासहित आत्महत्या गरिन् । भोक र गरिबीले । भाग्यवश एउटा छोरा बाँच्यो । किन यस्तो दुर्दशा छ, भुइँमा ? भुइँमा गुनासो छ कि सिंहदरबारले गाउँको भोक, गरिबी र अभावलाई जहिलेसम्म देख्दैन, लोकतन्त्र फगत शासकहरूको रामराज्य मात्र हुन्छ ।

सिंहदरबार र गाउँको दूरी किन यति धेरै ? सायद हाम्रो समाजवादमा भ्रम छ । राजनीतिमा विचार र व्यवहारको संकट छ । हुनसक्छ, हाम्रा नेताहरूले काम कहाँबाट थाल्ने र के परिणाम निकाल्ने भेउ पाउन सकेनन् । यो क्षमताको ‘क्राइसिस’ होला । सरकारको सांस्कृतिक चेत र मानवीय संवेदनशीलता पनि कमजोर देखिन्छ । सरकारले प्राथमिकता निर्धारण गर्नै सकेन । नेताहरूको प्रतिबद्धतामा पनि प्रश्न छन् । केही अगाडि हाम्रा प्रधानमन्त्रीले भनेथे कि ‘भ्रष्टाचामा शून्य सहनशीलता’ । यो एक वर्षमा सुशासनका लागि कति काम गरिए ? सरकारी दलकै एकजना कार्यकर्ता भन्छन्, ‘सिंहदरबार स्वयं भ्रष्टाचारको अखडा हो ।’ उनको भनाइ थियो, ‘एनसेल, वाइड बडी र बुढीगण्डकीका ठूला माछा त्यतै बस्छन् ।’

भुइँका मान्छेको सिंहदरबारसँंग विश्वास सकिँदैछ । त्यो ठूलो दरबार आसेपासेको अखडा बन्दैछ । यस्तो लाग्छ, सिंहदरबारको समाजवाद ‘क्रोनी सोसलिजम’ हो । जस्तो क्रोनी क्यापिटालिजम । आसेपासे समाजवाद । लोकतन्त्रमा सरकारका नातेदार र आसेपासेलाई रजगज छ । उनीहरू गाडी ठग्छन् । तेल ठग्छन् । कमिसन मिलाउँछन् । महंँगी चुलिँदो छ । जनता भने मारमा छन् । प्रश्न गरौं, के हाम्रो सिंहदरबारले भोको पेटमा आत्महत्या गर्ने आमालाई चिनेको छ ? के मधेसतिर माटो काट्दै हिँड्ने गरिब जुग्लुलाई चिनेको छ ? रैतालाई चिनेको छ ? अन्यथा सरकारको एक वर्ष मात्र अहंकारको हो ।

संसारभर लोकतन्त्रका सफलता र असफलतामाथि विमर्श भइरहेका छन् । विश्लेषकहरू भन्छन्, राजनीतिक विचार, प्रणाली र ज्ञानको गतिशीलता रोकिनु हुँदैन । यो निरन्तर समृद्ध हुँदै जानुपर्छ । त्यो खुला हुनुपर्छ । समाजको गतिलाई यसले समाउँदै अगाडि बढ्नुपर्छ । समाज र राजनीतिको गति थोरै पनि अघिपछि भयो भने यात राजनीति बिग्रिन्छ या समाज पछाडि पर्छ । समाजका सपनाहरूको सन्तुलित व्यवस्थापन सरकारको सफलताको मुख्य कडी हो । लोकतन्त्रले बागी विचारलाई सुन्नुपर्छ । लोकतन्त्र भुइँतिर फर्किनुपर्छ । अनि मात्र लोकतन्त्र न्यायपूर्ण हुन्छ । प्रगतिशील हुन्छ ।

एउटा निर्मम तथ्य सम्झाऊँ । संस्थापन विचार र व्यवहारमा चुक्दै जाँदा लोकतन्त्र स्वयं दक्षिणपन्थको मतियार बन्छ । जस्तो– अमेरिकामा काला र मेक्सिकन आप्रवासी विरुद्धको मुद्दा प्रभावशाली हुँदैछ । गोरा अमेरिकनको पक्षमा जसले चर्को कुरा गर्‍यो, त्यो प्रभावशाली ।

भारतको संस्थापनले हिन्दुत्वको मुद्दालाई उठाउँदैछ । ऊ आफ्नो सत्ता संकटलाई टार्न कहिलेकाहीं पाकिस्तानको मुद्दालाई अगाडि ल्याउँछ । युरोपमा आप्रवासीको मुद्दाले काम गर्दैछ । यता नेपालमा पनि मधेस र भारतको कुरा गरेपछि पुग्यो । अन्धराष्ट्रवाद गतिशील लोकतन्त्रको शत्रु हो । विश्लेषकहरू भन्छन्, ‘यसले लोकतन्त्रलाई बिगार्छ ।’

बितेका दस वर्षमा हामीले लोकतन्त्रलाई कस्तो बनाउँदै गयौं ? यो एक वर्षमा हाम्रो लोकतन्त्र कुन दिशामा हिँड्दैछ ? के हाम्रो सरकारले लोकतन्त्रलाई भुइँतिर फर्काउँदैछ ? हाम्रो संस्थापनकै कमजोरीले कतै राजतन्त्र र हिन्दुत्वका दक्षिणपन्थी मनोकांक्षा चिहानबाट उठ्दै त छैनन् ? कतै हाम्रो लोकतन्त्र संस्थापनको अहंकारमा त फँस्दै छैन ? जनतालाई परिणाम चाहिन्छ । सबैभन्दा अन्यायमा परेकाहरूले सुखको अनुभूति गर्नुपर्छ । अन्यथा लोकतन्त्रको गर्भबाट अँध्यारा संकट सिर्जना हुनेछन् ।

नेताहरू भन्छन्, ‘सरकार बलियो छ । स्थिर छ ।’ हामीलाई बलियो हैन, राम्रो सरकार चाहिएको हो । हामीलाई रैता, जुग्लु र युग्लाहरूको पनि स्वामित्व भएको गतिशील राजनीति चाहिएको हो । जनमुखी लोकतन्त्र चाहिएको हो । गहिरो लोकतन्त्र चाहिएको हो । जहाँ पैसा नभए पनि रैता रोहित बन्न स्वतन्त्र होस् । उसको वकिल बन्ने सपना नमरोस् ।

सरकारको एक वर्षमा सिंहदरबारभित्र मस्ती भयो होला । तर रैताहरूको बस्तीमा आशाको उज्यालो दृष्टिगोचर भएन । रैताहरू जुन दिन रोहित बन्लान्, सरकार सफल होला ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : फाल्गुन ८, २०७५ ०८:१५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×