बुहारी मेसिन, ज्वाइँ नारान !

पारिवारिक शान्ति एवं समृद्धिको अपेक्षा गर्ने हो भने बुहारीलाई जिउँदोजाग्दो संवेदनाहीन मेसिन र आफ्नो मात्र नभई सम्पूर्ण आफन्तको समेत दासीका रूपमा हेर्न छाड्नैपर्छ। 
लीला लुइँटेल

काठमाडौँ — हाम्रा ऋषिमुनि एवं पूर्वजद्वारा साधना, तपस्या र योगबलका आधारमा तयार पारिएका जीवनोपयोगी वैदिक दर्शन एवं अनेक विशिष्ट ग्रन्थ हामी पूर्वीयका लागि मात्रै नभएर यस धर्तीका सम्पूर्ण मानव जातिकै लागि अति आवश्यक र अपरिहार्य रहेछन् भन्ने समयक्रममा स्पष्ट हुँदै आएको छ।

पश्चिमाले गरेको भौतिक विकासको आधार पनि पूर्वीय मूल्य र वाङ्मय नै हुन् भनी पश्चिमका अनेक वैज्ञानिक, दार्शनिकले प्रशंसा गरेका छन्।

पूर्वीय संस्कार एवं जीवनशैली शारीरिक एवं मानसिक स्वास्थ्यका लागि विशिष्ट हुनाका साथै जीवनलाई सहज बनाउन उपयोगी छन्। यस्तो उच्चतम संस्कार एवं जीवनशैलीमा अभ्यस्त भइसकेका हामीले समयको कुनै क्षणमा आइपुग्दा मानवीयताका दृष्टिले ठूलै कलङ्क पनि सिर्जना गरेका छौं। यसरी हामीले सिर्जना गरेकोकलङ्कगत सन्दर्भ बुहारीप्रति हेर्ने दृष्टिकोण र दैनिक जीवनमा गरिने व्यवहार हो।

आफ्ना जन्मदातालगायतका सम्पूर्ण सन्दर्भ त्यागेर अर्काका आमाबाबुलाई नै आफ्नै मानी आएकी बुहारीलाई हाम्रो दरिद्री मानसिकताले कहिल्यै सम्मान गर्न जानेन। अझ भनौं बुहारीलाई मान्छेका रूपमा देख्नुको साटो जिउँदोजाग्दो तर संवेदनाहीन मेसिनका रूपमा मात्र हेर्न र व्यवहार गर्न खोज्यो। यो हाम्रो सभ्यतामा देखापरेको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो।

आफ्नो सर्वस्व त्यागेर हामीलाई नै सर्वस्व ठानी आएकी अनि हाम्रो वंश परम्परालाई निरन्तरता दिने, जीवनभर हाम्रो सेवामा संलग्न हुन तयार भएर आएकी बुहारीलाई ‘जैरी’ ठानेर भएभरका शोषण एवं अत्याचार ऊप्रति खन्याउन खोज्नु हाम्रो सामाजिक इतिहासकै सबभन्दा ठूलो कलङ्क हो।

अर्कोतिर गाह्रोसाह्रोमा एक कप पानी पनि तताएर नखुवाउने बुहारी समानको अर्को नाता ज्वाइँलाई चाहिँ ‘नारान’ का रूपमा पूजाअर्चना गर्ने हाम्रो व्यावहारिक अभ्यास पनि अतिवादको पराकाष्ठा हो। कतिपय जातिमा बुहारीलाई सुनको फूल पार्ने कुखुरीका रूपमा लिने प्रचलन पनि छ।

आफ्नै छोराभन्दा बढी सुविधा भोग गरेर योग्यता हासिल गरी छोरासरह नै आर्जन भएकी बुहारीचाहिँ प्रत्येक कुरामा चुस्त–दुरुस्त भएर हाम्रा घरमा प्रवेश गर्नुपर्छ तथा उनीहरूका आफन्तको दासीका रूपमा उपस्थित हुनुपर्छ। अस्तित्व नै नामेट हुने गरी ज्वाइँ पक्षका कुकुर–बिरालासम्मका पैतालामुनि छोरीका आफन्तलाई घुसार्न खोज्नु कुन दृष्टिकोणले उचित हुन्छरुरु अबको परिवर्तित परिवेशमा यसखालेएकाङ्गी एवं अहंवादी अपेक्षा कत्तिको तर्कपूर्ण र न्यायसङ्गत हुन्छ, सोच्न ढिला भइसकेको छ।

