विद्यालय शिक्षाको मार्गचित्र- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

विद्यालय शिक्षाको मार्गचित्र

सुरेशराज शर्मा

काठमाडौँ — २०२८ सालमा नयाँ शिक्षा योजना लागू गर्दा शिक्षकलाई दिइएको सेवासुविधा राम्रो थियो । नियुक्त गरिँदा शिक्षकले तालिम लिएको हुनुपर्ने व्यवस्था थियो । शिक्षकले विद्यार्थीलाई राम्ररी पढाएको छ कि छैन भनी निरीक्षण गर्न निरीक्षकको व्यवस्था पनि राम्रै बनाइएको थियो । तैपनि झन्डै १५ वर्षसम्म सामुदायिक विद्यालयको पढाइले अभिभावक सन्तुष्ट थिएनन् ।

सक्नेहरू महँगै भए पनि निजी विद्यालयमा आफ्ना छोराछोरीलाई राख्न चाहन्थे । त्यसको मुख्य कारण केटाकेटीलाई दिइने अंग्रेजी शिक्षा, विज्ञान शिक्षा र व्यावसायिक शिक्षा थियो ।


निजी विद्यालयमा पूर्वप्राथमिक शिक्षाको व्यवस्था थियो र त्यहाँबाट विद्यार्थी प्राथमिक तहमा आउँदा अंग्रेजीमा, विज्ञानमा र गणितमा बढी सक्षम देखिन्थे । कक्षामा पढ्न सक्ने क्षमता वा उमेर राम्ररी नजाँची भर्ना गर्दैनथे । कमजोर देखिएकालाई जबर्जस्ती कक्षा उकाल्दैनथे । अर्थात् जुन कक्षामा पढेको छ, त्यस कक्षाको योग्यता पुगेको छ कि छैन भनेर तलैदेखि हेरिन्थ्यो ।


शिक्षक भर्ना गर्ने बेला पनि नेपालीबाहेक अरू विषय, जस्तै अंग्रेजीमा पनि पढाउन र विद्यार्थीसित अंग्रेजीमा कुरा गर्न सक्छ कि सक्तैन भनी राम्ररी हेर्थे । यी सबै कुराले बाह्य परीक्षा (प्रवेशिका) मा झन्डै शतप्रतिशत राम्रै श्रेणीमा उत्तीर्ण हुन्थे । पढाइबाट अभिभावक सन्तुष्ट थिए ।


यसबाट के कुरा अपेक्षा गरिँदोरहेछ, त्यो स्पष्ट भएको थियो । जस्तै– विद्यार्थी छान्ने र कक्षा बढाउने स्वतन्त्रता स्कुललाई दिनुपर्ने, बढी बदमासी गर्नेलाई निकालिदिने, शिक्षक छान्न पनि दिने, काम नलाग्नेलाई बर्खास्त पनि गर्ने अधिकार विद्यालय व्यवस्थापकलाई हुँदा शिक्षक बढी छाडा हुन नपाउने पनि हुँदोरहेछ । राम्रो गर्ने शिक्षकलाई कोही पनि गुमाउन चाहँदैन । त्यहाँ पनि राम्राले बढी सिकायत नगर्ने भए । सुविधा थोरै भयो भन्ने गुनासो त्यहाँ पनि नभएको होइन । सामुदायिक विद्यालयमा कसैलाई दण्ड वा निष्कासन गर्न खोजियो भने पनि सरकारी निकाय वा राजनीतिक व्यक्तिको दबाबमा परेर दण्डित हुने स्थिति थिएन ।


यी त भए शिक्षक–विद्यार्थीका दायित्व र कर्तव्यका कुरा । अझ बढी महत्त्वपूर्ण त प्रधानाध्यापकको क्षमता र जिम्मेवारी हो । प्रधानाध्यापक बढी योग्य, परिपक्व र अनुशासित छ भने विद्यालय राम्रो भइहाल्छ । प्रधानाध्यापकको नियुक्तिमा बढी लामो अनुभव हेर्ने र भनसुनलाई मध्यनजर गर्ने गरियो ।


प्रधानाध्यापक बनाउने बेला क्षमता भएको छ कि छैन, त्यही बेला राम्ररी हेरियो र पदावधि पनि सुरुमै चार वर्ष वा पाँच वर्ष भनी तोकियो, राम्रो गरियो भने मात्र त्यस पदमा थमौती हुन्छ भनियो भने प्रधानाध्यापक हुने मान्छे त्यो पद छाडेर स्कुलमा बस्न सक्तैन वा खोज्दैन पनि । प्रधानाध्यापकलाई पनि राम्रो अध्यापनले मात्र पुग्दैन । व्यवस्थापन, आर्थिक मामिला, अभिभावकको सन्तुष्टिसम्बन्धी र विद्यालयका सबै भौतिक सम्पत्तिको राम्रो प्रयोग र राम्रो हेरचाह पनि गर्न सक्नेबारे तालिम दिने व्यवस्था हुनुपर्छ । राम्रो मान्छे छान्न सकिएन भने त्यसको जिम्मा छान्ने निकायले पनि लिने व्यवस्था हुनुपर्छ ।


अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा प्राज्ञिक क्षमता हो । आधारभूत तहको विद्यालय प्रमुखमा भिन्नाभिन्नै परिवेश वा संस्कारका घरबाट आएका ६ वर्षमुनिका बालबालिकाको विकास गराउन विद्यार्थीलाई डरत्रास नदेखाई एउटै साँचोमा ढाल्ने गहन जिम्मेवारी हुन्छ । शिक्षक–शिक्षिकाले बालक स्कुल जान डराउने होइन, रमाउने वातावरण दिन सक्नुपर्छ । त्यसको पनि मुख्य जिम्मेवारी विद्यालय प्रमुखकै हुन्छ ।


कक्षा १ देखि ८ सम्ममा ६ देखि १४–१५ वर्ष उमेरका बालबालिका हुन्छन् । त्यसमाथिका १७–१८ वर्षसम्मका मानिसको शारीरिक र मानसिक विकास निकै संवेदनशील र परिवर्तनशील पनि हुन सक्छ । शिक्षक केन्द्रित शिक्षाबाट पुस्तक केन्द्रित वा पाठ्यक्रम केन्द्रित शिक्षा पनि त्यहींबाट सुरु भएको हुन्छ । शिशु, सानै उमेरका र अलि जब्बर हुन खोज्ने विद्यार्थीलाई सूक्ष्म निगरानी राख्नु आवश्यक पर्छ ।


पुस्तकबाट पाठ दिने, जान्यो कि जानेन भनेर पाठ सोध्ने, गृहकार्य गर्छ कि गर्दैन भनेर बुझी गर्ने बानी बसाल्ने शिक्षा पनि त्यहीं हुन्छ । अर्थात् पहिलेको पूर्वप्राथमिक, प्राथमिक र निम्नमाध्यमिक तीनै तहका शिक्षक, तीन थरी योग्यताका शिक्षकको व्यवस्था गर्ने र मूल्यांकन गर्न सही ढाँचाको परिपालन गर्न सक्ने हैसियत भएको प्रधानाध्यापक हुनुपर्छ । त्यो क्षमता जन्मँदैदेखि जानेको व्यक्ति खोज्नुभन्दा यी गुण सही समयमा सिकाएको व्यक्ति खोज्नुपर्छ ।


आधारभूत तहमा पूर्वप्राथमिकदेखि जोड्दा नौवटा कक्षा हुन्छन् । ती कक्षाका लागि नौ शिक्षक र प्रधानाध्यापक, एउटा लेखा तथा प्रशासनको कर्मचारी र परिचारिका, पियन, चौकीदार आदि गर्दा अरू पाँच जनासमेत पन्ध्र जनाजति शिक्षक–कर्मचारी हुन्छन् । एक–एक सिफ्ट मात्र भए पनि झन्डै तीन सय विद्यार्थी पढ्ने ठूलै स्कुल हुन पुग्छ । आर्थिक बजेट पनि ६०–७० लाख रुपैयाँको बन्न पुग्छ । स्कुल र बस्तीको दूरी हेर्दा ग्रामीण भेगमा साना उमेरका केटाकेटीका लागि शाखा स्कुल राख्नु पनि पर्छ होला ।


माध्यमिक विद्यालयमा पनि अस्थिर स्वभाव हुने विद्यार्थी पढ्छन् । नौ र दस कक्षामा अनिवार्य भाषा, विज्ञान तथा गणित, सामाजिक शिक्षा सबैलाई दिनैपर्छ । त्यो दिँदा उनीहरूको क्षमता र रुचि पहिल्याउनुपर्ने हुन्छ । त्यो ठेगान भएपछि कस्ता विद्यार्थीलाई साधारण शिक्षाको विषयगत उच्च शिक्षातिर जाने आधारभूत ज्ञान दिने र प्राविधिक–व्यावसायिक धारमा जाने भन्ने परामर्श तय गरिनुपर्छ । साधारण धारतिर पनि विज्ञान तथा प्रविधि, व्यवस्थापन, लेखा, कानुन, शिक्षक तालिमतिर जाने हो भने त्यसको यकिन गर्नुपर्छ ।


प्राविधिकतिर प्रविधिमुखी इन्जिनियरिङ, स्वास्थ्य, कृषि, हस्पिटालिटी म्यानेजमेन्टतिर जाने हो भने यी सबै कुरा यकिन गर्ने काम आइपर्छ । पहिलेका प्रमाणपत्र तह वा उच्च माध्यमिक तह एवं प्राविधिक एसईई तथा प्राविधिक डिप्लोमा तहकै शिक्षा दिने जिम्मेवारी पनि आइपर्छ । यो तहमा आइपुग्दा शिक्षकको योग्यता मास्टर तह वा प्राविधिकमा स्नातक तह स्वत: अपेक्षित हुन पुग्छ । माध्यमिक तहका स्कुल माध्यमिक मात्र चल्ने, प्राविधिक पनि चल्ने वा आधारभूतसमेत चल्ने भएर तीन किसिमका हुन पुग्छन् ।


त्यहाँको शिक्षक वा प्रमुख हुन चाहिने योग्यताबारे स्पष्ट किटान गरी त्यसको छनोट गर्ने लचिलो प्रणाली बन्न सकेन भने ठूलै अस्तव्यस्तता वा भुइँचालो आउन सक्छ । अहिले यस तहको जिम्मा स्थानीय तहको हुने भनिएको छ । त्यो गर्न सबै स्थानीय तह सक्षम छन् कि छैनन्, हेर्नु पहिलो आवश्यकता हो । तिनको सञ्चालन निजी क्षेत्रले गर्ने हो भने त्यसबारे स्पष्ट नीति पहिले नै बनेको हुनुपर्छ । अहिले भएको प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद्को के कस्तो भूमिका हुने हो, त्यो पनि समयमै स्पष्ट गरिनुपर्छ ।


स्थानीय तहमा जिम्मा दिइनु राम्रो कुरा हो । त्यसो गर्न एकैचोटि सुरु गर्ने हो कि क्रमश: विकास गर्दै लैजाने हो, स्पष्ट हुनु जरुरी छ । भनौं पाठ्यक्रम निर्माण, शिक्षक–प्रशिक्षक तालिम र मूल्यांकन गर्ने कुरा केन्द्रकै जिम्मामा रहनु वाञ्छनीय हुन्छ कि प्रदेशमा छाड्नु उपयुक्त हुन्छ, एकैचोटि स्थानीय तहमा छाड्दा गुणस्तर मापन गर्न असजिलो हुन्छ कि ? यो कुरामा राम्रै विचार गर्नु जरुरी छ जस्तो लाग्छ । सबैलाई अन्योलग्रस्त हुने अवस्था आउन नदिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ ।


लेखक काठमाडौं विश्वविद्यालयका पूर्वउपकुलपति हुन् ।

प्रकाशित : पुस २९, २०७५ ०८:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शिक्षामा खट्केको कुरा

पुस्तकमा मात्र अल्झनु वा रमाउनु अनि बाजा बजाउनु र नाच्नु भनेको पढाइबाट टाढा भाग्नु पक्कै होइन । किताबको किरो मात्र भएर चम्कन सकिन्छ भन्ने कुरामा अल्झिरहनु हुँदैन ।
सुरेशराज शर्मा

काठमाडौँ — नेपालले नोबेल पुरस्कार पाउने अवस्थामा पुग्न त पर्खनै पर्ला, तर स्पोर्टस, एथलेटिक्स र कला क्षेत्रमा भने चाँडै छलाङ मार्न सक्ने सम्भावना प्रशस्त छ । प्रत्येक स्कुल–कलेजमा खेलकुद मैदान हुनुपर्छ ।

स्कुलको पूर्वाधार विकास गर्दा ज्यादै खट्किने कुरा नै सानो बगैंचा (उद्यान) नहुनु, खेलकुद मैदान नहुनु, कम्पाउन्ड वाल, ढोका र चमेनागृह नहुनु हो । केही निजी विद्यालय र तराईतिरका केही स्कुलमा मात्र यी संरचना देख्न पाइन्छ ।

