इँटामा छ इतिहास

सम्पदा पुनर्निर्माण वा जीर्णोद्धारका क्रममा इतिहास बोकेका इँटाका टुक्रा काम नलाग्ने ठानिएका छन् । पुराना काठका खम्बालाई कुहाएर ढलान गरिएका छन् ।
नीरज लवजू

काठमाडौँ — भक्तपुरको मल्लकालीन दरबारभित्र सानो पोखरी छ– दुमाजु पोखरी । पुरातत्त्व विभागले हालै पोखरी जीर्णोद्धार गर्‍यो । जीर्णोद्धारका क्रममा भेटिएका इँटा भुइँमा सोलिङ गर्न प्रयोग गरियो । मल्लकालीन पहिचान बोकेका ती इँटाको महत्त्व निर्माण ठेकेदार र निर्माण मजदुरलाई मतलब भएन । पुराना इँटा उनीहरूले भुइँ ढलानमा ‘सदुपयोग’ गरे ।

ऐतिहासिक सम्पदा सिमेन्टको लेपनले ध्वस्त भयो । दरबार क्षेत्रकै द्वारिकानाथ मन्दिरको पिँढीमा विभागले चारकुने इँटा बिछ्यायो । इँटा मान्छेले सजिलै उप्काउन मिल्नेगरी बिछ्याइएको भन्दै स्थानीय नगरपालिकाले आपत्ति जनायो । निर्माण मजदुरले मन्दिरकै काठका देवाकृतिमा ह्वाइट सिमेन्टले पोते । यसले युगौं पुरानो सम्पदा कुरूपमात्र देखिएन, पहिलेको आकृतिमा नफर्कनेगरी बिग्रियो ।

काठमाडौं उपत्यकाका तीन सहरका दरबार क्षेत्रभित्र २०७२ सालको भूकम्पबाट भत्केका सम्पदाको पुनर्निर्माण र जीर्णोद्धार भइरहेको छ । पुनर्निर्माण र जीर्णोद्धारको गति सुस्त छ । त्यसभन्दा बढी चिन्ताको विषय सम्पदा पुनर्निर्माण वा जीर्णोद्धारमा लापरबाही हो ।
सम्पदा क्षेत्र देशको इतिहास र सम्पत्ति हो । लाखौं पर्यटक काठमाडौं उपत्यकामा कंक्रिट जड्डल होइन, मल्लकालीन सम्पदा हेर्न आउने हुन् । त्यसकारण ती सम्पदा हाम्रो इतिहासमात्र नभई अर्थोपार्जनका माध्यम पनि बनेका छन् । पुरानो युगले नयाँ युगको सेवा गर्छ भनेजस्तै ती ऐतिहासिक धरोहरले आजको पुस्ताको सेवा गरिरहेका छन् ।

सम्पदा क्षेत्रको पुनर्निर्माण र जीर्णोद्धारमा भएको लापरबाहीले मौलिकता र महत्त्वलाई होचो बनाइदिएको छ । पुरातत्त्व विभागले सम्पदा क्षेत्र जीर्णोद्धार र पुनर्निर्माणबारे अलग कार्यविधि बनाएको छ । कार्यविधि बेवास्ता गर्दै कसैको निजी ढलान घर बनाए जस्तो सम्पदा पुनर्निर्माण र जीर्णोद्धार गर्न खोजिएको छ ।

इतिहास स–साना इँटाका टुक्रा र आकृतिमा लुकेर बसेको हुन्छ । काठका साना टुक्रा र फालिएका मसिना ढुड्डामा संस्कृति र इतिहासको बास हुनसक्छ । त्यो इतिहास र संस्कृति देख्न ज्ञान र अध्ययन आवश्यक हुन्छ । चीनको सियान प्रान्तको लिनतोङ जिल्लामा भेटिएको टेराकोट्टा आर्मी स्थानीय केही किसानले इनार खन्ने क्रममा सन् १९७४ मा फेला पारेका थिए ।

अध्ययन गर्दै जाँदा त्यो चीनका प्रथम सम्राटको चिहान भएको पत्ता लाग्यो । ईसापूर्व २१०–२०९ बीच गाडिएको सम्राट छिनसी ह्वानको चिहानमा ती सैनिक आकृतिहरू पनि गाडिएको भेटियो । इनार खन्दा चिनियाँ सभ्यताको त्यो अनुपम इतिहास पत्ता लाग्यो ।

हाम्रै कपिलवस्तुको बुद्धकालीन दरबार पत्ता लागेको इतिहास पनि त्योभन्दा धेरै फरक छैन । पुरातत्त्व अध्ययनका लागि जमिनमुनि, निर्जन जड्डलभित्र नयाँ आविष्कारका अथाह सम्भावना लुकेका हुन्छन् । सुर्खेत जिल्लाको काँक्रेविहार दस वर्ष अघिसम्म जड्डलमा फालिएका ढुड्डा बाहेक केही थिएन । आज त्यहीं ऐतिहासिक धरोहर बन्दैछ ।

काठमाडौं उपत्यकाका प्रत्येक सम्पदा पुनर्निर्माण वा जीर्णोद्धार गर्दा त्यस्ता नउघारिएका कैयौं पाटा सतहमा आउने सम्भावना नकार्न सकिन्न । अर्कोतिर अहिले रहेका सम्पदाको संरक्षण अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो हो । युगौं पुरानो सम्पदा पुनर्निर्माण र जीर्णोद्धार केही निर्माण मजदुरको जिम्मामा मात्र छोडिंँदा नयाँ खोजको सम्भावनाको ढोका बन्द हुन्छ । भएका सम्पदासमेत कुरूप र महत्त्वहीन बन्छन् ।

सम्पदाको पुनर्निर्माण वा जीर्णोद्धारलाई अरू सामान्य भौतिक निर्माणजस्तै ठेकेदारको भरमा मात्र छाड्ने गल्ती गर्नुहुन्न । इतिहासविद्, पुरातत्त्वविद् आदि विज्ञहरू समेतको प्रत्यक्ष संलग्नता र अनुगमनमा सम्पदा पुनर्निर्माण गरिनुपर्छ । अझ विश्वविद्यालय र अनुसन्धान केन्द्रका अध्येता र विद्यार्थी समेतको संलग्नतामा सम्पदा पुनर्निर्माण गर्नसके भविष्यका लागिसमेत विचार गरेको ठहरिनेछ ।

सम्पदा पुनर्निर्माण वा जीर्णोद्धारमा उपलब्ध भएसम्म रैथाने जनशक्ति प्रयोग र परिचालन आवश्यक छ । सम्पदासँग जोडिएको समुदाय र संस्कृतिका अनुयायीलाई यसको सम्भारमा परिचालन गर्नसक्दा स्थानीयले स्वामित्वबोध गरी संरक्षण हुन जान्छ । तर यतिबेला विशेषत: पुरातत्त्व विभागमार्फत ठेक्कामा दिइएका पुनर्निर्माण वा जीर्णोद्धार कार्यमा सम्पदाको महत्त्वबारे जानकारी नभएका र कहीं कतै पनि नजोडिएका जनशक्ति परिचालन गरिएको छ ।

न तिनले आफूले बनाउँदै गरेको सम्पदाप्रति संवेदनशीलता देखाउन सकेका छन्, न स्थानीय बासिन्दाले त्यसप्रति स्वामित्वबोध गरेका छन् । कतिपय सम्पदा जीर्णोद्धारमा स्थानीय बासिन्दा र ठेकेदारबीच द्वन्द्वसमेत भएका छन् । ठेकेदारले कमसल निर्माण सामग्री प्रयोग गर्दा रैथानेले विरोध गरेका घटना पनि छन् । पुनर्निर्माण वा जीर्णोद्धार कार्यमा विज्ञ जनशक्तिको अनुगमन नहुँदा इतिहास बोकेका इँटाका टुक्रा ‘काम नलाग्ने’ ठानिएका छन् । पुरातात्त्विक महत्त्व बोकेका काठका खम्बालाई बलेसीको पानीले कुहाएर ढलान गरिएका छन् ।

कतिपय सम्पदा क्षेत्र रक्षाका लागि तैनाथ प्रहरीले पुरातात्त्विक महत्त्वका काठ बाल्नेसमेत गरेका छन् । ऐतिहासिक खोजको सम्भावनाको दूरभविष्यबारे जानकारी नभएका निर्माण मजदुर, ठेकेदार वा सुरक्षाकर्मीलाई यसका निम्ति दोषारोपण गर्नुभन्दा सरकारी निकायले जिम्मेवारी बोध गर्न आवश्यक छ ।

सम्पदा संरक्षण (पुनर्निर्माण र जीर्णोद्धार) का निम्ति अर्को चुनौती दक्ष जनशक्तिको अभाव हुँदै जानु हो । इँटा बिछ्याएको बाटो बनाउने, झिंगटीले छाना छाउने, मन्दिरको गारो बनाउने आदि सीप जान्ने मानिस कम हुँदै गएका छन् । सिपालु मानिस नहुँदा अर्धदक्ष र अदक्ष मानिसलाई कामको जिम्मा लगाउनुपर्दा सम्पदा जीर्णोद्धारमा खेलाँची वा अपूर्णता हुने गरेको छ ।

पुरातत्त्व विभाग, विश्वविद्यालय, सीटीईभीटी आदि जिम्मेवारी निकायले नियमित विशेष तालिम बन्दोबस्त गर्नसके पुर्खाले जानेको सीप क्रमश: पुस्ता हस्तान्तरण हुँदै जानेछ । तालिम प्राप्त मजदुरलाई नै त्यस्ता काममा परिचालन गर्नु उपयुक्त हुनेछ । स्थानीय तहले पनि यसमा अग्रसरता देखाउन जरुरी छ ।

सम्पदा जीर्णोद्धारका लागि सामग्री अभाव पनि आगामी दिनको चुनौती हुनेछ । झिंगटी, कलात्मक तोरण, बुट्टाइँटा, काष्ठकला आदिको उत्पादनबिना पुराना सम्पदाको मौलिकता जोगाउन सकिन्न । तर ती सामग्री उत्पादन गर्ने सिपालु मानिस र उद्योग क्रमश: कम हुँदै गएका छन् । अधिकांश मन्दिरमा रहेका काष्ठकला र बुट्टाको आफ्नै मिथक र किंवदन्ती हुन्छन् ।

खोजिपस्दा तिनमा इतिहास भेटिन्छ, तत्कालीन समाजको प्रतिविम्ब भेटिन्छन् । काष्ठकला, धातुकला र बुट्टेदार इँटा बनाउने कर्मीलाई तिनका बारे जानकारी दिन नसक्दा किंवदन्ती लोप हुँदै जान्छ । अध्येताको अध्ययन किताबको पानाबाट बाहिर ती कर्मीसम्म पनि कसरी पुर्‍याउने हो, ध्यान दिनुपर्ने विषय हो । ठेकेदारीमा सम्पदा निर्माण र जीर्णोद्धार गरिनु झारा टार्नु हो, सम्पदाको आत्मा मार्नु हो ।

सयौं वर्षअघि बनेका सम्पदाको मौलिकता जोगाउनुपर्छ । मौलिकता हाम्रो परिचय हो, सम्पत्ति हो । यसमा लापरबाही गर्ने छुट कसैलाई छैन । नजाने जान्न सकिन्छ, तर अल्पज्ञानमा चुनौतीको समाधान खोजी गर्नु बुद्धिमानी होइन ।

प्रकाशित : माघ २४, २०७५ ०८:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हराए हिटी

कर्मचारी सञ्चयकोषले व्यापारिक प्रयोजनका लागि बहुउद्देश्यीय कम्प्लेक्स (मल) बनाएपछि नै त्यसको पछाडि रहेको सुन्धारामा पानी सुक्यो ।
शिल्पा कर्ण

काठमाडौँ — प्राचीन कान्तिपुर नगरीभित्रका थुप्रै टोलका नाममा ‘हिटी’ जोडिन्छ । जस्तै मरुहिटी, गा:हिटी, ठहिटी, भोटाहिटी अदि । नेपालभाषामा हिटी भन्नाले धारा भन्ने अर्थ लाग्छ । धारा जोडिएका अन्य स्थान पनि छन्, राजधानीमा ।

नक्सालको भाटभटेनीस्थित ढुंगेधारा । अव्यवस्थित संरचनाले यहाँ पानी सुक्दै गएको छ । तस्बिर : शिल्पा/कान्तिपुर

जस्तै सुन्धारा, तीनधारा, गुर्जुधारा आदि । तर अचेल ‘हिटी’ र ‘धारा’ केवल नाममा सीमित बने । ती स्थानका विशेषताका रूपमा रहेका पानीका मुहान कतै सुके, कतै छोपिए, कतै हराए ।

काठमाडौं महानगरपालिका वडा नं. २० मा पानी नआए पनि चारवटा पुराना सार्वजनिक धारा छन् । एउटामा थोरै पानी आउँछ, बाँकी तीनवटै सुकेका छन् । उमेरले ५५ नाघिसकेका वडाध्यक्ष राजेन्द्र मानन्धरलाई कोहिटीमा ठूलो पानी आउने गरेको सम्झना छ ।

विस्तारै कम हुँदै गयो, हुँदाहुँदा पुरियो नै । ‘भग्नावशेष मात्र थियो, सबै मिलेर सरसफाइ र मर्मत सम्भार गर्‍यौं । पानी त अहिले पनि आउँदैन । मूल कहाँ छ, थाहा छैन,’ वडाध्यक्ष मानन्धरले भने । उनकै वडामा अर्को यस्तै धारा थियो । पाकोमा रहेको उक्त ढुंगेधारा कहिले मन्दिरको स्वामित्वमा ल्याइयो, अहिले एक व्यक्ति त्यहीँको जमिनमुनिबाट पानी झिकेर बेचिरहेका छन् ।

डेढ वर्षअघि जनप्रतिनिधिका रूपमा निर्वाचित भइआएपछि उनले ती व्यक्तिले सार्वजनिक जग्गा मिचेको ठहरसहित कारबाही गर्ने निर्णय गरे । पुरानो ढुंगेधारासँगै ती व्यक्तिको घर थियो । त्यो जग्गा आफ्नो घरको क्षेत्रभित्र पारेर पानी बेच्ने गरिरहेका थिए । उनको व्यवसायलाई अनधिकृत भन्दै ट्यांकी, पाइपलगायतका सामग्री वडाले जफत गर्‍यो । ‘तर उल्टै अब लुटपाटको मुद्दा लाग्यो । अब मन्दिर, ढुंगेधारा सबै उनको घरभित्रै छ,’ मानन्धरले भने । अर्को एक भीमसेनको सुन्धारा, अर्थात सुनको जलप लगाइएको धाराबाट पनि पानी आउन छोडिसकेको छ ।

वडा नं. १ मा तीनधारा भन्ने ठाउँ छ । सेतो मच्छिन्द्रनाथको जात्राका क्रममा खटलाई तीनधारामा पनि लगिन्छ । तर त्यहाँ पनि अब धारा भने छैन । उमेरले ७५ पुग्न लागेका वडाध्यक्ष भरतलाल श्रेष्ठ भन्छन्, ‘महेन्द्र सालिक नजिक त्यहाँ तीनधारा पाठशालासँगै धारा पनि थियो । अहिले फोहोर छ, सबैले त्यहीँ फोहोर फाल्ने भएर छोपिएको छ । तर मूल नभएर होला, पानी रसाउँदैन ।’ सोही वडामा अन्य दुईवटा पुराना ढुंगेधारा छन् । नक्सालस्थित भाटभटेनी मन्दिर नजिकको धारामा मात्र पानी आउँछ, अन्यमा आउँदैन ।

‘यहाँ चैतदेखि जेठसम्म सुक्छ । तर फेरि वर्षात् सुरु हुनेबित्तिकैदेखि ठूलै पानी आउँछ ।’ स्थानीय त्यहाँ नुहाउने, लुगा धुने गर्छन् । त्यहाँको पानी खान मिल्ने मन्दिरका पुजारीले बताए । उक्त वडाकै हात्तीसारमा पनि ढुंगेधारा छ भन्ने सुने पनि वडाका तर्फबाट केही गर्न सक्ने अवस्था नरहेको वडाध्यक्ष श्रेष्ठले जानकारी दिए । उनले भने, ‘मान्छेको कम्पाउन्डभित्र पर्छ, त्यसलाई अब सार्वजनिक भन्नै मिल्दैन । अरू ठाउँमा पनि छन्, तर धारा नै छैन ।’

खुसिबु बस्दै आएका पन्नारत्न महर्जनले वरपर थुप्रै ढुंगेधारा देखेर हुर्किए । तर अहिले ती भेटिँदैनन् । ७२ वर्षीय महर्जनका अनुसार उनले सुनेको थँहिटी, बँजाहिटी, निपुरहिटी लगायतका केहीमा पानी सुकिसक्यो, केही धारा नै हराइसके । ‘क्षेत्रपाटीको पूर्वतिरको चोक जाने बाटोमा एउटा बौद्ध स्तूप छ,’ महर्जन दाबी गर्छन्, ‘त्यो थँहिटीमाथि बनाइएको हो । पहिले त्यहाँ पनि ढुंगेधारा थियो ।’

मरुहिटीको उत्तरतिर बँजाहिटी छ । महर्जनका अनुसार महाँकालको पछाडि अहिलेको सैनिक मञ्चतिर पनि पहिले हिटी थियो । ‘भोटाहिटीमा सबवे खन्दा त्यहाँ पानी निस्किएको थियो । पानीको स्रोत वा कुलोझैं संरचना भेटिएको थियो । तर त्यो कुराको वास्ता भएन, निर्माण कार्य चलिरह्यो,’ महर्जनले भने । पानीको जोहो पुर्खाले कसरी गर्थे भन्ने अध्ययन हुनुपर्ने उनी बताउँछन् । ‘केहीले तान्त्रिक विधिबाट राज पुरोहितले मात्र पानी ल्याउन सक्थे भन्थे । हिटीमा पानी ल्याउन सबैले सक्दैनथे,’ महर्जनले भने ।

श्रेष्ठको भनाइमा कर्मचारी सञ्चयकोषले व्यापारिक प्रयोजनका लागि बहुउद्देश्यीय कम्प्लेक्स (मल) बनाएपछि नै त्यसको पछाडि रहेको सुन्धारामा पानी सुक्यो । उनको अनुभवमा अव्यवस्थित संरचना निर्माणले गर्दा पानीका मूल सुकेका हुन् । वडा नं. २० का अध्यक्ष मानन्धर पनि श्रेष्ठका कुरामा सहमत छन् । उनी भन्छन्, ‘पहिले घर निकै कम हुन्थे, हरियाली बढी थियो । अहिले हरियाली कतै छैन, जताततै कंक्रिट संरचना मात्र छन् । पानीको स्रोत नै नभएपछि ढुंगेधारामा पानी नआउनु स्वाभाविक हो ।’

संस्कृतिका अध्येता पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठका अनुसार उपत्यकाका ढुंगेधारा लिच्छविकालबाट अस्तित्वमा आए भने केही मध्यकालमा निर्माण भएका देखिन्छन् । श्रेष्ठका अनुसार मूलको पानी प्रयोग गर्न, विशेषगरी खानेपानी उपलब्धताका लागि ढुंगेधारा प्रयोग हुन्थे । मध्यकालीन सहरी समाजको अभिन्न अंगका रूपमा रहेका ढुंगेधाराले तत्कालीन सामाजिक, सांस्कृतिक परिवेशबारे बोल्छन् ।

‘नेपाल मण्डलभित्र नभई नहुने संरचना थियो ढुंगेधारा । सहरी शोभाका लागि मात्र नभई सामाजिक प्रतिष्ठा र गौरवका लागि पनि विभिन्न किसिमका ढुंगेधारा निर्माण गरिन्थे,’ श्रेष्ठले ढुंगेधाराको महत्त्वबारे भने, ‘दैनिक खानेपानीको आवश्यकता पूर्तिका लागि टोलटोलमा ढुंगेधारा निर्माण गरिएका हुन्थे । चाडपर्व र जात्रमा पनि फरक फरक ढुंगेधारा प्रयोग हुन्थ्यो ।’

भक्तपुरस्थित ९ वटा पूर्वतर्फ फर्केका ढुंगेधाराको उदाहरण दिँदै उनले पानीको स्रोत मासिएकाले ढुंगेधारा मासिएको बताए । भक्तपुरस्थित उक्त धारामा झन्डै ५० वर्षअघिसम्म जनैपूर्णिमाका दिन क्वाँटी खाएर, ९ जोर वस्त्र लगाएर स्नान गर्ने चलन थियो, श्रेष्ठले बाल्यकाल सम्झिए । उनी भन्छन्, ‘अहिले न धारामा पानी छ, न वरपर नुहाउने मान्छे । पानीसँगै मोक्ष प्राप्त गर्ने मान्छे र संस्कृति पनि सुक्यो ।’

यहाँका ढुंगेधारा सुक्नुको मुख्य कारण स्रोत सुक्नु भन्ने धारणा छ उनको । उनले आफूले गरेको अध्ययनअनुसार त्यस्ता धाराका तीन स्रोत हुन्थे । एउटा जमिनमुनिको पानी र अर्को राजकुलो । त्यसैगरी पोखरीका पानी पनि त्यस्ता धाराका स्रोत हुन्थे ।
पानी व्यवस्थापनका लागि भक्तपुरको रानीपोखरी लगायतका पौराणिक पोखरीमा बढी भएको पानी निकासका लागि धारा हुन्थ्यो । कलात्मक बुट्टा कुँदिएका यस्ता धाराले वर्षातमा पोखरीको पानीलाई निकास दिन्थे ।

यस्ता पानीले लुगा धुनदेखि खेतमा सिँचाइसम्म हुन्थ्यो । राजकुलोबाट धारासम्म ल्याइएको पानीलाई पनि धाराबाट ल्याई सर्वसाधारणले प्रयोग गर्थे । राजधानीको भित्री भागमा भने विशेषगरी मूलको पानी ढुंगेधाराबाट आउँथे । मूलको पानी मान्छेले खान प्रयोग गर्ने गरेको श्रेष्ठ बताउँछन् । ‘पहिले पानी व्यक्तिगत हुँदैनथ्यो, सार्वजनिक हुन्थ्यो । ढुंगेधाराको पानी सबैले उपभोग गर्न पाउँथे । अहिले पो ट्यांकीको पानीमा व्यक्तिको स्वामित्व हुन्छ,’ श्रेष्ठले भने ।

जल तथा ऊर्जा आयोगका सह–सचिव माधव बेलबासे मध्यकालीन समयमा कान्तिपुर सहर र त्यसका लागि पानीको आपूर्तिको व्यवस्थालाई उत्कृष्ट नमुना भन्छन् । योजनाबद्ध र वैज्ञानिक पानी व्यवस्थापन प्रणालीलाई अहिले चरम सहरीकरणले बिगारेको उनको भनाइ छ ।

‘हामीले नयाँ सहर विकास गर्‍यौं । तर अहिले पनि यो सहरलाई पर्याप्त पानीको व्यवस्था गर्न सकेका छैनौं,’ उनले थपे, ‘तर पहिले योजनाबद्ध सहरका रूपमा विकसित भएको स्थान हो यो । सिँचाइ, खानेपानी र अन्य प्रयोजनका लागि कसरी, कहाँबाट पानीको व्यवस्था गर्ने भन्ने योजना बनाइएको थियो ।’ अहिले कंक्रिट प्रयोगले जमिनले पानी सोस्न नसक्ने अवस्था भएकाले जमिनमुनिको पानी निकै कम भइसकेको छ । सँगै प्रदूषण पनि निकै बढेको छ । बेलबासे भन्छन्, ‘ती ढुंगेधारा पुनर्जीवित भए पनि पानी पहिले जत्तिको स्वच्छ हुँदैन ।’

अहिले ती ढुंगेधारा संरक्षण अभावमा सहरीकरणका बीच हराइरेका छन् । खुसिबुका महर्जन जनप्रतिनिधि आइसकेको अवस्थामा अब ती ढुंगेधारा ब्युँताउन ढिला गर्न नहुने धारणा राख्छन् । उनी भन्छन्, ‘पहिले धारा वरपर खुला क्षेत्र हुन्थ्यो, हरियाली हुन्थ्यो । फेरि पानी निकाल्न खोज्ने हो भने मुहान नै संरक्षण गर्नुपर्छ । तर त्यो केवल स्थानीय सरकारले गर्ने होइन, केन्द्रीय सरकाले पनि भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।’

दीर्घकालीन योजना ल्याएर यहाँको जनसंख्या कम गरेपछि मात्र अव्यवस्थित संरचना हटाउने र पानीको मूल खोज्ने गर्नुपर्छ, उनी सुझाव दिन्छन् । रैथानेको अस्तित्वसँग जोडिएका ढुंगेधारा, हिटी मासिए, परम्परा र संस्कृति पनि मासिने उनको भनाइ छ ।

जलस्रोतविद् बेलबासे यस्ता हिटीलाई ‘स्मारक’ का रूपमा अथ्र्याउँछन् । तर अब यस्ता हिटीलाई पुनर्जीवित गर्नु निकै कठिन हुने उनले बताए । ‘यो मौलिकता हो, सहरको सुन्दरता हो । पानीको उपलब्धतालाई पनि सहज बनाउनेछ । केहीलाई अहिले पनि जीवन दिन सकिन्छ । त्यसका लागि निकै अध्ययन जरुरी छ,’ उनले भने । त्यस्ता हिटीमा आउने पानीको स्रोत धेरैजसोमा राजकुलो हुन्थ्यो । तर अहिले राजकुलो अस्तित्वमा छैन । ‘असम्भव छैन, काम चाहिँ धेरै गर्नुपर्ने हुन्छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : माघ २४, २०७५ ०८:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्