बुहारीले पारिवारिक मर्यादाभित्र रहनु पर्दैन, सासू–ससुराको सेवा गर्नु पर्दैन, इष्टमित्रको स्वागत–सत्कार गर्नु पर्दैन, अनि ज्वाइँले सासू–ससुराको स्याहार–सुसार एवं सेवा गरेर बस्नैपर्छ भन्न खोजिएको होइन। यहाँ दैनिक व्यावहारिक जीवनका अनेक सन्दर्भमा समान दृष्टिकोण, समान व्यवहार एवं समान सहभागितातर्फइङ्गित गर्न खोजिएको हो।

छोराका अभिभावकले आफ्नो सङ्कीर्ण मानसिकता परिवर्तन गर्न अपरिहार्य भइसकेको छ अनि बदलिँदो परिवेशका लागि आफू एवं आफ्नो छोरालाई अभ्यस्त बनाउनु जरुरी भइसकेको छ। पारिवारिक शान्ति एवं समृद्धिको अपेक्षा गर्ने हो भने बुहारीलाई जिउँदोजाग्दो संवेदनाहीन मेसिन तथा आफ्नो मात्र नभई सम्पूर्ण आफन्तका समेत दासीका रूपमा हेर्न छाड्नैपर्छ।

कतिपय जातिमा प्रचलित छोराको शिक्षामा लागेको खर्च छोरीका बाबुले बेहोरिदिनुपर्ने तिलकसम्बन्धी लेनदेनमा शिक्षित एवं जागरुक पुस्ताका युवा कहिलेसम्म रमाउने होरुरु
हामी आफ्नो परम्परा र संस्कृतिलाई जोगाउन चाहन्छाैं भने आफ्नो छोरालाई पनि धार्मिक, पारम्परिक, पारिवारिक, सामाजिक सन्दर्भका विभिन्न क्रियाकलापमा छोरी–बुहारीसरह अनिवार्य समावेश गराउनुपर्छ।

धार्मिक, पारम्परिक, पारिवारिक, सामाजिक आदि क्रियाकलाप एवं संस्कारचाहिँ महिलाको ठेक्का अनि जुवा, मदिरा एवं मनोरञ्जनचाहिँ पुरुषले पाएको प्रकृतिप्रदत्त वरदान ठानिने सङ्कीर्ण सोचबाट प्रत्येक परिवार मुक्त हुनुको विकल्प छैन। यसलाई अहंका रूपमा लिएर कोही अगाडि बढ्छु भन्ने ठान्छ भने परिवार दुर्घटनातर्फ धकेलिने सम्भावना अत्यधिक छ।

अबका महिलाले अपेक्षा गर्ने नै समान सहभागिता र आत्मसम्मानको परिवेश हो। बुहारी तथा पत्नीले जेजस्तो पनि सहनुपर्छ भन्ने सङ्कीर्ण मानसिकताले संसार सहज रूपमा चल्नेवाला छैन। थोरै भए पनि महिला शिक्षित हुनाका साथै क्रमशस् स्वावलम्बी हुँदै गएका छन् भने अर्कोतिर परिवर्तित विश्वका हरेक सन्दर्भ र दृष्टिकोणमा उनीहरूको पहुँच पुगिसकेको छ।

यसले गर्दा पनि उनीहरूको शब्दकोशमा ‘सहनशीलता’ भन्ने शब्दको प्रविष्टि नै भएको छैनरु। अर्कोतर्फ अहिलेको आमा पुस्ताले पनि छोरीहरूलाई कथित सहनशीलताको पाठ सिकाउन सकिरहेका छैनन्, अझ भनौं चाहिरहेका पनि छैनन्।

