पाहुना चरा विस्थापित 

बसाइँ–सराइ गर्ने पाहुना चराहरूको आहार, बासस्थान र उडान मार्गको सुरक्षा साथै आश्रयस्थल हाम्रा सिमसारको दिगो संरक्षण तथा व्यवस्थापन जरुरी छ ।
कृष्णप्रसाद भुसाल

काठमाडौँ — नेपालमा पाइने चराका ८ सय ८६ प्रजातिमध्ये सबै चरा वर्षभरि नै नेपालमा भेटिँदैनन् । जाडो मौसममा अन्यत्रबाट बसाइँ–सराइ आउने हिउँदे आगन्तुक र गर्मी मौसममा आउने ग्रिष्मकालीन आगन्तुक पाहुना चराहरूको आवत–जावत वर्षभरि चलिरहन्छ ।

विश्वमा पाइने चराका ११ हजार १ सय २१ प्रजातिमध्ये करिब २२ सय २५ प्रजातिका चरा मौसम अनुसार बसाइँ–सराइ गर्ने गर्छन् ।

वर्षेनि करिब १ सय ५० प्रजातिका हिउँदे आगन्तुक चरा उत्तरी मुलुकहरू रूस, चीन, मङ्गोलियाका साथै युरोप, कोरिया तथा तिब्बती क्षेत्रबाट नेपालमा आउने गर्छन् । करिब ५० प्रजातिका बटुवा चरा नेपालको बाटो हँुदै भारत, पाकिस्तान र श्रीलंकातिर जाने गर्छन् । उत्तरी धु्रवमा हिमपातको सुरुवातसँगै हिउँद यामको बढ्दो जाडो छल्न नेपालका तल्लो हिमाली भेग, पहाड र तराईका विभिन्न भूभाग तथा तालतलैया र नदी आसपासमा हजारौं पाहुना चरा बसाइँ सरी आउने गर्छन् ।

जाडो छल्न आउने हिउँदे आगन्तुक चराहरूको अधिकांश हिस्सा हाँस प्रजातिले ओगट्छ, जुन नेपालका प्रमुख सिमसार क्षेत्र– कोसीटप्पु, चितवन, बिसहजारी ताल, जगदीशपुर ताल, घोडाघोडी ताल, शुक्लाफाँटाका ताल क्षेत्र तथा कोसी, गण्डकी, नारायणी नदी र त्यसका सहायक नदीहरूमा मूल रूपमाआफ्नो समय व्यतित गर्छन् । जाडो सकिँदै गर्दा हिउँदे आगन्तुक चराहरू आआफ्नो स्थायी बासस्थान फिरिसकेका हुन्छन् भने दक्षिणी मुलुक र अफ्रिकासम्मबाट हजारौं ग्रिष्मकालीन आगन्तुक चरा बच्चा कोरल्न नेपाल आइसकेका हुन्छन् । यसरी आउने करिब ६० प्रजातिका पाहुना चराको मुख्य बासस्थान भने वन र यस आसपासका घाँसे मैदान तथा कृषि भूमि हुन् ।

सिमसार क्षेत्रमा आश्रित हिउँदे पाहुना चराहरू पछिल्ला वर्षमा सिमसार क्षेत्रको संकुचन तथा विनाश, उडान मार्गमा हुने अवरोध, कृषिमा रासायनिक मलको बढ्दो प्रयोग, जलस्रोतमा विषादीको प्रयोग, अवैध चरा सिकार तथा व्यापार, बदलिँदो तापमान र मौसम परिवर्तन जस्ता कारणले विस्थापित हँुदै गएका छन् । बसाइँ–सराइ गरी आउने चराहरू लामो दूरीको यात्राले थकित हुने तथा आश्रयस्थल नयाँ स्थान हुने हुँदा प्राकृतिक तथा मानवीय सिकारको अत्यधिक जोखिम हुन्छ । सिमसार क्षेत्र आफैमा बहुआयामिक र जैविक महत्त्वको क्षेत्र हुँदाहुँदै पनि सबैभन्दा बढी ह्रास हँदै गएको सम्पदा हो ।

सिमसारको अतिक्रमण, वरपरका खेतबारीमा प्रयोग गरिने रासायनिक मल र विषादीको चुहावट, ढल तथा धार्मिक पर्वहरूमा पूजाका सामान विसर्जन, बाह्य तथा मिचाह प्रजातिको संक्रमण, भूक्षय र वरपरबाट बगेर आउने भलसँगै ढुंगा, बालुवा, पांगो माटो थुप्रिनुका साथै पछिल्ला दिनहरूमा पर्यटन प्रबद्र्धनका नाममा तालतलैयामा डुङ्गा सञ्चालन, भौतिक संरचना निर्माण र वनभोज जस्ता पर्यावरण अमैत्री क्रियाकलापले सिमसारको गुणस्तर रआयु छोट्याइदिएको छ । उदारणका लागि काठमाडौंको टौदह र कपिलवस्तुको जगदीशपुर ताललाई लिन सकिन्छ ।

हाल विश्वबाटै लोप भैसकेको अनुमान गरिएको गुलाफी टाउके हाँस, विश्वमै दुर्लभ कैलो टाउके हाँस लगायत कैयौं पाहुना चरा कुनै समय टौदह क्षेत्रमा अभिलेख गरिएका थिए । आज पोखरी सिमेन्टी पिढी र वरिपरि कटेजले सिँगारिएको त छ, तर पाहुना चरा आउनै छाडे । किनकि यो सब उनीहरूका लागि उपयोगी छैन । जगदीशपुर जलाशय देशकै सबैभन्दा उत्कृष्ट पाहुना चराको आरक्ष क्षेत्र हो । तर पछिल्ला दिनहरूमा तालमा बन्दै गरेका भौतिक संरचना र डुङ्गा चलाउने कार्यको सुरुवातले विस्थापित भएका छन् ।

यसले पानी चरालाई मात्र होइन, त्यस क्षेत्रको समग्र जैविक विविधता संरक्षण, दिगो विकास र पर्यावरण–मैत्री दिगो पर्यटन प्रबद्र्धनमा चुनौती दिइरहेको छ । रामसार क्षेत्र र महत्त्वपूर्ण चरा तथा जैविक क्षेत्रजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वको यस ठाउँमा पछिल्ला दिनहरूमा विकसित क्रियाकलापले विश्वव्यापी रूपमा चिन्ता जाहेर भएको छ ।

१९८७ देखि वर्षेनि गरिँदै आएको सिमसारमा आश्रित चराहरूको गणनाले हिउँदे आगन्तुक पानी चराहरूको अवस्था खतरा उन्मुख देखाएको छ । नेपालमा पाइने विश्वका दुर्लभ चराहरूमध्ये १३ प्रजाति त जलपन्छी नै छन् । नेपाल पन्छी संरक्षण संघको एक अध्ययन अनुसार संकटापन्न अवस्थामा रहेका १ सय ४९ प्रजातिका चरामध्ये ४० प्रजाति सिमसारमा आश्रित छन् ।

यी आगन्तुक चराहरू केही बीच–बीचमा बास बस्दै र केही सिधै उडेर हजारौं माइलको यात्रा अनेकौं जोखिम पार गर्दै नेपाल आउने गर्छन् । गन्तव्यसम्म पुग्ने दिशा तथा बाटो पहिचानका लागि यी चराहरू सूर्य तथा तारा, नदी, भौगोलिक शृङ्खला, चुम्बकीय दिशा आदिको सहारा लिने गर्छन् । यसरी चराहरूले बसाइँ–सराइको बेला प्रयोग गर्ने बाटोलाई फ्लाइवे भनिन्छ । विश्वमा ८ वटा यस्ता बाटा छन्, तीमध्ये नेपाल मध्यएसिया बाटोमा पर्छ ।

यसर्थ बसाइँ–सराइ गर्ने पाहुना चराहरूको दिगो संरक्षण, तिनको आहार, बासस्थान र उडान मार्गको सुरक्षा साथै आश्रयस्थल हाम्रा सिमसारको दिगो संरक्षण तथा व्यवस्थापन जरुरी छ । बसाइँ–सराइ गर्ने चराहरू एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ, एक देशबाट अर्को देश र एक महादेशबाट अर्को महादेशमा बसाइँ सरी आउने–जाने गर्ने हुँदा संरक्षणका लागि विश्वव्यापी जनचेतना अभिवृद्धि र संरक्षणमा समन्वयात्मक क्रियाशीलता, एकीकृत सोच, अवधारणा र कार्यक्रम आवश्यक छ ।

बदलिँदो संरचनामा स्थानीय निकाय स्वायत्त र शक्ति सम्पन्न भएका छन् । कतिपय स्थानमा पर्यावरण–मैत्री दीर्घकालीन योजना र नेपाल पक्षराष्ट्र भएका वातावरण सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि, अभिसन्धि तथा सम्झौताहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा ख्याल गरेको
देखिँदैन । स्थानीय निकायले स्थानीय स्तरमा यीपाहुना चरा र तिनको बासस्थान संरक्षणलाई सहभागितामूलक जैविक विविधताको संरक्षण तथा दिगो व्यवस्थापन एवं पर्यटन उद्योग र विकास सँगसँगै लैजान समन्वयकारी तथा अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।

चरा जोगाउन दशकअघि वाणगंगा जलउपभोक्ता संस्थाले लगाएको माछा पालनको ठेक्का सर्वोच्च अदालतले बदर गरेपछि सिमसारको गुणस्तरसँगै चराका प्रजाति र संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको थियो ।

बसाइँ–सराइ गर्ने पाहुना चरा जसले मानिस, पारिस्थितिकीय प्रणाली र राष्ट्रहरूलाई जोडी खास प्रकारको वातावरणीय सूचकको काम गरिरहेको हुँदा अभ्यासमा आधारित सहभागितामूलक संरक्षण पद्धतिलाई दीर्घकालसम्म सनातन राख्नु हामी सबैको कर्तव्य हो । पाहुनाको स्वागत, सत्कार र सुरक्षा हामी नेपालीको परम्परागत संस्कार र चलन हो । यसर्थ यी पाहुना चरालाई स्वागत गरौं, संरक्षण गरौं र स्थापित बनाई दिगो पर्यावरण–मैत्री विकास, पर्यटन प्रबद्र्धन र समृद्धिको बाटोमा बढौं ।

प्रकाशित : पुस १८, २०७५ ०८:३७
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

महानगरमा आधुनिक शौचालय बन्दै

प्रशान्त माली

ललितपुर — काठमाडौं र ललितपुर महानगरपालिकाले विभिन्न ठाउँमा नयाँ शौचालय बनाउने भएका छन् । काठमाडौंमा उपमेयर हरिप्रभा खड्गी श्रेष्ठको संयोजकत्वमा कार्यदल गठन गरेर योजना बनाइरहेको छ । ललितपुरमा पनि कार्यपालिका बैठकमा छलफल सुरु गरिसकेको छ ।

विज्ञहरूले ई–ट्वाइलेटको सम्भावना रहेको भन्दै बनाउन सुझाएका छन् । काठमाडौं महानगरले ४२ वटा शौचालय बनाउने योजना बनाएको छ । अब बन्ने शौचालय कस्तो हुनेछ भन्नेबारे सबैको चासोको विषय बनेको छ । काठमाडौंका पूर्वमेयर केशव स्थापितको पालामा पनि सार्वजनिक निजी साझेदारी मोडेलमा केही शौचालय बनेका थिए ।

शौचसम्बन्धी जानकार प्रकाश अमात्य भन्छन्, ‘तर, त्यति बेला शौचालयसम्बन्धी नीतिनियम नहुँदा योजना फेल खाए ।’

उनले अब बन्ने शौचालयको स्थिति पनि त्यस्तै हुन सक्ने भन्दै चिन्ता व्यक्त गरे । ‘अहिलेको शौचालय उच्च प्रविधियुक्त बनाउन आवश्यक छ,’ उनले भने, ‘काठमाडौंमा स्र्माट ई–ट्वाइलेटको सम्भावना छ ।’ उनका अनुसार ई–ट्वाइलेटको व्यवस्था भएमा अपांगता भएका व्यक्तिले पनि सहजै प्रयोग गर्न सक्छन् ।

‘आधुनिक प्रविधिमा आधारित शौचालय एक सय १० किलोग्रामको हुनेछ । जुनसुकै सार्वजनिक स्थलमा समेत राख्न सकिनेछ,’ उनले भने, ‘शौचालयमा पानीको टयांकीको साथसाथै फोहोर संकलन गर्ने टयांकीसमेत हुनेछ । सौर्य ऊर्जाबाट चल्ने बत्ती तथा भेन्टिलेसन पनि जडान गरिएको हुन्छ ।’ उनले हात धुने, बेसिन ट्वाइलेट पेपर स्टयान्ड, ऐनालगायतका सामग्री हुने बताए । ‘आर्थिक परदर्शी र शौचालयको प्रयोगकर्ताको संख्या पनि पत्ता लगाउन सकिन्छ,’ उनले भने ।

काठमाडौं र ललितपुर महानगरकोई–ट्वाइलेट बनाउने योजना आर्थिक वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा पनि व्यवस्था छ । जसमा काठमाडौंमा ५० वटाई–ट्वाइलेट निर्माण गर्ने उल्लेख छ । काठमाडौं महानगरले प्रस्तावित गरेको आधुनिक शौचालय रोटोमोल्डिङ प्रविधिमा आधरित हुनेछ । शौचालय टिकाउ प्रणाली र मजबुत हुनुका साथै सूर्यबाट आउने हानिकार यूभी विकिरणबाट समेत सुरक्षित हुनेछ ।

काठमाडांै महानगरका प्रवक्ता ईश्वरमान डंगोलले शौचालय बनाउन सर्भे भइरहेको बताए । ‘उपयुक्त ठाउँको खोजी भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘अटोमेटिक सञ्चालन हुने शौचालयको डिजाइन बारेमा छलफल भइरहेको छ ।’ उनले शौचालय नीति बनाउन गृहकार्य भइरहेको बताए ।
ललितपुर र काठमाडौंका सार्वजनिक तथा विश्व सम्पदामा सूचीकृत स्थानमा पर्याप्त सार्वजनिक शौचालय नहुँदा आन्तरिक तथा बाहय पर्यटकले सास्ती खेप्दै आइरहेका छन् ।
खोइ अपांगमैत्री शौचालय ?
ललिपतुरमा ६ वटा सार्वजनिक शौचालय छन् । कुनै पनि शौचालयमा दृष्टिविहीनका लागि ध्वनि, श्रवणशक्ति नभएकाका लागि ब्रेललिपिमा अक्षर वा अन्य कुनै चिह्न राखिएको छैन । न त कुनै आधुनिक प्रविधि जडित गरिएको छ । ‘दृष्टिविहीन शौचालय पुग्नुअघि सडक किनारामा रोपिएका बिरुवा जोगाउन राखिएका ट्री गार्डमा ठोकिन्छन्,’ अपांगता भएका एमके ज्वाला भन्छन्, ‘शौचालयलाई सरकारले कमाइ खानो भाँडो बनाए । यहाँ गरिबको कुरा कसले सुन्ने ?’

जावलाखेलस्थित शौचालयमा १० वटा कोठा छन् । भूकम्पले क्षति पुर्‍याउनुअघि महिला र पुरुषका लागि ५/५ वटा कोठा छुटयाइएको थियो । अहिले दुवैका लागि साझा रूपमा सञ्चालनमा छ ।

लगनखेलस्थित शौचालयमा दैनिक ७ सय जनाले प्रयोग गर्छन् । धेरै मानिसले प्रयोग गर्ने भए तापनि अपांगता भएका व्यक्तिका लागि पहँुच छैन । २ वटा पुरुष र २ वटा महिलाका लागि कोठा भएको शौचालयमा ढल व्यवस्थापन छैन । मंगलबजारको शौचालयमा महिलाका लागि ४ वटा कोठा छन् । तीमध्ये एउटाको ढोका जाम छ । पुरुषका लागि ३ वटा र पिसाब फेर्ने ५ वटा स्थान छन् । पर्यटकका लागि छुट्टै व्यवस्था छ । प्रयोगमा छैनन् ।

शौचालयमा अपांगता भएका व्यक्तिका लागि र्‍याम बनाइएको छ । र्‍यामबाट शौचालयमा पुग्न व्हीलचेयर गुडाउने पर्याप्त स्थान नभएकाले प्रयोगमा आउन सकेको छैन । भूमिगत टयांकी चुहिएकाले पानीको पनि राम्रो व्यवस्था छैन ।

पाटन ढोकाको शौचालयमा जेनतेन चलिरहेको छ । भ्यान्टिलेसन नभएकाले अत्याधिक दुर्गन्ध फैलिएको छ । अपांगता भएका व्यक्ति शौचालयभित्र छिर्न सक्ने पूर्वाधार छैन । काठमाडौंको भृकुटीमण्डपस्थित अपांगमैत्री शौचालय अहिले चर्चामा छ । परिचयका आधारमा अपांगता भएका व्यक्तिले नि:शुल्क प्रयोग गर्न पाउने व्यवस्था छ । अमात्य भन्छन्, ‘शौचालय अपांगमैत्री र सरसफाइ छ/छैन भन्नेबारेमा बुझ्न नियमनकारी निकायले अनुगमन नगरीकन थाहा हुँदैन । तर, कसैले चासो दिएको छैन ।’

उनले जनप्रतिनिधिमा शौचालयसम्बन्धी न्यूनतम मापदण्डमा बारेमा जानकार नहुँदा पनि समस्या भएको बताए । ‘टेन्डर गर्दा शौचालय कुन अवस्थामा हुनुपर्छ भन्नेबारेमा सम्झौतामा उल्लेख भएको हँुदैन । त्यहाँ त रकमको बारेमा मात्र उल्लेख हुन्छ ।’

उनका अनुसार शौचालय व्यवस्थित नभईकन उपत्यकालाई खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा गर्नुको कुनै औचित्य छैन । ललितपुर महानगरपालिकाका प्रवक्ता राजु महर्जनले शौचालय व्यवस्थित गर्नेबारे छलफल भइरहेको बताए । ‘हामी नीतिनियम बनाउने तयारीमा छौ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : पुस १८, २०७५ ०८:२२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT