किन फुट्छन्, पार्टीहरू ? 

केशव दाहाल

काठमाडौँ — विवेकशील साझा पार्टी फुट्यो । यो अनपेक्षित थियो । एउटा बन्दै गरेको पार्टी फुट्न हुँदैनथ्यो । पछिल्ला पुस्ताका सपनाहरूलाई हुर्काउँदै गरेको पार्टी झन् जुट्नु पर्थ्यो । तर फुट्यो । यो फुटसँंगै केही गम्भीर प्रश्न उठे ।

जस्तो– भर्खर हुर्कंदै गरेको पार्टीभित्र के संकट थियो ? आफूलाई वैकल्पिक भन्ने पार्टी भित्रको एकतालाई कस्ने पार्टपुर्जाहरू किन कमजोर ? लोकतन्त्र र सफा राजनीतिको कुरा गर्ने पार्टी भित्रको लोकतन्त्र किन यति कच्चा ? यी विवेकशील साझासँग सम्बन्धित प्रश्नहरू मात्र पनि रहेनन् । पार्टी एकता, विभाजन र त्यसले सिर्जना गर्ने अनुभव सार्वजनिक सरोकारका विषय हुन् ।

फुटको कथ्य
संसारभर पार्टी विभाजनको रोचक इतिहास छ । जस्तो– अमेरिकामा उन्नाइसौं शताब्दीका प्रारम्भिक वर्षहरूमा मुख्यत: दुइटा पार्टी क्रियाशील थिए । फेडरलिष्ट पार्टी र डेमोक्रेटिक रिपल्लिकन पार्टी । फेडरलिष्ट पार्टीको मुख्य ‘कन्ष्टिच्युयन्सी’ थियो, संघीयता । यसर्थ यसले मध्यम र गरिब अमेरिकीको समर्थन गुमाउँदै गयो । डेमोक्रेटिक रिपब्लिकन पार्टी निम्न मध्यमवर्ग र सामाजिक न्यायको पक्षमा थियो । यो तुलनात्मक रूपमा प्रगतिशील पार्टी मानिन्थ्यो । तर जे नहुनु थियो, त्यही भयो । उन्नाइसांै शताब्दीको तेस्रो दशकतिर यो पार्टीमा विभाजन आयो । पार्टी दुई भागमा बाँडियो । एउटा डेमोक्रेटिक पार्टी बन्यो । अर्को रिपब्लिकन । आज अमेरिकामा यी दुइटा पार्टीले पालैपालो राज गरिरहेका छन् ।

भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसमा सन् १९२३ देखियता ६५ पटक विभाजन र टुटफुट भएको देखिन्छ । जसमा भारतका चर्चित नेताहरू सुभाषचन्द्र बोस, इन्दिरा गान्धी, चरण सिंह, सरद पवारहरू स्वयं संलग्न थिए । सुभाषचन्द्र बोसलाई उनी पार्टीको अध्यक्ष भएकै समयमा जिम्मेवारीबाट हटाइयो । दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु हुँदै गर्दा ब्रिटिसलाई भारतभित्र शक्तिशाली प्रहार गर्नुपर्छ भन्ने बोसको लाइन थियो । गान्धी स्वयं भने अप्ठ्यारोमा शत्रुलाई पनि सुविधा दिनुपर्ने ठान्थे । भारतमा पार्टी विभाजनका अनेक घटना छन् । केही अघि आफ्नै बाबुछोरा बीचको मतभेदका कारण उत्तर प्रदेशको सत्तारुढ पार्टी विभाजित भयो ।

यता नेपालमा पनि पार्टीहरूको विभाजन, बहिर्गमन र एकताका आफ्नै तथ्य–तथ्यांक छन् । जस्तो– नेपाली कांग्रेस पटक–पटक विभाजन र टुटफुटको सिकार भएको छ । जसमा एकबेलाका चर्चित नेता तुलसी गिरी स्वयंले कांग्रेस छोडेका थिए । कुनै बेला कांग्रेसबाट पार्टीका महामन्त्रीहरू नै निस्किए । २०१७ सालपछि कतिपय प्रभावशाली कांग्रेस नेताहरू पञ्चायतमा प्रवेश गरे । कोही पलायन भए । बीचमा अनेक सांगठनिक संकटका कारण कांग्रेसको महाधिवेशन झन्डै २ दशक हुन सकेन । पछिल्लो समय शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा भएको कांग्रेसको विभाजन ताजै छ । २०५१ पछि किशुनजी र गणेशमान समेत पार्टीबाट बाहिरिए । आज पनि पूर्व कांग्रेसीहरूले बनाएका नाम र गुमनाम पार्टीहरू नेपाली राजनीतिमा अनेक देख्न सकिन्छ ।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीमा बहिर्गमन र विभाजनको कथा अझ अपरम्पार छ । २०१४ सालमा भएको पार्टीको दोस्रो महाधिवेशनपछि यो पार्टी अनेक संकट, फुट र विभाजनमा पँmस्यो । तेस्रो महाधिवेशनपछि कम्युनिष्टहरू लगभग दुई दर्जन टुक्रामा बाँडिए । पार्टीभित्र अनेक चर्चित नेताहरू कारबाहीमा परे । स्वयं महासचिव केशरजंग रायमाझीमाथि अनुशासनको डन्डा लाग्यो । सेक्टर काण्डपछि पार्टी प्रमुख मोहन वैद्य लगायत मुख्य नेताहरूलाई एक तह घटुवा गरियो । राधाकृष्ण मैनाली, सीपी मैनाली, मोहनचन्द्र अधिकारीहरू गुमनाम भए । २०५१ पछि पनि नेकपा एमालेको फुट रोकिएन । महाकाली सन्धिको निहुँमा वामदेव गौतमले लगभग आधा शक्तिलाई आफूसँग लिएर माले पुनर्गठनको प्रयत्न गरे । २०६४ पछि अशोक राई लगायत जनजाति नेताहरू प्राय: धेरैले पार्टी छाडे । अर्को ठूलो कम्युनिष्ट पार्टी माओवादीको टुटफुटको कथा आलै छ । वैद्य, भट्टराई, विप्लवहरू पनि माओवादीबाट फुटे नै । पछिल्लो समय आहुती र गोपाल किरातीहरू पनि नयाँ पार्टी निर्माणमा जुटेका छन् ।

असल कामना गरौं कि ‘पार्टीहरू नफुटेका भए हुन्थ्यो’ । निश्चय नै नफुट्नु राम्रो हो । तर इतिहास पढ्दा लाग्छ, पार्टीहरूको विभाजन र एकता निरन्तर चल्ने प्रक्रिया हो । त्यसैले त भनिन्छ, एकता, विभाजन र एकता एउटा चक्र हो । कहिलेकाहीं फुटले शक्ति दिन्छ । मात्र त्यसलाई व्यवस्थित र तर्कपूर्ण बनाउन सक्नुपर्छ ।

फुटका कारण
किन फुट्छन् पार्टीहरू ? यसलाई मूलत: तीनवटा कारणमा संकेन्द्रित गर्न सकिन्छ । पहिलो, राजनीतिक कारण । दोस्रो, शक्ति र सत्ताको अंशबन्ड । तेस्रो, मनोवैज्ञानिक बेमेल । विवेकशील साझा पार्टीको विभाजन पनि यिनै कारणको सेरोफेरोमा छ ।

राजनीतिक कारणभित्र मूलत: विचार, एजेन्डा र कार्यदिशा पर्छन् । राजनीतिक कारण नै पार्टी निर्माणको मुख्य आधार भएकोले पार्टी विभाजनका लागि पनि यही नै मुख्य कारण बन्छ । जब पार्टीमा विचार, एजेन्डा र कार्यदिशामा विवाद, असमझदारी र फरक दृष्टिकोण हुन्छन्, स्वभावत: पार्टी फुट्छ । फरक दर्शन र राजनीतिक दृष्टिकोण बोक्नेहरू एउटै पार्टीमा बस्नु पनि हुँदैन । संसारका अनेकौं पार्टी यस्तै विषयमा तीव्र विवाद भएर फुटेका छन् । यस्ता फुटलाई स्वाभाविक मानिन्छ । तर फुटको अर्को कारण पनि हुन्छ । जो मूलत: सत्ता र शक्तिसँग सम्बन्धित छ ।

सबैलाई थाहा छ कि पार्टी सत्ता र राज्यसत्ता शक्तिका स्रोतहरू हुन् । यी यस्तो शक्तिका स्रोत हुन्, जसले मान्छेलाई अझ लोभी, घमन्डी र महान भएको ‘भ्रम’ निर्माण गरिदिन्छ । बस, आफूमा निहित यस्तो शक्तिलाई उसले थोरै पनि तलमाथि गर्न चाहँदैन । अत: पार्टीभित्र शक्ति विन्यास सन्तुलित हुँदैन । परिणाम शक्ति स्वार्थको टकराव सुरु हुन्छ र पार्टी फुट्छ ।

पार्टी विभाजनको तेस्रो कारण भने ‘इगोसँग’ सम्बन्धित छ । यो मूलत: नेताहरूको चरित्र, कार्यशैली, कार्यप्रक्रिया, एकअर्काप्रतिको आदर, प्रेम, नाम र गुमनामसँग सम्बन्धित छ । जब नेताहरूमा चरम इगो सिर्जना हुन्छ, तब पार्टी फट्छ । फुटको असली कारण भने उनीहरू भित्रको अहंकारको पिलो हुन्छ, जो भित्र–भित्रै पाक्छ र फुट्छ ।

विवेकशील साझा किन फुट्यो ?
विवेवशील साझा पार्टी फुट्नुको कुनै राजनीतिक कारण देखिँदैन । मूलत: सहभागितामूलक लोकतन्त्र र कल्याणकारी राज्य यो पार्टीको वैचारिक लाइन हो । जसमा कसैको कुनै विमति थिएन । पार्टीले केही मूल्य–मान्यता आफ्नो जीवन प्रणालीमा जोड्न चाहन्थ्यो । त्यसमा पनि कुनै विवाद देखिँदैन । सुशासन, सामाजिक न्याय र सदाचारलाई पार्टीले अभ्यास गर्दै थियो । त्यसमा पनि विवाद गर्नुपर्ने कारण छैन । रह्यो, शक्ति बाँडफाँडको कुरा, सानो र नयाँ पार्टीमा निश्चय नै यो प्रमुख विषय होइन । तथापि पार्टीमा दुईजना संयोजक थिए । भएका विभागहरूमध्ये अधिकतम विभागको जिम्मेवारी फुटेर जाने साथीहरूकै काँधमा थियो । फुटेर जानेमध्ये दुईजना नेता स्वयं प्रदेश सांसदजस्तो लाभको पदमा थिए । अत: सार्टी सत्ताको भागबन्डामा पनि कुनै तलमाथि परेको लाग्दैन । विवेकशील साझा पार्टी विभाजनको एकमात्र कारण मनोवैज्ञानिक हो । जस्तो कसैलाई लाग्यो, म हेपिएँ । म पेलिएँ । म पछाडि पारिएँ । मेरो कुरा सुनिएन । म अंकगणितको खेलमा परेँ । आउने अधिवेशनमा म हार्छु । मेरो कतै मानमनितो भएन । अब मेरो राजनीति सकिन्छ ।

यस्ता हुँदै नभएका कारणले कसैमा सामुहिक त्रास निर्माण गरिदियो । नभएका कारणले जब मान्छेको मनलाई सताउन थाल्छ, तब आशंका, अविश्वास र इगो सिर्जना हुन्छ । विवेकशील साझा पार्टी फुटको मुख्य कारण यही नै हो । अन्यथा बाहिर चर्चा गरिए जस्तो एउटा इमेलले पार्टी फुट्छ ? एउटा एजेन्डाले पार्टी फुट्छ ? एउटा बैठकले पार्टी फ्ट्छ ? बैठकको अघिल्लो दिन पार्टी फुट्छ ? फुट्नै नपर्ने कारण र फ्ट्नै नपर्ने दिनमा पार्टी फुट्नुको अर्थ यही नै हो कि त्यो राजनीतिक कारण विनाको फुट हो । त्यो इगो र आशंकाले सिर्जना गरेको विभाजन हो ।