कुनै महिलाले पतिका आमाबाबुलाई आफ्नै आमाबाबु मानेर सेवा गर्ने भएपछि पतिले पनि आफ्ना आमाबाबुलाई आदर गर्नुको साटो परम्पराकै नाममा आफूलाई देवत्वकरण गरी सासू–ससुराबाट सीमाविहीन मानमर्यादा खोजी अनावश्यक अहं देखाउनुलाई पनि अबका महिलाले सहन सक्नेछैनन् सायद।

अझ सन्तान जन्मिएका बेला आफ्नो पत्नी र सन्तानको स्याहार–सुसारमा सासू, साली एवं ससुराली पक्षका अन्य महिला सदस्यबाट प्राप्त हुने सहयोगलाई अधिकारकै रूपमा अपेक्षा गर्ने प्रचलन पनि छरु। अप्ठेरो परिस्थितिमा पारिवारिक सहयोग एउटा कुरा होरुतर सम्पूर्ण रूपमा अरूमा निर्भर रहेर पतिले पाउने प्रसूति सेवा बिदाको उपयोगसमेत नगरी आफू ठालु पल्टिएर हिँड्नु कत्तिको जायज र विवेकशील हुन्छ भन्ने सोच्न जरुरी भइसकेको छ।

यसैगरी ‘यो घर मेरो हो, म यसको मालिक हुँ, उसलाई मैले ल्याएको हुँ, त्यसैले ऊ मेरो परिवारको दासी हो’ भन्ने दरिद्री एवं सङ्कीर्ण दृष्टिकोणबाट मुक्त भएर समान सहभागिता एवं पत्नीको आत्मसम्मान जगेर्नातर्फ प्रत्येक पुरुष सावधान हुनुपर्ने बेला आइसकेको छ। पत्नी एवं बुहारीको आत्मसम्मानको सुरक्षा गर्न जाने मात्र पति एवं सासू–ससुराको आत्मसम्मानको जगेर्ना हुने यथार्थ बुझ्न पनि ढिलो भइसकेको छ।

सम्बन्धविच्छेदका घटना वृद्धि हुनुमा उल्लिखित कतिपय सन्दर्भ प्रत्यक्ष रूपमा जिम्मेवार देखिएका छन्। अधिकांश सम्बन्धविच्छेदका घटनामा आत्मसम्मान गुमाएर पितृसत्तात्मक मानसिकताको चेपमा महिला बस्न नचाहनु नै प्रमुख कारण रहेको हामीले देखेसुनेको एवं भोगेको पनि हो।

सम्बन्धविच्छेदको नकारात्मक असर महिलालाई मात्र पर्छ, पुरुषको त खुट्टा भए जुत्ता कतिकति भन्ने सङ्कीर्ण सोच नेपाली समाजमा बासी भएर कुहिन थालिसकेको छ। सम्बन्धविच्छेद भएका महिलाप्रति परिवार एवं समाजले राख्ने नकारात्मक दृष्टिकोण क्रमशस् कम हुँदै गएको छ।

सम्बन्धविच्छेदपछि पत्नीलाई कानुनी रूपमा दिनुपर्ने अंश, सन्तानको पालनपोषण एवं शिक्षादीक्षाको व्यवस्थाले पतिको परिवारमा पनि विखण्डन एवं सङ्कटका साथ त्रासदीसमेत प्रवेश गर्ने अवस्था टड्कारो भइसकेको छ।

यस स्थितिमा अब घरपरिवार एवं समाजलाई जोगाउन पुरुषले समान सहभागिता एवं पत्नीको आत्मसम्मानका लागि विवेकपूर्णढङ्गले सोच्न ढिला भइसकेको छ। परिवार र समाजलाई कता र कसरी लैजाने भन्ने कुरामा विशेष गरी पुरुषका आफन्त तथा लोग्ने नाम गरेका प्रत्येक पुरुष सचेत हुनु जरुरी भइसकेको छ। यसबाट पति एवं सासू–ससुराले आफ्नो अहंमा ठेस लाग्ला कि भनेर त्रसित हुनु पर्दैन। आफूले पत्नी एवं बुहारीलाई मानवोचित सम्मान गर्नसके आफ्नी छोरीचेलीले पनि अर्को परिवारमा मानवोचित सम्मान पाउन सक्छे।

