बाल विकास अभिभावकका हातमा

बालिका थपलिया

काठमाडौँ — जीवन प्रवेशको पहिलो अवस्था एकदम संवेदनशील हुन्छ । आमाको पेटमा रहँदादेखि दुई वर्षको पुग्दा शिशुमा अस्सी प्रतिशत दिमाग विकसित भइसकेको हुन्छ । दिमागको बाँकी बीस प्रतिशत विकास त्यसपछिको उमेरमा हुने गर्छ । त्यसैले त्यो अवधिलाई सुनौलो हजार दिन भनिन्छ । यी दिनलाई साँच्चिकै सुनौलो बनाउन अभिभावकहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

बाल्यावस्था हाम्रो जीवनको आकार निर्धारण गर्ने फ्रेम हो, सर्वाङगीण विकासको प्रवेशद्वार पनि हो । यो प्रवेशद्वारलाई जति राम्रो बनाउन सकियो, बालबालिकाको भविष्य त्यति नै उज्ज्वल हुने सम्भावना हुन्छ ।
बालबालिका भोलिका दिनमा हरेक कुरामा सक्षम होउन् भन्नका लागि सानैदेखि धेरै विषयमा ध्यान दिनुपर्छ ।

उनीहरूको चौतर्फी विकासका लागि खान, लाउन र स्वास्थ्य सम्बन्धी हेरचाहमात्र पर्याप्त हुँदैन । मायाममता, अन्तरक्रिया, खेलकुद, मनोरञ्जन, अवलोकन, सिर्जनशीलता आदि बाल विकासका अपरिहार्य तत्त्व हुन् । अभिभावकले बढी सावधानी ती अपांग नहोऊन् भन्नेमा पनि अपनाउनुपर्ने हुन्छ । सामान्य हेलचेक्र्याइँले पनि बालबालिकामा अपांगता निम्तिन सक्छ ।

बालबालिकाको वृद्धिको अवस्थालाई मापनका लागि त्यसलाई विभिन्न चरणमा विभाजन गरिएको छ । सबैभन्दा सुरुमा शिशुले हाँस्न सिक्छ । मुन्टो उठाउन थाल्छ । पल्टिन थाल्छ । बामे सर्छ । चिजबिज पक्रन्छ । बसेर खेल्न थाल्छ । खेलौना मनपराएर खेल्छ । हातमा परेका सबै चिजबिज चुस्न र खान खोज्छ । विभिन्न वस्तु समाउन विशेषगरी दुइटा औंलाको प्रयोग गर्छ ।

प्रायः नौ महिना पुगेपछि दाँत उम्रिन सुरु गर्छ । शिशु बामे सर्दै जतासुकै पुग्छ । सहारा लिएर उभिन खोज्छ । आमा र परिचित व्यक्तिको स्वर सुने प्रतिक्रिया देखाउँछ । एक वर्ष पुगेपछि विस्तारै हिँड्न खोज्छ । बाबा, आमा, दादा, मामाजस्ता सजिला शब्दहरू बोल्न थाल्छ । एक वर्षपछि शिशुको खुट्टा, पिठ्युँ र मस्तिष्कको वृद्धि हुन थाल्छ । अनि एक्लै घरवरिपरि हिँड्न थाल्छ । भुइँका चिजबिज टिपेर मुखमा हाल्छ । घरका सबै सदस्यसँग हाँस्न र खेल्न थाल्छ ।

दोस्रो वर्षमा प्रवेश गरेपछि शिशु अभिभावकहरूसँग नजिक हुन थाल्छ । सानो वाक्य बोल्न थाल्छ । सामान यताउता सार्छ, अनि आफ्नो सामान चिन्न र भन्न सक्छ । अरुले बोलेका सरल शब्द दोहोर्‍याउने प्रयास गर्छ । आफू नजिकको वस्तुसँग बढी खेल्छ ।
तेस्रो वर्ष लागेपछि बच्चा जिज्ञासु हुन्छ र धेरैप्रश्न सोध्न थाल्छ । नजिकका छिमेकी चिन्छ र त्यतैजान मनपराउँछ । सामान्य खेल खेल्न रुचाउँछ । सानातिना प्रश्नको उत्तर दिन सुरु गर्छ । आफ्ना खेलौनालाई माया गर्छ । खेल्ने साथी खोज्छ । अलि लामा वाक्य बोल्न थाल्छ र अभिभावकले गरेको कामको नक्कल गर्न थाल्छ ।

बच्चा चौथो वर्षमा प्रवेश गरेपछि दिसापिसाब आएको, बिरामी भएको बारे भन्न थाल्छ । आफूलाई खान मनलागेका खानेकुरा खान थाल्छ । आफै लुगा लगाउने प्रयास गर्छ । अलिअलि लेख्न र पढ्न कोसिस गर्छ । रङ चिन्छ । बच्चाको अभिव्यक्ति क्षमता विस्तारै बढ्दै जान्छ । पाँचौं वर्षमा प्रवेशसँगै साथीहरूको हुल बनाएर हिँड्न मनपराउँछ । विद्यालयमा साथीभाइमाझ भएका क्रियाकलापलाई घरमा ल्याएर सुनाउँछ ।

बालबालिकाले परिस्थिति अनुसार स्नेह, उत्सुकता, खुसी, माया, हाँसो, क्रोध, भय, शोक, इर्ष्या, चिन्ता, डर, आँसु प्रकट गर्ने गर्छन् । स्वस्थ बालबालिकाको उमेर वृद्धिसँगै विभिन्न पक्षमा वृद्धिको स्तर बढ्दै जान्छ ।

उमेर अनुसारको क्रियाकलाप भएन भने बालबालिकामा समस्या हुनसक्छ । त्यसैले अभिभावकले कुन उमेरमा बालबालिकाको कस्तो खालको वृद्धि हुनुपर्छ भन्ने जानकारी राख्नु अपरिहार्य हुन्छ । आफ्ना सन्तानले उमेर अनुसारको क्रियाकलाप गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्नेबारे अभिभावकहरू चनाखो हुनु अत्यावश्यक छ । बेलैमा कुनै समस्याको पहिचान हुनसके उपचारमा लाग्ने समय र खर्च जोगाउन सकिन्छ ।

बालबालिकाको शारीरिक, मानसिक, भाषागत जस्ता सबै पक्षमा विकास हुनु जरुरी हुन्छ । राम्रो स्वास्थ्य नै बाल विकासका लागि महत्त्वपूर्ण सर्त हो ।

प्रकाशित : फाल्गुन २०, २०७५ ०७:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

महिमा मात्रै

सन्दर्भ
महिलाकै कारण हामी देशको ठूलो चाड पनि मानिरहेका छौं । समानताका हक पनि खोजिराखेका छौं तर आफैंभित्र खुम्चिएर बस्न बाध्य छौं । अझै पनि खुलेर हामी आफ्नो पहिचान खोज्न सकिरहेका छैनौं ।
बालिका थपलिया

काठमाडौँ — जब दसैँको हामीमाझ आगमन हुन्छ तब दुर्गा भवानीको महिमा गाउँछौं । राक्षस मारेर सत्यको जित गराउने उनको बडादसैँमा पूजा गर्छौं । नवरात्रिमा पनि हामी देवीहरूकै उपासना गर्छौं । मालसिरीको धुनले उनको गुनगानको व्याख्या गरेको छ । बडादसैँलाई हामीले देशको ठूलो चाँडको रूपमा मान्दै आएका छौं ।

असत्यलाई हराएर सत्यको विजय गरेको यो चाडमा टाढाटाढाबाट मान्यजनको आशीर्वाद लिनलाई मानिसहरू लोभिने गर्छन् । मान्यजनको आशीर्वाद थाप्न लालायित हुने गर्छन् ।


‘दसैँ’ शब्द सुन्नेबित्तिकै हामी नयाँ लुगा, रातो टीका, जमरा आदि सम्झिन्छौं । पिङ खेलेर साथीभाइसँग रमाइलो गरेको सम्झिन्छौं । सँगै बसेर मीठामीठा खाने कुरा खाएको झझल्काले सताउँछ हामीलाई । मालसिरीको धुन सम्झिन्छौं र भावुक हुन्छौं । आफ्ना मान्छेहरूसँग भेट हुनेबारेमा सोचेर खुसी हुन्छौं ।


दुर्गा भवानीको प्रसंगलाई म हामी नेपाली नारीको प्रसंगसँग जोड्न चाहन्छु । पितृसत्तात्मक देशमा जन्मिएका हामीले आफनो अस्तित्वको खोजी गर्न साहसी कदम चालिरहेका छौ । हाम्रो देशमा पनि महिला राष्ट्रपति भइराखेका छन् । अन्य प्रतिष्ठित पदमा पनि पुगिसकेका छौं । तर पनि हामीले सोचेजस्तो भइराखेको छैन । कताकता केही नपुगेजस्तो, केही छुटेजस्तो लागिराखेको छ । महिलाकै कारण हामी देशको ठूलो चाड पनि मानिरहेका छौं । समानताका हक पनि खोजिराखेका छौं तर आफैंभित्र खुम्चिएर बस्न बाध्य छौं । अझै पनि खुलेर हामी आफ्नो पहिचान खोज्न सकिरहेका छैनौं ।


अब आमाको नाममा पनि नागरिकता बनाउने बहस चलिरहेको छ । बाबुको सम्पत्ति पनि छोरीले अंशस्वरूप पाउनुपर्ने कुरा उठिरहेको छ । महिला अधिकारप्रति सचेतना बढिसकेको छ । तर पनि हामी नारीहरू भित्रभित्रै खुम्चिएर बाँचिरहेका छौं । आफ्ना हकको बारेमा नबुझेका पनि होइनौं तर हाम्रो कार्यान्वयन पक्ष फितलो भएको छ ।


दसैँमा दुर्गा पूजा एवं तिहारमा लक्ष्मी पूजा धुमधाम उमंग र सम्मानको साथ गरिन्छ । तर, वास्तविक जीवनमा हामी नारीहरू आफ्ना आकांक्षाहरू आफ्नै मनमा थाती राखेर बाँचिरहेका छौं । हामीलाई विद्रोह गर्न मन हुँदाहुँदै पनि अदृश्य पन्जाहरूले घाँटी थिचेर आवाज निस्किन सकिरहेको छैन । पुरुषसँग समान कदम चाल्न डराएर हाम्रा पाइलाहरू लगलग काँपिरहेका छन् ।


एक्काईसौं शताब्दीको यात्रामा हिँडिरहँदा पनि हामीले आफ्नो पहिचान खोज्न सकिरहेका छैनांै । आफ्नो अधिकार खोज्दा सती सावित्रीको पद खुस्किएला कि भनेर भित्रभित्रै पिल्सिइहेका छौं । हामी अझ पनि डर र द्विविधाको जिन्दगी बाँचिरहेछौं । समाजले भिराइदिएको सती सावित्रीको उपमा जोगाउन हामी बाध्य भइरहेका छौं ।


साहित्य, पत्रकारिता, निजामती सेवा आदिदेखि लिएर अन्य विविध क्षेत्रहरूमा महिलाहरूले वर्चस्व कायम गरिरहेका छन् । २०७४ सालको प्रतिष्ठित मदन पुरस्कार योगमाया किताबकी लेखक नीलम कार्की निहारिकाले प्राप्त गरेकी छन् । योगमाया नारी सङ्घर्षको इतिहासमा अमर नाम लेख्न सफल थिइन् र उनको बारेमा लेख्ने नीलमले पनि साहित्यिक इतिहासमा अभिलेख राखिन् । समाजका हरेक क्षेत्रमा महिलाहरूले आफ्ना पाइलाहरू अघि बढाइरहेका छन् । तर, यी कदमहरू समावेशी बन्न सकिरहेका छैनन् । हामीलाई अझ थप ऊर्जाको खाँचो छ । आफूभित्रको त्रासलाई नहटाएसम्म हामीले कुनै पनि हालतमा आफ्नो अस्तित्वको खोजी गर्न सक्दैनौं । समग्र नारी एकता नै सफलताको सूत्र हो ।


धार्मिक इतिहासमा शक्तिशाली स्थान हासिल गरेका हामी महिला वास्तविक जीवनमा असुरक्षित भएर बाँचिरहेका छौं । देशका उच्च पदमा नारीहरूले अग्रस्थान लिए पनि असुरक्षाको घेराबाट बाहिर निस्किन नसकेको दर्दनाक स्थितिको सामना गर्नुपरेको छ ।


हामी नारीमा शक्ति नभए सायद देवी बन्दैनथ्यौं होला । दसैँमा दुर्गा भवानी, तिहारमा लक्ष्मी, सरस्वती पूजामा विद्याकी देवी सरस्वती भनेर पूजा गरिँदैनथ्यो होला । तर, हाम्रो मर्मलाई महिला स्वयं र पुरुषहरूले बुझिदिए कुनै विरोधाभास बाँकी रहने थिएन् । तर, बुझ्न नसक्नु नै हामी नारी जगत्को लागि अभिशाप भएको छ । हामी पनि केही गरेर देखाउन सक्छौं भन्ने प्रमाण नै हाम्रो आन्तरिक क्षमताको प्रस्फुटन हो ।


हामी यथार्थमा पनि आराधनाको पात्र बन्न सक्छौं तर त्यसका लागि आफैंले आफूभित्र निहित सामथ्र्यलाई बुझेर समाजमा प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ । जयन्ती मंगलाकाली अब भावनामा मात्र होइन जीवनमा सफल बन्न अब सङ्घारमा आइपुगेको दसैँ चाडले हामीलाई प्रेरणा प्रदान गरोस्।

प्रकाशित : आश्विन २७, २०७५ ०८:१७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×