इगो व्यवस्थापन
के हो, इगो वा अहं ? ‘अहं’ वा ‘इगो’ जीवनको शाश्वत र स्वाभाविक गुण हो । शास्त्रहरूले भन्छन्– ‘अहं’ तिन प्रकारका हुन्छन् । लघुताबोधी, उच्चताबोधी र रचनात्मकताबोधी । लघुताबोधीहरू आफूलाई कमजोर ठान्छन् । त्यसैले उनीहरू जिरह गर्छन् । तर रक्षात्मक हुन्छन् । उच्चताबोधीहरू आफूलाई सर्वज्ञ र शक्तिशाली ठान्छन् । नेपाली राजनीतिको संस्थापन सदैव उच्चताबोधबाट ग्रसित छ । लघुताबोधी र उच्चताबोधीहरू दुवैले आआफ्नै कोणबाट राजनीतिलाई संकीर्ण, स्वार्थ उन्मुख र साँघुरो बनाइरहेका हुन्छन् । उच्चताबोधीहरू आफ्नो ज्ञान र अनुभवको निजत्व खडा गर्न चाहन्छन् । लघुताबोधीहरू मनमनै कुण्ठा पालेर बाँच्छन् । परिणाम यिनीहरूबीच संवाद सकिन्छ । अन्त्यमा त्यो टकरावको कारण बन्छ । तर मनोवैज्ञानिकहरू इगोको अर्को अवस्था पनि बताउँछन् । जसलाई रचनात्मकताबोधी इगो भनिन्छ । रचनात्मकताबोधी इगो मान्छेको सन्तुलित मनोविज्ञानको परिणाम हो । यो अलिक दुर्लभ मनोविज्ञान हो । यस्तो ‘इगो’ मान्छेको आत्मसम्मानलाई बुझ्ने र स्वीकार गर्ने अवस्था हो । यो इगोले प्रतिस्पर्धा, रचनात्मक पहल र परिवर्तनमा विश्वास गर्छ ।

स्वाभाविक छ कि मान्छेहरू ‘स्पेस’ खोजिरहेका हुन्छन् । स्पेस खोज्नु पनि अहं नै हो । जब यस्तो अहंलाई सम्बोधन गरिँदैन, मान्छे उग्र र आक्रामक बन्दै जान्छ । यो नकारात्मक हुँदै जान्छ । अनि नेताहरूले जिम्मेवारी लिन छाड्छन् । सम्हाल्नुभन्दा भत्काउनुमा उनीहरूलाई आनन्द आउँछ । यहींबाट राजनीतिक अराजकता र अपवित्र खेल सुरु हुन्छ । विवेकशील साझा पार्टी ठिक यही टकरावको सिकार बनेको देखिन्छ । विवेकशील साझा पार्टीमा केही साथीको इगो व्यवस्थापन हुन सकेन । रचनात्मकाबोधी इगो प्रबद्र्धन हुन सकेन । परिणाम पार्टी नै फुट्यो । यो फुटले दिएको एउटै शिक्षा के हो भने पार्टीहरूमा ‘इगो’ व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण काम हो ।

प्रकाशित : माघ १६, २०७५ ०८:२७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कसरी बाँच्छन् दलहरू ? 

पुराना पार्टीहरु कुवाजस्ता भए । पानी बासी छ । भ्यागुताकाे राज छ । सानाे क्षितिज छ । गतिहीन पार्टीलाई बचाएर के पाइन्छ ?
केशव दाहाल

काठमाडौँ — केही अगाडि कान्तिपुरमा कम्युनिस्ट नेता घनश्याम भुसालको लामो लेख छापियो । शीर्षक थियो, ‘कसरी बाँच्छ कम्युनिस्ट पार्टी ?’ त्यो महत्त्वपूर्ण प्रश्न थियो । नेपालका कम्युनिस्टहरूमा जेजस्ता वैचारिक तथा राजनीतिक संकट, गुट, स्वार्थ र टकराव देखिँदै छन्, त्यसले स्वभावत: यस्ता प्रश्न पुन:उत्थान हुन्छ । 

हाम्रा कम्युनिस्टहरू हेर्दा लाग्छ, सबैभन्दा धेरै गफाडी, ढोंगी र संकीर्ण बन्नु कम्युनिस्ट हुनु हो । अरूलाई मान्छे नगन्नु र सम्पूर्ण ज्ञानको स्रोत आफूमा निहित देख्नु कम्युनिस्ट हुनु हो । बाहिर हुँदै नभएको भद्रता प्रदर्शन गर्नु र भित्रभित्र सबैभन्दा छुद्र हुनु कम्युनिस्ट हुनु हो ।

पटक्कै सिर्जनात्मक नहुनु तर आफूलाई सबैभन्दा वैज्ञानिक र प्रगतिशील देख्नु कम्युनिस्ट हुनु हो । कुरा सर्वहाराको गर्नु र आफ्ना प्रिय ‘युवराजधिराज’ हरूलाई मलमलको गद्दी आरोहण गराउनु कम्युनिस्ट हुनु हो । कार्यकर्ताको पसिनामा नुहाउनु र आसपासेलाई पोस्नु कम्युनिस्ट हुनु हो । यस्तो उल्काको घमन्ड र बनावटी अहंकार बोकेर कसरी बाँच्लान् कम्युनिस्टहरू ? म कमरेड भुसालको प्रश्नमा ऐक्यबद्धता जनाउँछु ।

संकट कम्युनिस्टहरूमा मात्र छैन । कुनै उम्दा कांग्रेसी युवा नेताले प्रश्न गरे क्या राम्रो हुन्थ्यो । जस्तो– कमरेड भुसालले झैं उसले पनि सोधोस्, कसरी बाँच्छन् कांग्रेसहरू ? संकटमा त कांग्रेसहरू पनि छन् । कुनै कांग्रेसीले आफ्नै शीर्ष नेतालाई औंलो उठाएर सोधोस्, प्रिय नेताज्यू, नेपालमा कांग्रेस हुनु भनेको के हो ? जस्तो– मान्छेहरू भन्छन्, नेपालमा कांग्रेस हुनु भनेको गतिशील नहुनु हो ।

जीवनमा मात्र एक पटक बीपीका नाममा कविता लेख्नु हो । नेताको दौराको फेर समाउनु हो । जवाफदेही नहुनुु हो । तलकालाई शासन गर्नु र माथिकाबाट शासित हुनु हो । बेला कुबेला जय नेपाल भन्दै राज्यसत्ता दोहनको योजना बनाउनु हो । तर घनश्याम भुसालजस्तो हक्की नेता कांग्रेसमा देखिएनन् । सायद आफैंभित्रका खराबी नदेख्नु र यथास्थितिमा रमाउनु खाँटी कांग्रेस हुनु हो ।

कम्युनिस्ट र कांग्रेसलाई हामीले देख्दै र भोग्दै आएका छौं, ७० वर्षदेखि । म कम्युनिस्ट पार्टीहरू कसरी बाँच्छन् भन्ने मात्र सोचिरहेको छैन । मेरो प्रश्न कांग्रेससँग पनि जोडिन्छ । यी दुवै मुद्दालाई जोड्दा अर्को प्रश्न बन्छ । जस्तो कि कसरी बाँच्छन् पार्टीहरू ? मूलत: ती पार्टीहरू कसरी बाँच्लान् जो भविष्यको आवाज सुन्दैनन्, सपना देख्दैनन्, भविष्यको भाषा बोल्दैनन् । हिजोका कथ्यहरूले मात्र भविष्यलाई आह्वान गर्ने शक्ति कसरी राख्छन् ? नयाँ युगको पछिल्लो झन्कारलाई पटक्कै नसुन्ने पुराना पार्टीहरू कसरी बाँच्लान् ? कांग्रेस र कम्युनिस्टहरू कसरी बाँच्छन् ? यस्तै प्रश्नमाथि विमर्श गरौं ।

गजबको संयोग जुरेको छ । कांग्रेस महासमिति बैठक चलिरहेको छ । यता कम्युनिस्टहरूको स्थायी समिति । दुवै बैठकबाट निष्कर्ष के आयो ? बैठकले नेपाली राजनीतिका पछिल्लो संकटहरूलाई कसरी समीक्षा गर्‍यो ? नयाँ आशाहरू कसरी प्रस्तुत भए ? दुवै बैठकमा आआफ्नो गुट, सत्ता, शक्ति र स्वार्थको महासंग्राम भयो । पुराना नेताहरूको गनगन, पूर्वाग्रह र नयाँसँगको तीव्र अन्तरविरोध देखापर्‍यो ।

विचारमा बहस भएन । राजनीतिक मुद्दामा टेबल ठोकाठोक भएन । पार्टी जीवनमा सिर्जनशीलता देखापरेन । संगठन र कार्यकर्ता एजेन्डामा परेनन् । भुइँका मान्छेको कुरा भएन । भयो त उही पार्टीसत्तामाथि वर्चस्वको षड्यन्त्र । दाहिनेतिर देउवाले जगत हँसाए । देब्रेतिर ओली महोदयलेउटपट्याङ कुरा गरेर टालटुल पारे ।

पार्टीहरू गतिशील हुनुपर्छ । उसका प्रत्येक निर्णय त्यो युगको गति र आवश्यकतासँग एकाकार हुँदै अगाडि बढ्नुपर्छ । पछिल्लो समय र त्यसका संकटलाई समाधान गर्न पार्टीहरू सचेत, सिर्जनात्मक र गतिशील हुनुपर्छ । जस्तो– सरकार गतिशील देखिएको छैन । विकास बजेट खर्च हुन सकेको छैन ।

भुइँमान्छेका दैनिक संकट जटिल बन्दै छन् । भ्रष्टाचार तीव्र छ । संघीयताका चुनौती देखिँदै छन् । राष्ट्रिय पुँजी विकास गर्ने बृहत्तर योजना चाहिएको छ । रोजगारी सिर्जना मुख्य आवश्यकता हो । सामाजिक सुरक्षा र लोककल्याणका योजनालाई प्रभावकारी बनाउनु छ । सहरी जिवनलाई सभ्य र सुसंस्कृत गर्नु छ । भूराजनीतिक जटिलता मिलाउनु छ । अनेक विषय छन् । तर यस्ता विषयमा कुनै बैठकमा चर्चा भएन । विषयलाई टालटुल र छोपछाप पारियो ।

हाम्रा दलहरू पुराना भए । जिम्लिए । तिरमिराए । उनीहरूसँग पछिल्लो आवश्यकता र मुद्दालाई देख्ने क्षमता सकियो । हाम्रा पुराना दलहरूसँग फेरिएको समाज र त्यसका सपनाबीच एकाकार हुने क्षमता सकियो । लाग्छ, उनीहरूले समाजसँगै चालमा चाल मिलाएर हिँड्ने सामथ्र्य गुमाए ।

अत: सबै कुरा सन्दर्भहीन भयो । बैठक सन्दर्भहिन भयो । नेताहरू सन्दर्भहीन भए । सरकार त्यस्तै भयो । विपक्षी दल सन्दर्भहीन भयो । उनीहरूले भनेको लोकतन्त्रले परिणाम दिएन । राष्ट्रपति राजाजस्तो देखिन थाले । मन्त्री छोटेराजा बने । सांसदहरू पञ्चजस्ता लाग्न थाले । उनीहरूको सुशासनले काम गर्न छाड्यो । उनीहरूको कर्मचारी प्रशासनले काम गर्नछाड्यो । उनीहरूका योजना सन्दर्भहीन हुँदै गए । सबै कुरा सन्दर्भहीन भएपछि प्रश्न स्वाभाविक हुन्छ, कसरी बाँच्छन् दलहरू ?

कांग्रेसहरू कम्युनिस्टहरूको युग सकिएको कुरा गर्छन् । कम्युनिस्टहरूलाई लाग्छ, कांग्रेसको युग सकियो । वस्तुत: यी दुवैको युग सकिएको छ । युग सकिनु सरकार बनाउनु वा नबनाउनु होइन । चुनाव जित्नु वा हार्नु होइन । बरु सन्दर्भ सकिनु र परिणामविहीन हुनु हो । हाम्रा पुराना पार्टीहरूको जन्मकुण्डली फरक छ । कांग्रेस र कम्युनिस्टका रूपमा उनीहरूको परिचय फरक छ ।

उनीहरूका भगवान् फरक छन् । विचार र सिद्धान्तका पोथीहरू फरक छन् । उनीहरू विभिन्न रङ र वादमा आफूलाई फरक देखाउन चाहन्छन् तर कांग्रेस र कम्युनिस्टहरूको राजनीतिक उमेर फरक छैन । नेतृत्वको पृष्ठभूमि फरक छैन । उनीहरूको वर्गआधार फरक छैन । मनोविज्ञान फरक छैन । शासकीय शैली फरक छैन । उत्तरदायित्वको प्रश्नमा उनीहरू समान छन् ।

प्रधानमन्त्रीको नाम बिर्सिने हो भने हाम्रा प्रत्येक सरकारहरू उस्तै थिए । हिजोसम्म कम्युनिस्टहरूलाई जनजीविकाका सवालमा अलिक संवेदनशील मानिन्थ्यो । कांग्रेस हिजोसम्म लोकतन्त्रको पर्याय ठानिन्थ्यो । आज न कम्युनिस्टहरू जनजीविकामा उदार देखिए न लोकतन्त्रमा कांग्रेस मात्र प्रतिबद्ध छ ।

सिद्धान्तमा के लेखियो भन्ने कुराले नेपाली राजनीतिलाई खासै फरक नपर्ने भयो । यस्तो किन छ ? वस्तुत: कांग्रेस र कम्युनिस्टहरू एउटैखाले पार्टीहरू हुन् । पुराना, गतिहीन, यथास्थितिवादी, ढोंगी । यथा अवस्थामा पुराना दलहरूले नेपाली राजनीतिमा पुर्‍याउने योगदान सकियो । अब राजनीतिक दर्शन, विचार, शैली र संस्कृतिमा उनीहरूबाट कुनै योगदान हुँदैन ।

संगठनात्मक जीवनमा यी दलहरू उस्तैउस्तै हुन् । दुवै कुवाजस्ता । भनाइ छ, ‘दलहरू कुवाजस्तो हैन, नदीजस्तो हुनुपर्छ ।’ कुवामा पानी बासी हुन्छ । कुवामा भ्यागुताको राज हुन्छ । कुवा संकुचित हुन्छ । कुवासँग सानो क्षितिज हुन्छ । नदीमा जीवन हुन्छ । गति हुन्छ । सदैव चलायमान हुन्छ । सदैव अगाडि बढिरहन्छ । विशाल आकाश र अनन्त सम्भावना नदीका मौलिकता हुन् ।

दलहरूमा विचार, नेता र नेतृत्व निर्माणका लागि नदीको उदाहरण रमाइलो तर गम्भीर शिक्षा हो । ताजापन नदीको मौलिकता हो । विशालता यसको मूल चरित्र हो । निरन्तर अगाडि बढिरहनु यसको स्वभाव हो । यसले मात्र राजनीतिलाई जीवन दिन्छ । कुवाजस्तो गतिहीन पार्टीलाई बचाएर के पाइन्छ ?

एउटा चिनियाँ लोककथा छ । कथामा सिधा, इमानदार र शक्तिहीन भेडो छ । एक दिन उसले भगवान्सँग प्रार्थना गर्छ, ‘प्रभु, हामी किन यति धेरै कमजोर ? हामी ज्ञानी, सिधा र सरल पनि हुनुपर्ने अनि हामी नै शक्तिहीन पनि ? त्यो बाघ हेर्नुहोस् त, ऊ कति जण्ड, हिंस्रक र बहादुर छ । त्यसले निर्धा प्राणीहरूलाई असाध्यै दु:ख दिन्छ ।’ परमेश्वरलाई दया लाग्यो । उनले भेडालाई शक्तिशाली बनाइदिए । उसले अग्लो र लाम्चो शरीर, ठूलो मुख, धारिला दाँत अनि अगाडि फर्किएका लामा र तीखा सिङ पायो ।

भेडो खुब खुसी भयो । ऊ वनमा स्वतन्त्र र निर्भय विचरण गर्न थाल्यो । ऊ घमन्डले भरियो तर नयाँ ढाँचाको मुख, सिङ र दाँतले उसलाई घाँस चर्न दिएन । ऊ भोकले हैरान भयो । त्यहीबेला भेडाको छेउमा नाच्दै, खेल्दै र रमाउँदै एउटा सानो खरायो आइपुग्यो ।

भेडाले गम्यो आफ्नो भोक शान्त गर्न खरायो खाइहेर्दा के होला ? उसले सजिलै खरायो समात्यो र खायो । उसलाई घाँसभन्दा मासु धेरै मीठो लाग्यो । त्यसपछि उसले कहिल्यै घाँस खाएन । भेडो भेडेबाघमा फेरियो । जंगलमा भेडेबाघको अलग साम्राज्य खडा भयो । निर्धा खरायाहरू प्रत्येक दिन सिकार बन्दै गए । प्रस्तुत कथा हाम्रा कम्युनिस्ट नेताहरूमा उसरी नै लागू हुन्छ, जसरी कांग्रेसमा ।

प्रश्न यही हो । पुरानालाई किन बचाउने ? भुसाल कमरेड चिन्ता नगरौँ, पुरानाहरू सकिन्छन् र इतिहासले नयाँ अंकुरण हाल्छ । इतिहास यसरी नै नयाँ र ताजा बन्दै जान्छ । आउनुहोस्, पुरानाहरूको जगबाट नयाँ जीवन रचना गरौं । अनि मात्र बन्छ नयाँ र ताजा राजनीतिक विकल्प ।

प्रकाशित : पुस ८, २०७५ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×