हाम्रो गौरवपूर्ण सभ्यतायुक्त समाजको विकासक्रममा देखापरेको यो कलङ्कलाई सच्याएर अघि बढ्ने जिम्मेवारी समयले अबको पुस्ताको काँधमा राखिदिएको छ। यसलाई संस्कृतिकै रूपमा व्याख्या गरेर यथास्थितिमै रहिरहन खोज्नु ठूलो भुल हुनेछ। कुनै बेला संस्कृतिकै रूपमा व्याख्या गरिने सतीप्रथा तथा रजस्वला नहुँदै छोरीको कन्यादान गरिदिने व्यवस्थालाई हामीले उन्मूलन गरेका हौं।

संस्कृति कुनै वस्तुलाई परिमार्जन गरेर वा सुसंस्कृत रूप दिएर चम्किलो तुल्याउने काम होरु। कुनै स्थान वा जाति विशेषको संस्कृति अर्को स्थान वा जाति विशेषका लागि अनौठो र अग्राह्य हुन सक्ला तर सत्य, अहिंसा, परोपकार, त्याग, बलिदान, मानवतावादी भावनाजस्ता विषयवस्तुमा आधारित संस्कृतिचाहिँ सर्वपक्षीय, सर्वजातीय, सर्वराष्ट्रिय, सार्वभौम र सार्वकालिक हुन्छरु। अझ स्पष्ट भन्ने हो भने मानवतावादी आदर्श बोकेको संस्कृति सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, दीर्घजीवी, शाश्वत र सत्य हुन्छ।

हाम्रो व्यावहारिक अभ्यासमा देखापरेका यसखालेकलङ्कलाई त्याग्दै अघि बढे मात्र अबको जीवन सहज एवं सुन्दर हुन्छ। परम्परा एवं संस्कृतिका नाममा यस्तै कलङ्कलाई काखी च्यापेर हिँड्ने हो भने व्यक्तिको जीवन एवं पारिवारिक सम्बन्ध तहसनहस हुनेछ।

प्रकाशित : पुस २३, २०७५ १२:२४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सांसदहरूलाई प्रश्न

आफ्नो खातामा आउने रकमबारे सांसदहरूलाई पत्तो हुँदैन भने उनीहरूको खातामा महिनामा कतितिरबाट कति रकम जम्मा हुन्छ ?
लीला लुइँटेल

काठमाडौँ — काठमाडौंमा घर भएका सांसदहरूले संसद सचिवालयबाट घरभाडा बुझेको यथार्थ अहिले चर्चामा छ । यस्तो सुविधा लिनेमा उद्योगी, व्यापारी लगायत विभिन्न दलका ठूला भनिएका नेतासमेत छन् ।

अझ सुविधामा पाएको मन्त्री आवास उपयोग गर्नेले पनि घर भाडामाथि रालचुहाउनुले के बुझिन्छ ?

यथार्थ बाहिर आइसकेपछि कतिपय सांसदले आफूले घरभाडा लिएको थाहै नपाएको भनी जनताका आँखामा धुलो छ्यापेर पानीमाथिको ओभानो हुन खोजिरहेका छन् । यदि आफ्नो खातामा जम्मा हुनआएको रकमबारे थाहा पाउँदैनन् भने ती सांसद हिसाबै गर्न नजान्ने गोबर–गणेश त होइनन् होला नि ?

आफूले पाउनुपर्ने रकमको हिसाब–किताबमा अङ्क र अक्षरै नचिन्ने कतिपय हाम्रा बा–हजुरबाहरूसमेत झुक्किँदैनन् भने देशको नीति निर्माण गर्ने जिम्मा लिएकाहरू यति सानो हिसाब पनि राख्न जान्दैनन् भने यिनीहरूबाट जनताले के, कति र कस्तो अपेक्षा गर्ने ?

अर्काेतिर उनीहरूले संसदबाट प्राप्त भत्ता एवं सुविधा बापत पाउने रकम मासिक घर खर्चका लागि नै प्रयोग गर्नुपर्ने होला । उनीहरूलाई मासिक घर खर्चका लागि उक्त रकम खर्च गर्नु पर्दैन भने मासिक पारिवारिक आमदानीको स्रोत के हो ? आफ्नो खातामा आउने रकमबारे उनीहरूलाई पत्तो हुँदैन भने उनीहरूको खातामा महिनामा कतितिरबाटकति रकम जम्मा हुन्छ ?

आफ्ना कर्तुत सार्वजनिक भइसकेपछि कतिपय सांसदले घरभाडा फिर्ता गर्ने बताएको सुन्नमा आएको छ । सांसदको यस खाले क्रियाकलापले नेपाली भाषामा एउटा उखानको सृष्टि भएको छ, ‘ताक परे घिचुवाराम, पोल खुले ङिच्चाराम ।’ यसबाट कसैले थाहा नपाउन्जेल जे पनि गर्न तम्सने थाहा भयो भने आफू पानीमाथिको ओभानो बन्न खोज्नुले हामीले जनप्रतिनिधि मानेकाहरूको नैतिकता र विवेक कति प्रतिशत रहेछ भन्ने स्पष्ट हुँदैन र ?

एकजना पूर्व मन्त्रीसमेत भइसकेकी सांसदले त ‘मेरो आफ्नै भन्ने कि नभन्ने, छोरीलाई दिन बनाएको घर हो, म यहीं बस्छु’ भनी प्रतिक्रिया दिएको पनि पाइयो । हो, आफ्नो सम्पत्ति
आफ्ना सन्तानलाई दिन पाइन्छ ।

त्यसमा पनि नेपाली समाजमा पैतृक सम्पत्तिमा छोराछोरीकै हक लाग्छ, तर मन्त्रीसम्म भइसकेको उच्च शिक्षित व्यक्तिले छोरीलाई दाइजो दिनकै लागि घर बनाइदिएको भन्दै त्यही घरमा बसेर राष्ट्रिय ढुकुटीको अवैध दोहन गर्ने प्रयास गर्नु अनि यस्तो प्रतिक्रिया दिनु विवेकहीन, नैतिकताविहीन तथा लज्जाविहीनताको पराकाष्ठा होइन र ?

अर्काेतिर छोरीलाई दाइजो दिनकै लागि राष्ट्रिय ढुकुटीको दोहन गर्ने दुष्प्रयासले मधेसमा व्याप्त दाइजोरूपी क्यान्सरलाई बढावा दिँदैन र ? मधेसी महिला मुक्तिका लागि राजनीति गरेर नेतृत्वमा पुगेको धाक दिने यस्ता लज्जाहीनहरूले दाइजो नल्याएका कारण लोग्ने र सासूहरूबाट जिउँदै जलाइएका मधेसका चेलीबेटीहरूलाई जिम्मेवार नेतृत्व वर्गको हैसियतले कसरी सान्त्वनादेलान् ? अनि त्यस्ता पीडकलाई कुन नैतिकताका आधारमा कारबाहीका लागि आवाज उठाउने सामर्थ्य राख्लान् ?

कतिपय सांसदले आफ्नो निजी स्वामित्वको घर नभएको र सगोलको घरमा बसिरहेकाले घरभाडा लिएको स्पस्ष्टीकरण दिएको देखियो । आफ्नो निजी स्वामित्वको घर नभए पनि सगोलको घरमा भाडा त तिर्नु पर्दैन होला नि ।

कतिपयले सरकारबाट लिएको घरभाडा सासूलाई तिर्ने गरेको, कसैले बैंकबाट ऋण लिएर किनेको, कसैले आफ्नो घरमा असुविधा भएर भाडाको घरमा बस्नुपरेको बताउँदै घरभाडा लिनुको औचित्य पुष्टि निर्लज्जतापूर्वक गरिरहेका छन् । कसैले निर्वाचन क्षेत्रमा व्यस्त भएकाले घरमा सरेको जानकारी गराउन नपाएको तथा कसैले संसद सचिवालयले त्रुटि गरेको हुनसक्नेप्रतिक्रिया दिएर नौटङ्की देखाइरहेका छन् ।

सबभन्दा हास्यास्पद त संसद सचिवालयले जारी गरेको प्रेस विज्ञप्तिलाई लिन सकिन्छ । विज्ञप्तिमा उल्लेख गरिए अनुसार सांसदहरूले घरभाडा लिएको अहिलेको नभएर असोज अघिको भएको, यसमा सामान्य तथ्याङ्कीय गल्ती भएको तथा यसले जनप्रतिनिधिहरूको आत्मसम्मानमा चोट पुगेको उल्लेख छ ।

यस विज्ञप्तिले सङ्घीय संसद सचिवालयमाथि पनि केही प्रश्न सिर्जना गरेको छ । भ्रष्टाचार गरिएको कति समयसम्म त्यसबारे प्रश्न उठाउँदा त्यो उचित हुने व्यवस्था नेपालको कुन कानुनमा उल्लेख छ ? त्यसमा पनि २ महिना अघिको कुरा उठाउनै नपाइने हो र ?

एकातिर केही माननीय सांसदले काठमाडौंमा घर भए/नभएको विवरण उपलब्ध नगराएकाले यो समस्या आएको भनी सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गर्नु तथा सामान्य तथ्याङ्कीय गल्ती भएकै हो भनेर विज्ञप्ति निकालिसकेपछि अर्काेतिर यसले जनप्रतिनिधिहरूको आत्मसम्मानमा चोट पुगेको भनी प्रतिक्रिया दिनुले के बुझिन्छ ?

अर्काे, जनप्रतिनिधि भनिएकाहरूको आत्मसम्मान स्वयं उनीहरूले जोगाउनुपर्ने कि जनताले जोगाइदिनुपर्ने ? यसले नेपालीमा प्रचलित ‘दूधको साक्षी बिरालो’ तथा हिन्दीमा प्रचलित ‘चोर–चोर चचेरे भाइ’ भन्ने उखानलाई सम्झाउँदैन र ?

दुई छाक हातमुख जोर्न नपुग्ने तथा भूकम्पले बास उखेलेका कारण बोराले बारी टिनको छानामुनि बस्नुपरेका कारण निमोनिया, दम तथा बाथको रोगी बन्न बाध्य जनताबाट उठाएको करबाट जनप्रतिनिधि भनिएकाहरूले यस खाले गैरकानुनी सुविधा लिन खोज्नुले के बुझिन्छ ? एकातिर आफ्नो कर्तव्य बिर्सेर अधिकांश बैठकमा उपस्थित नै नभई कोरम नै नपुगेर कतिपय विधेयक पास हुन नसकेको कटु यथार्थ सर्वविदितै छ ।

अर्काेतिर उपस्थित नै भएको अवस्थामा पनि जुत्तासमेत फुकालेर निर्लज्ज ढङ्गले कुर्सीमै निदाई दुनियाँलाई तमासा देखाउने पनि यिनै हुन् । अनेक बहानामा आफ्नो कर्तव्यप्रति लापरबाही गर्न र संसदको बैठकमा निद्रा पुर्‍याउना जनताले यिनीहरूलाई चुनेर पठाएका हुन् र ?

अर्काेतिर तलब–भत्ता कम भएर खानै पुगेन भनी रोइलो गर्ने सांसदले आफ्नो खातामा आएको रकमको हिसाब–किताब गर्न नजानेकै हुन् त ? मत नमिलेर संसदमै हातपात गरी तमासा देखाउन सक्ने सांसदहरू पनि भत्ता सुविधा बढाउने विषयमा चाहिँ पक्ष, प्रतिपक्ष जे भए पनि एक भएर पास गर्नु अनि अवैध क्रियाकलाप सार्वजनिक नहुन्जेल हसुर्नमै लिन हुनुले देशको नीति निर्माणका लागि भनी चुनिएकाहरूबाट सर्वसाधारणले के अपेक्षा गर्ने ?

घर भएकाले घरभाडा लिएको यथार्थ बाहिर आइसकेपछि कतिपय सांसदले फिर्ता गर्छु भन्नुलाईउनीहरूका आसेपासेले स्वागतयोग्य भनी प्रतिक्रिया दिए पनि यसमा सांसदहरूकै
बदनियत स्पष्ट हुन्छ ।

प्रकाशित : पुस १२, २०७५ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT