सपना नदेखी राष्ट्र बन्दैन

उषा थपलिया

काठमाडौँ — ‘सपना ती होइनन्, जो निद्रामा आउँछन्, सपना ती हुन्, जसले पूरा नभई सुत्न दिँदैनन् ।’ भारतका एघारौं राष्ट्रपति तथा प्रतिष्ठित वैज्ञानिक एपीजे अब्दुल कलामको भनाइ हो यो । हाम्रा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले पनि राष्ट्र निर्माणका लागि आफ्ना सपना उजागर गरिरहेका छन् तर उनको सपनालाई बल पुर्‍याउनेभन्दा हावामा उडाउने प्रवृत्ति आमजनमानसमा बढी देखिन्छ ।

अघिल्लो सरकारमा रहँदा हावाबाट बिजुली निकाल्ने प्रसंगमा उनी हास्यव्यंग्यका पात्र बने तर जोमसोममा हावाबाट निकालिएको बिजुली उनैले उद्घाटन गरेका छन् । जुम्ला, पाँचथरलगायत जिल्लामा पनि हावाबाट बिजुली निकालिसकिएको छ । अहिले भारत र चीन जोड्ने छुट्टाछुट्टै रेलमार्ग, पानीजहाज सञ्चालन, मोनो/मेट्रो रेललगायत विकासे विषयमाथि जनतामा विश्वसनीयता अझै देखिँदैन ।

विगतदेखि नै सरकारी तवरबाट सपना धेरै देखाइए तर साकार भएनन् । विकासे सपनालाई विश्वास नगरिहाल्ने नेपालीको बानी नै बस्यो । अब हरेक नेपालीले आफ्नो धारणा परिवर्तन नगरी हुन्न । विकास नगरी हुन्न । विकासका लागि धैर्य गर्ने छुट न नागरिकलाई छ न कुनै बहानाबाजी गर्ने मौका सरकारलाई ।

सपना र प्रतिफल
कुनै कामले कार्यान्वयनको ढाँचा पक्डन पहिला निद्रा बिथोल्ने सपना नै देख्नु जरुरी छ । विकसित मुलुकमा जेजस्ता आश्चर्यजन्य प्रगति भएका छन्, ती सपनाबाटै सुरु भएका थिए । चन्द्रमाबाट देखिने एक मात्र मानवनिर्मित संरचना भनिने ८ हजार ८ सय ५१ किमि लामो ग्रेटवाल २ हजार वर्षअघि बनाउन सक्नु चिनियाँ सपनाकै परिणति थियो ।

सपना देखेरै चीनले विश्वकै ५५ किमि लामो समुद्री पुल बनाउन सक्यो । विकसित देशका अन्तरिक्षयान चन्द्रमा र अन्य ग्रहमा जाउआउ गर्ने मात्र हैन, पृथ्वीबाट पठाइएका बीउ चन्द्रमामा अंकुराउन सक्नुमा सपनाको ठूलो भूमिका छ । पहिला सपना देखेर नै ५० वर्षअघि चन्द्रमामा पहिलो मानव पाइला टेक्न अमेरिका सफल भयो ।

नवीनतम प्रविधिमा आश्चर्यजनक फड्को मारेर जापान बनेको हो, जहाँ आँखा झिम्किने समयभित्र मान्छे तथा वस्तुलाई प्रविधिले विभिन्न तल्लामा स्थानान्तरण गरिसक्छ । सन् १९७० सम्म गरिब राष्ट्रको सूचीमा दरिएको दक्षिण कोरिया प्रविधि र अर्थतन्त्र दुवैलाई उन्नत बनाउन सफल छ । आधा भूभाग मरुभूमिले ढाकेको र कृषिका लागि प्राकृतिक अवस्था प्रतिकूल हुँदाहुँदै पनि इजरायलको कृषि क्रान्तिले विश्वकै ध्यान खिचेको छ ।

इजरायली कृषि उत्पादनको माग विश्वबजारमा जसरी बढ्दै गइरहेको छ, त्यससँग पनि सपनाको पक्कै साइनो छ । खाडी मुलुकका मरुभूमि सुन्दर र हराभरा बगैँचामा परिणत त्यसै भएका हैनन्, न त समुद्रमाथि विमानस्थल, महासागरभित्र खेतीपाती, आकासे रेल, भेइकलसहितका मुभिङ सडक आदि चमत्कार सम्भव हुने थिएनन् । ली क्वान यूले सपना नदेखेको भए सिंगापुर समृद्ध हुने थिएन ।

आशातीत अवस्था
देशैभरि सडक सञ्जाल विस्तार गर्ने, दुवै छिमेकी राष्ट्रलाई छुट्टाछुट्टै रेलमार्गले जोड्ने कुरा भइरहेको छ । अन्य रेलमार्ग विस्तार गर्ने, अन्तर्राष्ट्रियस्तरका विमानस्थल निर्माण गर्ने, एकीकृत बस्ती विकास गर्ने, पानीजहाज सञ्चालनमा ल्याउनेजस्ता सवाल जोडतोडले उठिरहेका छन् । यातायातको सहज पहुँच नभई विकासको ढोका खुल्दैन ।

उत्पादित वस्तु स्थानान्तरण गरी उपभोगको स्थिति बढाउन यातायात सर्वसुलभ हुनुपर्छ । त्यसैले सडकमार्गको पहुँच विस्तारसँगै हवाई, जल, सुरुङ, रेलमार्ग निर्माण जरुरी छ । रेल खरिदको निर्णयका साथै आउँदो नेपाली नयाँ वर्षबाट जनकपुर–जयनगर खण्डमा रेल सञ्चालन हुने सरकारी स्रोत बताउँछ ।

जलविद्युत्मा काम गर्ने कम्पनीहरू बढिरहेका छन् । सकारात्मक संकेत पर्यटन क्षेत्रबाट पनि देखिएको छ । सन् २०१७ को तुलनामा २०१८ मा नेपाल आउने पर्यटकको संख्या २४ प्रतिशतले वृद्धि भएको नेपाल पर्यटन बोर्डले केही अघि सार्वजनिक गरेको थियो । यसले सन् २०२० को नेपाल भ्रमण वर्षलाई सकारात्मक प्रभाव पार्छ । प्रविधिमा पनि नेपालको अवस्था सुधारोन्मुख छ । ढिलै भए पनि नेपालले आफ्नै भूउपग्रह निर्माणका साथै यसको वातावरणीय परीक्षणसमेत गरिसकेको छ ।

विकासमा देखिएका केही संकेतले आशा जगाएका छन् । यसले अझ बढी रफ्तार नसमाती सुख छैन तर विकास निर्माणको कुरासँगै वातावरण र भूगोल संरक्षण गर्ने जिम्मेवारीबाट राज्य पन्छिन मिल्दैन । नेपाललगायत दक्षिण एसियाका पहाडहरू संसारकै कान्छा भएको भूगोलविद्हरूको धारणा छ । ५० लाख वर्षअघि मात्रै निर्माण भएका पहाड कमजोर हुनाका साथै सामान्य बाढीपहिरोबाट समेत बढी क्षति पुग्ने बताइन्छ ।

पहाडमा पहिरो र तराईमा बाढीले भूगोल क्षयीकरण भइरहेको छ । बलौटे माटो, गेग्रान र चोकर मिलेर बनेको चुरेक्षेत्र अझ कमजोर मानिन्छ । थोरै प्राकृतिक विपत्तिबाट समेत धेरै नोक्सान पुग्ने चुरे संरक्षणको सवाल चुनौती त हुँदै हो, अझ विमानस्थल बनाउने र सहर बसाउने प्रयोजनका लागि लाखौं रूख काटिएपछि त्यहाँ नकारात्मक प्रभाव पर्दैन भन्ने छैन । जलवायु परिवर्तनको असरले नेपाललाई नराम्ररी गाँजेको छ ।

कम उचाइका हिमालहरू कालापत्थरमा परिणत भइसकेको सम्बद्ध स्रोतको चिन्ता छ । उच्च हिमाली भेगका सेता हिमालमा समेत हिउँको मात्रा जोगाउन चुनौती खडा भएको छ । राजस्थानबाट आउने तातो हावा हिमालमा ठोकिएर हिमाल पग्लिने क्रम बढेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।

३० वर्षमा नेपालमा ५ सय ११ हिमताल थपिएको तथ्यांक त्यसैको परिणाम हुन सक्छ । ७७ मध्ये ७५ जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख, उपप्रमुख तथा सदस्यहरूले जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी राष्ट्रिय सम्मेलन गरेर उक्त सवालमाथि सरकारको ध्यानाकर्षण गराइसकेका छन् । समयमै प्रकृति र पर्यावरणमाथि परिरहेको असरलाई न्यूनीकरण गरिएन भने प्राकृतिक सम्पदाको जगेर्ना गर्न मुस्किल पर्न सक्छ ।

निचोड
क्रमिक विकास समयको गतिसँगै अघि बढेकै हुन्छ, चाहेर पनि ती रोकिदैनन् तर नेपालको सन्दर्भमा कायापलट हुने विकासको योजना ल्याउनु जरुरी छ । त्यसैले सरकारले अघि सारेका सामान्य विकासका खाकालाई नै जनस्तरबाट असम्भव चित्रित गरियो भने सरकारलाई आफ्नो कर्तव्यबाट पन्छिने अवसर हामीले नै जुटाइरहेका हुनेछौं ।

विगतदेखि नै कार्यकारी प्रमुखहरूले धेरै सपना देखे । तिनै सपना जनतालाई देखाए तर ती सबै आफै मस्त निद्रामा निदाए । आफूले देखेका सपना सारा भुले । अहिलेसम्म विकासको फल चाख्ने कुरा त परै छाडौं, न्यूनतम आधारभूत आवश्यकता पूर्तिको तहमा समेत सबै नेपाली पुग्न सकेका छैनन् ।

प्राकृतिक स्रोतसाधनलगायत सबै सम्भाव्यता हुँदाहुँदै देशको अवस्था उँभो लगाउन नसक्नुको अपजस नेताहरूले लिनुपर्छ । समृद्ध मुलुकका प्रतिनिधिको रोहबरमा स्विट्जरल्यान्डमा आयोजित विश्व आर्थिक मञ्चमा विकासका लागि नेपाललाई पर्खने सुविधा नभएको तथ्य प्रधानमन्त्री स्वयंले अभिव्यक्त गरिसकेका छन् ।

अहिले राजनीतिकलगायत सबै स्थिति आर्थिक परिर्वतनका लागि अनुकूल छन् । सरकारलाई विकास कार्यमा आलटाल गर्ने सुविधा छैन तर विकाससँगै जल, जमिन, प्रकृति र पर्यावरण संरक्षणको जिम्मेवारीलाई पनि बिर्सन मिल्दैन । वातावरण बिगारेर हैन, सिँगारेर गरिने विकास मात्र सबैको हितमा हुन्छ । ‘सानो लक्ष्य लिनु अपराध हो, महान् लक्ष्य राख’ भारतीय पूर्वराष्ट्रपति कलामको यो भनाइ मनन गर्दै हामी सबै विकास कार्यमा जुट्नु आवश्यक छ ।

प्रकाशित : चैत्र ३, २०७५ ०७:३८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ती गंगालाल 

सूर्य थापा

काठमाडौँ — गंगालाललाई राणाशासकले उनका छोरा जन्मेको भोलिपल्ट, १९९७ साल माघ १५ गते, काठमाडौंको शोभाभगवतीमा गोली हानी हत्या गरेका थिए । उनले मुखै हेर्न नपाएका छोरा शशीलाल श्रेष्ठ पनि ७८ वर्षको उमेरमा गएको फागुन १४ गते दिवंगत भए ।दशरथ चन्दको हत्या पनि शोभाभगवतीमै गरिएको थियो ।

यी दुईसँगै टेकुमा शुक्रराज शास्त्री र सिफलमा धर्मभक्त माथेमालाई फाँसी दिइएको थियो । यी चार सपूतले हालेको स्वतन्त्रता जगकै कारण राणाशासनको सत्ता उल्टिएको करिब सात दशक भइसकेको छ । यो वर्ष गंगालालको १०० औँ जन्मजयन्ती पनि हो । उनी १९७५ साल चैत ३ गते जन्मेका थिए ।

बुबालाई चिठी
गंगालालको बलिदान अँध्यारोबाट उज्यालो, जहानियाँ निरंकुशताबाट प्रजातन्क्र/लोकतन्त्र, राजतन्त्रबाट गणतन्त्रतिरको यात्राका लागि थियो । शोषण, दमन र अत्याचारबाट मुत्ति, सामाजिक न्याय र समानता प्राप्ति नै सहिद हुनेहरूको सपना थियो ।

१९९७ कात्तिक २ गते गंगालाल पक्राउ परेपछि उनको घरमा खानतलास गरी सिंहदरबारमा थुपारिएका कागजातबाट नाटककार बालकृष्ण समले एउटा चिठी पाएका थिए, जुन ‘सिद्धिचरण श्रेष्ठको जेल संस्मरण’ मा राखिएको छ :

बा !
तपाईंको आज्ञा पालन गरेर शान्तिसित बसुँला भन्ने लागेको थियो, सक्दै सकिनँ, म सक्दिनँ । आज रातभर निद्रा परेन । बिर्से पनि हुने पाठ म घोकिरहेको छु, सम्झिनुपर्ने पाठचाहिँ मैले बिर्सनै आँटेछु ।

आफ्नो पेटको अग्निलाई आफ्नै रगतले निभाइरहेका भोका अगणित भाइहरूका पहेंला मुखसित डराएर आँखा चिम्लन आँटेछु । तिनका पेटको गहिरो स्वरले मागेको सुन्न नसकी कान थुनेर भाग्न पो आँटेछु ।

अन्तःस्करणबाट आगो रुमलिएर आयो । केके असह्य भयो ! अब म सहन असमर्थ छु । जताततै कोलाहलको ज्वाला देख्छु, आफैं सल्कन लागेको छ । मलाई त्यो निभाएर मर्न दिनुहोस् ।

तपाईं मेरो पिता हुनुहुन्छ, तर हामी सबै जनाको जन्मभूमि माताप्रतिको हाम्रो कर्तव्यमा तपाईंको आज्ञाले म पछि हट्न सक्दिनँ । म तपाईंको आज्ञाले चुपचाप राष्ट्रको पाप बोक्न सक्दिनँ । अब मेरो माया मारिदिनुहोस् । मेरा अरू भाइहरू छँदै छन् । एउटा छोरालाई नेपाल आमाको निम्ति बलिदान दिनुहोला भन्ने देशभक्त पुत्र गंगालालको निवेदन छ । अत्याचार र अन्यायका विरुद्ध लड्दै म देशलाई छातीको ढाल थापेर बचाउँछु ।

बालक पुत्र गंगालालको दण्डवत् सेवा ।

पुर्ख्यौली र जन्मस्थल
गंगालालका पिता भक्तलाल श्रेष्ठका पनि पिता भीमलाल र पुर्खा कीर्तिपुर बाघभैरवका बासिन्दा रहेको बताइन्छ । राणाकालमा पूर्व १ नं. सिन्धुपाल्चोक, पूर्व २ नं. रामेछाप र पूर्व ३ नं. ओखलढुंगा भनी कायम गरिएको थियो । भक्तलालले चौतारा र रामेछाप मालअड्डाको सुब्बा भएर सेवा गर्ने अवसर पाए । जागिरे जीवनका क्रममा भक्तलाल रामेछापको भंगेरीमा रहेका बेला गंगालाल र पुष्पलाल जन्मिएका थिए ।

भक्तलालका दुइटी पत्नीमध्ये जेठी तुलसीमायाका तर्फबाट आठ सन्तान भए— हिरण्यकुमारी (मैया दिदी), गंगालाल, पुष्पलाल, गौरीलाल, देवीलाल, पुष्पलता, विजयलाल र नानीचा (आठ महिनामै दिवंगत) ।

तुलसीमाया बितेपछि भक्तलालले आफ्नै मामाससुराकी छोरी पूर्णमायासँग दोस्रो बिहे गरे । पूर्णमायाबाट पनि आठै सन्तान भए— उमादेवी, जवाहरलाल, तोरणलाल, रमादेवी, समादेवी, धान्तुरे नानी (२/३ वर्षमै दिवंगत), ललितलाल र वसन्तलाल ।

अध्ययन र विवाह
काठमाडौं उपत्यकाभित्र भक्तलालको ठूलो परिवार मुख्यतः प्याफल, क्षेत्रपाटी–ओमबहाल, चोंकछे गल्ली (इन्द्रचोक) आदि स्थानमा बस्दै, हुर्किंदै थियो । भक्तलाल (१९५४–२०२७) र तुलसीमाया (१९६८–१९९४) का जेठा सुपुत्र गंगालालको जन्म फागुपूर्णिमाका दिन भएको थियो । राणाशासनले हत्या गर्दा उनी २२ वर्षको भरभराउँदो उमेरका थिए । चार सहिदमध्ये सबभन्दा कान्छा पनि ।

साइँला काका शंकरलाल श्रेष्ठ एमबीबीएस पढ्न कलकत्ता जाने भएपछि गंगालाल पनि अध्ययनका लागि सँगै त्यसतर्फ लागे । ईश्वरचन्द्र विद्यासागर स्कुलमा अध्ययन गरे । पछि दरबार हाइस्कुल, काठमाडौंबाट उनले प्रथम श्रेणीमा एसएलसी उत्तीर्ण गरे । उनी त्रिचन्द्र कलेजमा आईएससी पढ्दापढ्दै पक्राउ परेका थिए ।

गंगालालको विवाह १९८९ सालमा १४ वर्षको उमेरमा हसिनादेवीसँग भएको थियो । उनका दुई छोरा जन्मिएकामा जेठा रवि दुई–तीन वर्षकै उमेरमा बितेका थिए । कान्छा शशी १९९७ माघ १४ गते जन्मिएका थिए । शशीका एक छोरा र एक छोरी छन् ।

दरबार हाईस्कुलमा पढ्ने सिलसिलामा गंगालालको कलाकार प्रतिभासमेत प्रस्फुटन भएको थियो । उनले ‘कोलम्बस’ नाटकमा क्रिस्टोफर कोलम्बसको भूमिकामा अभिनय गरेका थिए । करिब दुई महिनासम्म पानीजहाजमा हिँडेको तर कुनै ठाउँमा नपुगेपछि जहाजका यात्रीहरूले कोलम्बसलाई अब तिमीलाई मार्छौं भनेर धम्काइरहेका बखत अगाडि आइल्यान्ड देखिएको र त्यो देखिएको भूभाग नै अमेरिका भएको दृश्यमा गंगालालको अभिनय हेरेर तत्कालीन श्री ३ जुद्धशमशेरसमेतले ‘राम्रो’ भनी प्रशंसा गर्दै ‘रेखदेख’ गर्न भनेका थिए ।

अन्तिम भेट
मृत्युदण्डको फैसला भएपछि छोरा गंगालालसँग भेट्न माघ १४ गते बाबु भक्तलाल सपरिवार जगन्नाथ देवल जेलमा पुगेका थिए । त्यसलाई अन्तिम भेट भनिएको थियो । जेलमा भेट्नासाथ पुष्पलालले कानेजुत्ता फुकालेर दाजुलाई अँगालो मारेका थिए । दुई दाजुभाइबीच त्यस क्रममा केके कुरा भयो, शब्द स्पष्ट नसुनेको कान्छा भाइ विजयलाल बताउँछन् ।

गंगालालसँगको अन्तिम भेटमा पिता भक्तलालसहित सौतेनी आमा पूर्णमाया, भक्तलालकी सानीआमा, तुलसीमायाकी आमा, चिनियालाल वैद्य (मामा), आनन्दराम श्रेष्ठ (जेठी फुपूका जेठा छोरा), हर्कलाल श्रेष्ठ (मामा, पूर्णमायाका दाइ), कामाक्षादेवी बस्नेत, करुणादास श्रेष्ठ (भिनाजु) र सात जना भाइबहिनी पुगेका थिए ।

त्यस भेटमा कामाक्षादेवीले गंगालाललाई मन पर्ने पान खुवाएको विजयलाल स्मरण गर्छन् । फुपूका छोरा आनन्दराम पर्चा वितरणमा संलग्न भएकाले पक्राउ परेर छुटेका थिए । नरशमशेरले गंगालाललाई गोली हानेर हत्या गरेपछि अन्त्येष्टि गर्न लैजाँदा शोभाभगवतीमा गंगालालको शव बोक्नेमध्ये आनन्दराम पनि थिए ।

वैचारिक प्रभाव
गंगालाल सोभियत समाजवादी अक्टोबर क्रान्तिबाट प्रभावित थिए । उनमा भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामका सहिद भगतसिंहको बलिदानको प्रभाव बढी परेको थियो । रूसी शासक जारले लेनिनका दाजु अलेक्जेन्डरलाई फाँसी दिएका थिए । संयोग नै भन्नुपर्छ, अलेक्जेन्डरका भाइ लेनिनले रूसी फेब्रुअरी र अक्टोबर क्रान्तिको नेतृत्व गरे र ७० वर्षसम्म सोभियत समाजवादी सत्ता कायम भयो । टंकप्रसाद आचार्यले पुष्पलालसँगको छलफलमा नेपालको कम्युनिस्ट इतिहास लेख्दा पहिलो कम्युनिस्ट दशरथ चन्द भएको उल्लेख हुनुपर्ने सुझाव दिएको पुष्पलालले उल्लेख गरेको पाइन्छ ।

दशरथ चन्द र गंगालालको निकट सम्बन्ध थियो । सहिद गंगालालका माइला भाइ पुष्पलालले नेतृत्व गरेर नै २००६ वैशाख १० गते नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना भयो । यसले ७० वर्षपछि २ सय ४० वर्ष लामो शाहवंशीय राजतन्त्रको उन्मूलन गर्न मुख्य नेतृत्व गर्‍यो । जनवादी क्रान्तिलाई विजयको शिखरमा पुर्‍यायो ।

प्रकाशित : चैत्र ३, २०७५ ०७:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT