भेनेजुएला संकटको पाठ

सञ्जय आचार्य

काठमाडौँ — भेनेजुएलामा सरकार र प्रतिपक्षी समूहको राजनीतिक खिचातानी र तिनीहरूको समर्थन र विरोधले प्रेस जगत्मा निकै स्थान पाएको छ । यो राजनीतिक द्वन्द्वको पछाडि भने आर्थिक संकट छ । भेनेजुएला संकटको सुरुवात सन् २०१० को आर्थिक मन्दीबाट भएको हो ।

त्यतिबेला ह्युगो साभेज राष्ट्रपति थिए । सन् २०१३ देखि भने निकोलस मदुरो वर्तमान राष्ट्रपति छन् । सरकार मूलतः वामपन्थी झुकावको छ ।

आधुनिक भेनेजुएलालाई उन्नाइसौं शताब्दीमा स्पेनिस साम्राज्यबाट स्वतन्त्र गराउन त्यहाँका क्रान्तिकारी नेता साइमन बोलिभरको ठूलो देन रह्यो । उनको योगदान समग्र दक्षिण अमेरिकी मुलुकहरूको स्वतन्त्रता संग्रामसँग जोडिन्छ । त्यसपछि गणतन्त्र भेनेजुएलामा विभिन्न राष्ट्रवादी आन्दोलन हुँदै गए । पश्चिमा प्रभाव कम गराउँदै अघि बढेका संघर्षहरू वामपन्थी झुकावका थिए ।

अमेरिकालगायत पुँजीवादी राष्ट्रहरूलाई दक्षिण अमेरिकी राष्ट्रहरूमा बढ्दै गएको वामपन्थी प्रभाव मन परेको थिएन । पाँचौं गणतान्क्रिक त्रान्ति नाउँ दिइएको आन्दोलन सफल भएपछिसन् १९९९ मा ह्युगो साभेज भेनेजुएलाका राष्ट्रपति भए । उनकै कार्यकालमा भेनेजुएलाको अर्थतन्त्रमा कमजोरी देखा पर्न थालिसकेको थियो ।

साभेज सरकारकै पालामा भेनेजुएलन अर्थतन्त्र पूर्णतः खनिज तेलमा आश्रित हुन थालेको हो । सरकारी राजस्वमा तेलको योगदान ५१ प्रतिशतबाट ५६ प्रतिशतमा पुग्यो । भेनेजुएलाको निर्यातमा कच्चा खनिज तेलको योगदान ९६ प्रतिशत पुग्यो । अर्थतन्त्रका अन्य क्षेत्र भने सुक्दै गए । समावेशी भएन । अर्कोतिर तेलबाट प्राप्त आम्दानीलाई सस्तो राजनीतिक लोकप्रियताका लागि खर्च गर्न थालियो । तेल उद्योग राजस्वलाई दृष्टिगत गरी राष्ट्रीयकरण गरियो ।

भेनेजुएला र छिमेकी राष्ट्रहरूका गरिब जनतालाई सस्तोमा तेल उपलब्ध गराउने नीति लिइयो । यी सबै नीतिले सरकारलाई लोकप्रिय बनाउँदै गए । राष्ट्रपति साभेजले पनि लगातार चारवटा चुनाव जिते । सन् २०१३ मा क्यान्सरबाट उनको निधन भएपछि राष्ट्रपति बनेका निकोलस मदुरोले पनि साभेजकै पदचापपछ्याए । यी दुवै राष्ट्रपतिले आफ्नो पार्टी भेनेजुएला एकीकृत समाजवादी पार्टीलाई निम्न आय भएका जनताको बीचमा अत्यन्त लोकप्रिय बनाउँदै लगे ।

आर्थिक संकट कसरी आयो ?
पूर्ण रूपले खनिज तेलमा आश्रित अर्थतन्त्रसन् २०१० मा विश्व बजारमा तेलको मूल्यमा भारी गिरावट आएपछि संकट उन्मुख भई मन्दीको चरणमा प्रवेश गर्‍यो । वर्तमान विश्वमा राष्ट्रहरू आपसमा कसरी निर्भर छन् र बाह्य कारणले कसरी मुलुकमा आर्थिक संकट ल्याउँछन् भन्ने बुझ्न भेनेजुएला पर्याप्त आधार बनेको छ ।

भेनेजुएलामा कच्चा तेलको भण्डार खाडीका मुलुकमा भन्दा पनि बढी रहेको तथ्य फेला परेसँगै अर्थतन्त्रको गुरुत्व कृषिबाट खनिज तेलमा सरेको थियो । यसै सेरोफेरोमा सन् २०१० देखि २०१४ सम्म विश्व तेल बजार अत्यन्त तरल बन्न पुग्यो । तेलको मूल्यमा भएको भारी उतारचढाबले भेनेजुएलाको गार्हस्थ्य उत्पादन र सरकारी राजस्वमा दूरगामी र नकारात्मक असर पार्‍यो, जसले गर्दा तेल खानीहरूको उचित मर्मतसम्भार हुन सकेन ।

सन् १९१५ को सुरुमा कच्चा तेलको मूल्य सबैभन्दा कम बन्न पुगेपछि भेनेजुएलाको अर्थतन्त्रमा टाउकाबाट चिसो पानी खन्याएजस्तो गरी सर्वत्र संकट देखा पर्न थाल्यो । तेल आय वृद्धिसँगै घट्दो कृषि उत्पादनले परनिर्भरता बढाउँदै लगेको थियो र अर्थतन्त्रका अन्य क्षेत्र सुस्ताउँदै गएका थिए । भनेजुएलाको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा भुक्तानी असन्तुलनसँगै खाद्यान्न र औषधिको आयात निकै कष्टकर बन्न पुगेको थियो । उपभोगको स्तर निरन्तर खस्कन थाल्यो ।

सन् २०१७ को अन्त्य आइपुग्दा नपुग्दै भेनेजुएलन नागरिकको तौल सरदरमा आठ किलो घटिसकेको थियो भने करिब ९० प्रतिशत नागरिक गरिबीको रेखामुनि धकेलिए । बढ्दो आर्थिक संकट र राजनीतिक खिचातानीले करिब ३० लाख नागरिकले छिमेकी मुलुकमा आश्रय लिइरहेछन् । विश्व शान्ति सूचकांकका आधारमा भेनेजुएला पनि सिरिया र अफगानिस्तानकै हाराहारीमा अत्यन्त अशान्त राष्ट्र बन्न पुग्यो ।

यी सबै आर्थिक विशृंखलताको पृष्ठभूमि रातारात विकसित भएको होइन । अर्थतन्त्र समावेशी नहुनु र पूर्ण रूपले कुनै एक क्षेत्रमा निर्भर रहनु र त्यो प्राकृतिक स्रोत भएकाले त्यसैमा रमाउँदै प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता गुमाउँदै जानु नै समस्याको जड हो । यस्ता आधारभूत समस्याले अर्थतन्त्रलाई संकटापन्न बनाउँदै लगेको स्थितिलाई ‘डच डिजिज’ भनिन्छ । भेनेजुएलन अर्थतन्त्रको सारभूत समस्या यही हो । भेनेजुएलाको आर्थिक संकट दक्षिण अमेरिकाकै सबैभन्दा खराब प्रकृतिको छ ।

बेरोजगारी, घट्दो आर्थिक वृद्धिदर, भोकमरी, महामारी, चोरी, हत्या, लुटपाट र अत्यन्त बढी मुद्रास्फीतिले मुलुक आर्थिक रूपले जर्जर बनेको छ । विगत एक वर्षमा ८०० प्रतिशतले मुद्रास्फीति भइसकेको छ । यसलाई समयमा नियन्त्रण गरिएन भने अब एक वर्षमा मुद्रास्फीति ८००० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्नेतर्फ अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले सचेत गराएको छ । भेनेजुएलाको संकट सन् २०१० देखि एकपछि अर्को गरी थपिँदै गएका समस्या गुजुल्टिएर हाल प्रकट रूपमा भएको विस्फोट हो ।

सन् २०१० मा तत्कालीन राष्ट्रपति ह्युगो साभेजले संकटापन्न अर्थतन्क्र सुधारका लागि मुलुक आर्थिक युद्धमा होमिएको घोषणा गरे तर आर्थिक सुधारका कार्यत्रम बढी नारामुखी झए, तिनीहरूको क्रमबद्धता थिएन । नारामुखी आर्थिक कार्यत्रमले दीर्घकालीन रूपले प्रतिफल दिन सकेनन्, तिनीहरूले अर्थतन्त्रको कुनै आधारशिला पनि खडा गर्न सकेनन् ।

हामीले के सिक्ने ?
नेपाली अर्थतन्त्रमा गुणात्मक सुधार हुन नसक्ने हो भने भेनेजुएलाको नियति यहाँ नआउला भन्न सकिँदैन । जसरी भेनेजुएलन अर्थतन्त्र पूर्ण रूपले खनिज तेलमा आश्रित हुन पुग्यो, त्यसैगरी नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार पूर्णतः आयातमुखी छ । समग्र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा आयातको परिमाण ९० प्रतिशत माथि छ भने निर्यात १० प्रतिशतभन्दा कम ।

बढ्दो भुक्तानी असन्तुलनलाई खाडीमा काम गर्ने नेपाली कामदारले पठाएको विप्रेषणले धानेको छ तर यसै आर्थिक वर्षदेखि वैदेशिक सहयोगको प्रतिबद्धता घट्नु, मलेसियासँग श्रमसम्झौता समयमा हुन नसक्नु लगायतले विप्रेषण घट्ने स्थिति सिर्जना हुनु राम्रा संकेत होइनन् । चालु खाता घाटा निरन्तर बढ्दै जानु, शोधनान्तर स्थिति दशकौंपछि ऋणात्मक बन्नु, सम्पूर्ण निर्यातले मुलुकको पेट्रोलियम पदार्थको मात्र पनि आयात धान्न नसक्नु अर्थतन्त्र अस्वस्थ रहेका संकेत हुन् ।

अर्थतन्त्रको संरचनागत सुधार अत्यन्त जरुरी छ र यसको सुरुवात सरकारी क्षेत्रबाट हुनुपर्छ । संघीयतासँगै जनतामा करको बोझ बढेको छ । निजी क्षेत्रले सरकारलाई पर्याप्त राजस्व तिरेको छ, जुन कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको झन्डै ३२ प्रतिशत छ । यो दक्षिण एसियाकै सबैभन्दा उच्च हो । निजी क्षेत्रले सरकारलाई सहयोग नगरेको भए यो स्थिति रहँदैनथ्यो ।

यसरी अत्यन्त सन्तोषजनक अवस्थामा संकलन भइरहेको राजस्व पनि दक्षतापूर्वक खर्च गर्ने क्षमतामा सुधार हुन सकेको छैन । विगत ६ महिनाको अवधिमा करिब ५० प्रतिशत बजेट खर्च हुनुपर्नेमा आन्तरिकतर्फ ३१ प्रतिशत र पुँजीगततर्फ १४ प्रतिशत मात्र खर्च हुन सक्नुले सरकारी वित्त प्रणाली भुत्ते प्रमाणित भएको छ । झन्झटिलो खरिद प्रक्रियाले सार्वजनिक पुँजी निर्माण अत्यन्त सुस्त बनेको छ । त्यसले निजी लगानीलाई पनि कम मात्रै आकर्षण गरेको छ ।

विदेशी लगानीकर्तालाई प्रोत्साहन गर्न सरकारले लगानी सम्मेलन गर्दै छ । यसअघि पनि लगानी सम्मेलनहरू हुँदै आएका हुन् तर ती सम्मेलनको प्रभावकारिताबारे खासै अध्ययन भएको छैन । त्यसपछि बाह्य पुँजीलाई आकर्षित गर्ने कुरा आउँछ । स्वदेशी लगानी बढाउन हाल बजारमा कायम ब्याजदर अवरोध बनेर आएको छ । यसलाई तत्काल प्राकृतिक ढंगले समाधान गर्नुपर्छ ।

बैंकहरू तरलता अभावले ब्याजदरमा चाप परेको बताउँछन् भने व्यवसायीहरू ब्याजदर लगानीमैत्री नभएको बताउँछन् । केन्द्रीय बैंक भने यसमा सकेसम्म हस्तक्षेप नगर्ने नीति लिन्छ । यसमा सरकारले केन्द्रीय बैंक, उद्योगपति र लगानीकर्ता अनि बैंकिङ क्षेत्र सबैलाई एक ठाउँमा राखेर स्वदेशी लगानी विस्तार गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । घरभित्र लगानी वातावरण मिलाएपछि वैदेशिक लगानीको सन्दर्भ उठाउनु सान्दर्भिक हुन्छ ।

लेखक अर्थशास्त्रका प्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १९, २०७५ ०७:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सुनाइमा समस्या छ कि ? 

डा. रवीन्द्रभक्त प्रधानांग

काठमाडौँ — कानले विशेषतः दुइटा काम गर्छ, सुन्ने र शरीर सन्तुलन राख्ने । कानको भित्री भागमा रहेको ‘कक्लिया’ ले आवाज सुनाउँछ । ‘भेस्टिब्युल’ले शरीर सन्तुलन गर्छ । भित्री कानमा कुनै समस्या भए कान कम सुन्ने/नसुन्ने तथा चक्कर लाग्ने समस्या हुन्छ । शरीरका अरू अंग मानिसको उमेर वृद्धिसँगै विकसित हुँदै जान्छन् । कक्लिया भने जन्मिँदै पूर्ण विकसित हुन्छ ।

मानिसको सुन्ने शक्तिको विकास गर्भावस्थामै भइसकेको हुन्छ । सामान्य अवस्थाको बच्चाले जन्मनेबित्तिकै सुन्न सक्छ । गर्भावस्थामा कानका विभन्न भागको विकास अपूर्ण वा असामान्य भए सुनाइमा समस्या आउँछ । जन्मँदै कान नसन्नुे यस्तो अवस्थालाई ‘कन्जेनाइटल हियरिङ लस’ भनिन्छ । जन्मपश्चात् कानमा समस्या भई नसन्नुे अवस्थालाई ‘एक्वार्ड हियरिङ लस’ हो ।

श्रवण समस्या
श्रवण शक्ति कम हुने समस्या तीन किसिमका हुन्छन्– कन्डक्टिभ, सेन्सरी न्युरल र मिक्स हियरिङ लस ।
कन्डक्टिभ हेयरिङ लस : वातावरणको आवाजलाई कक्लियासम्म प्रवाह गर्ने अथवा ध्वनिको कन्डक्सनमा बाहिरी कान, कानको नली, जाली एवं ससाना हड्डी (ओसिकल्स) को प्रमुख भूमिका हुन्छ । कानका यी भागमा कुनै खराबी वा समस्या भए ध्वनिको कन्डक्सनमा अवरोध हुन्छ । यसबाट हुने सुनाइ समस्या कन्डक्टिभ हियरिङ लस हो ।

नवजात शिशुमा भित्री कानको विकास भएको तर बाहिरी र मध्यभाग पूर्ण रूपले विकास नभएको अवस्थामा कन्डक्टिभ हियरिङ लस हुन्छ । कानको मध्य र बाहिरी भागमा हुने समस्या जस्तै कानेगुजी धेरै जम्मा हुनु, कानको संक्रमण हुनु, कानको मध्यभागमा पानी जम्मा हुनु, कानको जाली प्वाल पर्नु, कानका ससाना हड्डी (ओसिकल्स) नचल्नु वा टुक्रिनुजस्ता अवस्थामा कन्डक्टिभ हियरिङ लस हुन्छ । पटक पटक वा सधैं कान पाक्ने रोग भए पनि यस किसिमको सुनाइ कम हुने समस्या हुन्छ ।

सेन्सरी न्युरल हियरिङ लस : कानको भित्री भाग कक्लिया वा कक्लियाबाट दिमागसम्म जाने नसा (कक्लियर नर्भ) मा समस्या भएर सुनाइ कम हुने अवस्थालाई सेन्सरी न्युरल हियरिङ लस भनिन्छ । गर्भावस्थामा आमामा हुने संक्रमण, औषधिको सेवन वा अन्य कारणबाट भित्री कानको पूर्ण विकास नहुनु, प्रसव अवस्थामा हुने समस्या, जन्मिनेबिक्तिकै अक्सिजनको कमी, संत्रमण, जन्डिसजस्ता समस्याले पनि नवजात शिशुमा यस किसिमको सुनाइ समस्या हुन सक्छ । यस्तो समस्या प्रायः अभिभावकले बच्चाले बोल्न नथालेपछि अस्पताल लगेर जचाउँदा थाहा पाउँछन् । बच्चा जन्मिनेबित्तिकै सुन्ने क्षमता ठीक छ कि छैन भनी परीक्षण (नियोनेटल हियरिङ स्क्रिनिङ) गर्न जरुरी छ ।

यस्तो सुनुवाइ समस्या जन्मजातका अलावा धेरै कारणले हुन सक्छ । उमेर ढल्कँदै गएपछि भित्री कानले काम गर्न नसक्ने भई सुनाइ कम हुने ‘प्रेसबाइअकुसिस’ धेरैमा देखिन्छ । यस अवस्थालाई जनमानसले ‘कानको नसा सुकिसकेको’ भनेर बुझ्छन्, जुन सत्य होइन । कक्लियाको सूक्ष्म झाग मसिना केशिकाहरू (जसले ध्वनिशक्तिलाई विद्युतीय शत्तिमा परिणत गर्छ) ले बिस्तारै काम गर्न छाडेपछि यस किसिमको समस्या आउँछ ।

भित्री कानको संत्रमण, ट्युमर, प्रेसर बढ्नु वा कान र दिमाग जोड्ने नसाको ट्युमर आदि कारणले यस्तो किसिमको सुनाइ समस्या हुन्छ । मेनिन्जाइटिस, हाँडे, टाइफाइड, दादुरा, ठेउलाजस्ता रोगले पनि यस्तो समस्या आउन सक्छ । कुनै कारणबिना पनि एक्कासि कक्लियाले काम गर्न छाड्छ, जसलाई ‘सडन सेन्सरी न्युरल हियरिङ लस’ भनिन्छ । यो रोग भाइरसका कारणले भएको अनुमान गरिएको छ । यस किसिमको समस्यामा सकेसम्म चाँडो उपचार सुरु गर्नुपर्छ ।

मिक्स हियरिङ लस :माथि उल्लिखित दुवै प्रकारको समस्या एकै व्यक्तिमा भए मिक्स हियरिङ लस भनिन्छ । लामो समयसम्म कान पाक्ने भए संक्रमण भित्री कानसम्म पुगेर यस किसिमको समस्या देखा पर्न सक्छ ।

समाधानका उपाय
उपचार विधि सुनाई समस्याको किसिमअनुसार फरक हुन्छ । भित्री कानको विकास भए नभएको यकिन गर्न सिटी स्क्यान गर्नुपर्छ । भित्री कानको विकास भएको तर बाहिरी र मध्य कानको मात्र समस्या भए उसले सुन्न सक्छ तर सुनाइ कम हुन्छ । यस्ता बच्चाको बोली अस्पष्ट हुन सक्छ । उमेरअनुसार विकास नहुन सक्छ ।

समयमै श्रवणयन्त्र प्रयोग गर्दा उसको बोली प्रस्ट हुन जान्छ । कानको बाहिरी नली नबनेको अवस्थामा साधारण श्रवणयन्त्र लगाउन मिल्दैन । यसका लागि ‘बोन कन्डक्सन हियरिङ डिभाइस’ प्रयोग गर्नुपर्छ । ५ वर्षको उमेरपश्चात् अपरेसन गरी ‘बा हा’ तथा ‘बोन ब्रिज’ जस्ता आधुनिक यन्त्र प्रयोग गरेर सुनाइलाई सामान्य बनाउन सकिन्छ ।