ससाना बालबालिकाले खेल्ने ठाउँ नपाउनु, प्रकृतिबारे सिक्न बगैंचा नपाउनु, भोक लाग्ने बित्तिकै खाने ठाउँ नपाउनु विद्यालयलाई शोभा नदिने कुरा हुन् । भए पनि अपर्याप्त छन् र अलि ठूला उमेरकाले ओगट्छन्, सानाले पाउँदै पाउँदैनन् । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले भन्नुभएको छ, ‘उद्यानमा बस गई सब तत्त्व खुल्छन् ।’

कुनै कुरा सिक्नुपर्‍यो भने साना उमेरकाले चाँडो सिक्छन् भनिन्छ । खेल्नु भनेको मनोरञ्जन गर्नुमात्र होइन, अनुशासित हुन सिक्नु र प्रतिस्पर्धा गर्न सिक्नु पनि हो । फुटबल भनौं, क्रिकेट भनौं, उमेरमै सिक्नुपर्छ ।

३५/४० वर्षको भएपछि त प्रतिस्पर्धाका लागि होइन, सोखका लागिमात्र खेलिन्छ । नेपालमा, त्यो पनि पहाडी भेगमा बस्नेको शरीर चुस्त हुन्छ । खुराक मिल्यो भने र समयमा सिक्न पायो भने देशभित्रको प्रतिस्पर्धामा मात्र होइन, बाह्य प्रतिस्पर्धामा पनि चम्कन सक्छ ।

साना उमेरकाले खेल्न नपाउने, सही उमेरकाले पनि बल्ल–बल्ल केहीमात्र खेल्न पाउने व्यवस्था पटक्कै मिलेन । पढ्नु भनेको पुस्तकमा मात्र अल्झनु वा रमाउनु अनि बाजा बजाउनु र नाच्नु भनेको पढाइबाट टाढा भाग्नु पक्कै होइन ।

समूहमा गरेको काम कति सार्थक हुन्छ, खेलकुदबाट त्यो थाहा हुन्छ । समूहमा प्रत्येकले आआफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ । गोलकिपरले गोल रोक्छ, गोल गर्न जाँदैन । क्रिकेटमा सानो गल्ती भयो भने आउट नै हुनपुग्छ वा विपक्षीले आउट गरिदिन्छ । प्रत्येक खेलाडीले आफ्नो दायित्व पूरा गर्छ । एकले गरेको गल्ती र लापरबाहीले आफ्नो टिमले नै हार्न पुग्छ । साथी–साथीले मिलेर खेल्यो भने जितिन्छ ।

आफ्नो गल्तीको दोष अर्कोलाई दिन पाइँदैन । अर्को स्कुलको टिमलाई हराउन सकिएन भने आफ्नो साख रहँदैन । तसर्थ स्कुलमा खेलिने खेलले अनुशासनको महत्त्व सिकाउँछ । पूरा तयारी गरेर काम गर्‍यो भने त्यो काम पूरा हुन्छ भनी सिकिन्छ । आफ्नो कमजोरीले पूरै टिमको हार हुनगएको देख्नुपर्छ र त्यसको लाजको भार आफूले बोक्नुपर्छ ।

आफूभन्दा राम्रो गर्ने व्यापारीले गर्दा आफ्नो व्यापारलाई धक्का पुग्छ, त्यसले व्यापार गर्नेलाई पनि पाठ सिकाउँछ । स्कुलदेखि नै अनुशासन र खेलको मर्यादा खस्कँदा हार बेहोर्नुपर्छ । अझ कहिलेकाहीं ‘जसले पनि आफ्नो स्पिरिटलाई स्पोर्टसम्यानको स्पिरिटमा राख्नुपर्छ’ भनिन्छ । खेल आफू हार्ने तर अरूले झेल गर्‍यो भन्ने होइन । अर्को प्रतिस्पर्धामा आज भएको गल्ती नदोहोर्‍याई गर्छु भन्ने स्पिरिटलाई ‘स्पोर्टसम्यान स्पिरिट’ भनिन्छ ।

कुनै खेल एक जनासँग मात्र खेलिन्छ, कुनै दुईजना प्रतिस्पर्धीसित त कुनै ६ जना प्रतिस्पर्धीसित खेलिन्छ । कुनै–कुनैले हिमाल आरोहणमा अरू आरोहीसित र प्याराग्लाइडिङसम्म पनि प्रतिस्पर्धा गरेका हुन्छन् ।

अब केही बेर शारीरिक व्यायामबारे चर्चा गरौं । यही विधामा कहिले रूसी, कहिले जर्मन, कहिले फ्रेन्च, कहिले जापानी र कहिले चिनियाँसित प्रतिस्पर्धा गरिन्छ । यी सबै विधाका खेलमा जसको अभ्यास पुग्यो, जसले सानै उमेरदेखि खेल्न पायो, जसले सही प्रशिक्षण पायो, त्यसैले राम्रो गर्न सक्छ ।

समयमै सिकाइयो भने राम्ररी सिक्यो भने प्रतिस्पर्धीले भन्दा म राम्रो गर्छु भन्ने स्पिरिट राख्यो भने नेपालले ओलम्पिकमा चाँडै मेडल जित्छ । तीन–चार वर्षको मात्र प्रयासले संसारकै उत्तम खेलाडी भनी सिद्ध गर्न सकिन्छ । त्यता हाम्रो ध्यान समयमा नै पुग्नुपर्छ । किताबको किरोमात्र भएर चम्कन सकिन्छ भन्ने कुरामा अल्झिरहनु हुँदैन । यहाँ यही भन्न खोजिएको हो ।

अब केही कुरा कलाबारे भनौं । कलामा भएको पौरख त झनै गौरवको कुरा हो । कलामा दुई धार हुन्छन्– एब्स्ट्रयाक्ट आर्ट र परफर्मिङ आर्ट । राम्रो नाच्न सक्नु, राम्रो आवाजमा गीत गाउन सक्नु, मञ्चमा नाटक वा चलचित्रमा राम्रो प्रदर्शन गर्न सक्नु, राम्रो भाषण गर्न सक्नु, राम्रोसित पढाउन सक्नुलाई परफर्मिङ आर्ट भन्न सकिन्छ । त्यसैले राम्रा केटाकेटीहरू चाँडै चम्किने हिरो–हिरोइन हुन मरिमेट्छन्, राम्रा सङ्गीतज्ञ र राम्रा गायक हुन खोज्छन् ।

नेपाल मूर्तिकला, काष्ठकला, धातुकला र पत्थरकलामा परापूर्वकालदेखि नै अब्बल दर्जाको थियो । चैत्यको निर्माणमा पनि उत्तिकै ख्याति आर्जन गर्नसकेका थिए । कलाको केन्द्रमा भक्तपुर दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, हनुमानढोका क्षेत्र विशेष रूपमा परिचित क्षेत्र हुन् ।

थाङ्काको पेन्टिङ र अन्य पेन्टिङमा पनि नेपाल अब्बल नै रहिआएको छ । नेपालका गौरवका वस्तु सङ्ग्रह गरिएका संग्रहालयहरू ठाउँ–ठाउँमा, अझ विश्वविद्यालय र प्रतिष्ठित कलेजहरूमा वा स्कुलहरूमा हुनुपर्ने हुन् । ती स्थलहरू भएका भए हाम्रा नयाँ पिढीका बालबालिकामा ती कलाप्रति रुचि जाग्ने थियो ।

अध्ययन स्थल भनेको कक्षाकोठा, त्यहीँका प्रयोगशाला र पुस्तकालय मात्रै हुनुपर्छ भन्ने छैन । अध्ययन केन्द्र र अनुसन्धान केन्द्रहरू धेरै छैनन् । हाम्रा विद्यार्थीले परीक्षामा उत्कृष्टता हासिल गरेको कुरामा मात्र गर्व गर्ने गरेको देखिन्छ । आफ्नै सङ्ग्रहमात्र होइन, अरूले गरेका प्रयासप्रति आकर्षण र जानकारी राख्नु पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण कुरा हो ।

नेपालमा कुमारी पूजाजस्तो जीवित वस्तुको आकर्षण अन्य मुलुकमा छैन । हाम्रो परम्परादेखिका पूजाआजामा पनि पहिले–पहिलेदेखिका गौरवपूर्ण वस्तु हुन्छन् । यी कुराको महत्त्व छ । सभ्यता भनेको क्रमिक विकास र निरन्तर परिष्कृत हुँदै बनेको रूप र गौरव हो । सबैले गौरव गर्ने भनेको आर्जन गर्दै गरेको ख्याति हो भनी बुझ्नुपर्छ ।

लेखक काठमाडौँ विश्वविद्यालयका पूर्व उपकुलपति हुन् ।

प्रकाशित : पुस १०, २०७५ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×