एक्वार्ड कन्डक्टिभ हियरिङ लस भए प्रायःजसोको सुनाइ उपचारबाट फर्काउन सकिन्छ । यस्तो समस्याबाट जोगिन धेरै कानेगुजी छ भने सफा गर्नुपर्छ । कानको संक्रमण छ भने एन्टिबायोटिक दिई उपचार गर्न सकिन्छ । जालीमा प्वाल छ भने त्यसलाई टाल्ने शल्यक्रिया गर्नुपर्छ । कानको मध्यभागमा पानी जम्मा भए पानी निकाल्नु वा औषधि उपचार गर्नुपर्छ ।

असिकल्स टुक्रिएको छ भने अरू साना हड्डी राखेर वा अरू प्रोस्थेसिस राखेर असिकुलोप्लास्टी गर्नुपर्छ । भित्री हड्डी (स्टेपिज) नचल्ने रोग (अटोस्क्लेरोसिस) भए शल्यक्रिया गरेर नचलेको हड्डी हटाई कृत्रिम हड्डी राखेर सुनाइमा सुधार ल्याऊन सकिन्छ । शल्यक्रियाबाट सुधार गर्न नसक्ने वा नचाहने व्यत्तिका लागि श्रवणयन्त्र वैकल्पिक उपाय हो ।

सेन्सरी न्युरल हियरिङ लस भए सामान्य शल्यक्रिया वा औषधिको सेवनबाट फाइदा हुँदैन । ‘सडेन हियरिङ लस’ छ भने मात्र स्टेरोइड औषधि समयमै सुरु गर्दा सुनाइ सामान्य हुन सक्छ । जन्मजात यस किसिमको समस्या भएका बच्चाको सम्पूर्ण परीक्षण गरी श्रवणयन्त्र (आंशिक समस्या भएकाका लागि) वा कक्लियर इम्प्लान्ट (पूर्ण रूपमा हियरिङ लस भएकाका लागि) प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यस्ता बच्चालाई बोलीभाषाको तालिम (अडिटरी भर्बल थेरापी) दिएर बोल्न सक्ने पनि बनाउन सकिन्छ । कक्लियर इम्प्लान्ट अपरेसन ३ वर्षको उमेरभन्दा अगाडि गरे बोली विकास राम्रो हुन्छ । ६/७ वर्षको उमेरसम्म दिमागको नयाँ विकास गर्ने क्षमता (न्युरल प्लास्टिसिटी) गुमाइसक्ने हुनाले सो उमेरपछि यो पद्धतिले सुन्न मद्दत गरे पनि बोली विकास राम्रो नहुन सक्छ ।

सामान्य सुनाइ भई बोलीको पूर्ण विकासपश्चात् बहिरो भए पनि कक्लियर इम्प्लान्टबाट सुन्ने क्षमता फर्काउन सकिन्छ । चोटपटक, ट्युमर, भित्री कानको रोग वा प्रेसबाइअकुसिसमा श्रवणयन्त्र प्रयोगबाट सुनाइमा उपलब्धि नभए कक्लियर इम्प्लान्ट मात्र एक उपाय हो । कक्लियर इम्प्लान्टबाट सुनिने इलेक्ट्रिकल आवाज अलि फरक किसिमको हुने भएकाले अपरेसनपश्चात् केही साता ‘स्पिच थेरापी’ जरुरी पर्छ ।

मेनिन्जाइटिस वा चोटपटक लागी कक्लियर पुरै खराब भए तथा जन्मजात कक्लियाको विकास नभए र कक्लियाबाट दिमागमा जाने कक्लियर नर्भ नभए कक्लियर इम्प्लान्ट गर्न मिल्दैन । दिमागमै सुन्ने यन्त्रको इलेक्ट्रोड जडान गर्नुपर्छ ।मिक्स हियरिङ लस भएकामा दुवै खालका उपचार पद्धतिबाट समस्या समाधान गर्न सकिन्छ ।

लेखक त्रिवि शिक्षण अस्पतालका सहप्राध्यापक तथा कक्लियर इम्प्लान्ट नेपाल ग्रुपका उपाध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १९, २०७५ ०७:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्