सहरिया बाँदर - विचार - कान्तिपुर समाचार

सहरिया बाँदर 

बाँदर निकै बाठा देखिन्छन् । तर यिनको दिमागी क्षमता तथा चतुर्‍याइँको गहन अनुसन्धान भएको छैन । 
रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — बाँदर बसोबास गर्ने सहर प्रशस्तै छन् । काठमाडौं, पोखरा, धरान लगायतका अधिकांश सहरमा बाँदरको प्रकोप हुनथालेको छ । बाँदर जंगली जनावर हो । तर आजकाल यो सहरिया भएको आभाष भइरहेको छ । विराटनगर जंगलविहीन पक्की सहर हो ।

नजिकको जंगल चारकोशे झाडी ३५ किलोमिटर टाढा छ । बीचमा ठूला मानव बसोबास क्षेत्र छन् । तर विराटनगरमा बाँदरको बसोबास गतिलै छ । रघुपति जुटमिलको गोदाममा केही वर्षअघि एउटा बाँदर देखिएको थियो । यिनको संख्या बढेर ४० हाराहारी पुगेको छ । सीमावर्ती भारतीय जोगवनी बजारमा डुलिखाने गरेका छन् । क्रमश: विराटनगर बजारतिर उन्मुख भइरहेका छन् । यहाँका बाँदरले दस जनाभन्दा बढी मजदुर र कर्मचारीलाई टोकेर घाइते बनाइसकेका छन् ।


जंगल बिना पनि यिनीहरूको जीवन चल्नु जीव विज्ञानमा आश्चर्य मानिएको छ । मानव निर्मित संरचनामै लुकिछिपी बस्ने, मानिसबाट मागेर नभए चोरेर खाने, बजारमा पाइने चाउचाउजन्य र पेयपदार्थ पनि प्याक खोलेर खाने, बच्चालाई प्रयोग गरेर मानिसका घर भित्रका खाद्यवस्तु चोर्ने जस्ता गतिविधिले जीव वैज्ञानिकको ध्यान तानिएको छ । यिनीहरूको सहअस्तित्व तथा आपसी क्रमविकास मानव र यसको सभ्यताको विकासक्रमसँगै अघि बढिरहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ ।


नेपालमा बाँदरको गहिरो र बृहत अध्ययन मुकेश चालिसेले गर्नुभएको छ । बाँदर खाना र बासस्थानका लागि मानिसमा आश्रित भएर धेरै अल्छी र रोगी पनि भएको उहाँको तर्क छ । सहरिया खान्कीमा रमाएपछि यिनीहरूको आयु १५ बाट १० वर्षमा झरेको छ, पाँच वर्षमा मात्र यौन परिपक्वता हुनुपर्नेमा अढाई वर्षमै भएको पाइएको छ ।


प्रकृतिमा पाइनेको सट्टा मानव निर्मित खानेकुरा खाँदा जीउमा फस्के मासुमात्र जमेको छ । उमेर नपुगी गर्भिनी हुने गरेका छन् । बच्चा पनि कुपोषित छन् भनेर उनै बाँदरविज्ञ चालिसेले आफ्ना अनुसन्धानमूलक लेखहरूमा उल्लेख गर्नुभएको छ । सुरु–सुरुमा मान्छेले यिनलाई पल्काएका हुन् । पछि हातमा खानेकुरा बोकेर हिँड्दा आफूलाई नदिएकामा खोसी खान र आक्रमण गर्न साहसिक भएका हुन् ।


ग्रामीण क्षेत्रमा पनि जंगलमा आहार–विहार गर्नुको साटो गाउँ पसेर खानेकुरा चोरिखाने र अरु उपद्रो गरेका घटना समाचारमा आइरहेका छन् । गाउँघरमा प्रशस्त खान पाइने बुझेर अल्छी भएको बाँदर जंगल पसेर खोजी नखाने मनस्थितिमा पुग्ने गरेको अनुसन्धाताले उल्लेख गरेका छन् ।


कुनै कालखण्डमा शाकाहारी भएको यो जनावर अहिले सर्वाहारी बन्न पुगेको छ । धनकुटा नगरपालिका लगायत विभिन्न स्थानीय तहले बाँदर व्यवस्थापनमा बजेटै छुट्याएका छन् । नेपालका पूर्वदेखि पश्चिमसम्मै र मधेसदेखि तीन हजार मिटरको उचाइसम्म बाँदर पाइने गरेको छ ।


अमेरिकातिर पाइने नयाँ संसारिक र एसिया तथा अफ्रिकातिर पाइने पुराना संसारिक गरी दुई खालका बाँदर छन् । पुरानाचाहिँ मानिससँग नजिक मानिन्छन् । पृथ्वीमा अढाई सयभन्दा बढी प्रजाति पाइने भए पनि नेपालमा बाँदरका तीनवटा प्रजाति छन् । ती हुन्– मकाका मुलाटा (रातो बाँदर), मकाका आसामेन्सिस (पहरे बाँदर) र ढेँडु (सिम्नोपिथेकस इन्टेलस) । अध्ययनहरूबाट थाहा लागेको छ कि मुलाटा गाउँ–सहरतिर बढीजसो छिरेको छ । चालिसेका अनुसार आसामेन्सिसका पूर्वीया र पश्चिमा

दुई प्रजाति छन् ।


मानिसका खेतबारी हुँदै घर–भान्सामा आइपुगेका बाँदर र मानिसका पुर्खा एकै हुन् । क्रमविकासमा चार करोड वर्षअघि देखिएको मानिस हो कि बाँदर भन्नुजस्तो जनावर एन्थ्रोपोइड्सबाट बाँदरका पुर्खासँग मानिसको पुख्र्यौली हाँगो फाटेको हो ।


मानिससँग बनावट मिल्ने अति नजिकको जनावर हो– बाँदर । नेपालको सन्दर्भमा पहरे बाँदर संरक्षित २७ वटा स्तनधारीको सूचीमा कानुनद्वारा संरक्षणमा परेको छ । नेपालका बाँदरको अवस्था मजबुत भए पनि संसारमा कुनै बाँदर यति कम संख्यामा छन् कि कुनै पनि बेला ती अलप हुनेछन् । जस्तै– कालटाउके गिब्बन २० वटामात्र छन् भने टोनकिन घुमनाके बाँदर १५० वटा छन्, अनि रातो कोलोबस एक हजारमात्रै ।

बाँदरको दिमागी क्षमता तथा चतुर्‍याइँ कति बढेर आयो भनेर गहिराइमा अनुसन्धान भइसकेको छैन । यिनीहरू निकै बाठा भएका छन् । शब्द नफुटे पनि आवाजबाटै सञ्चार गर्छन्, औजार प्रयोग गर्छन्, अनुहारको प्रस्तुतिले पनि सन्देश संवाहन गर्छन्, हात मिलाउँछन्, मायाप्रेम र दया व्यक्त गर्छन्, अंकमाल गर्छन् । मानिससँग इगो लिन्छन् र मौका पर्दा धेरै अगाडिको रिस साँध्छन् ।


प्रशस्त खानेकुरा पाउने/नपाउने, सुरक्षित सुत्केरी हुन पाइन्छ/पाइन्न भन्ने अनुमान लगाई गर्भधारणका लागि तयार हुने कि नहुने भनेर निधो गर्छन् । राजनीतिका नियम बनाएका हुन्छन् र नेता चुन्छन्, समूह फुटाएर नयाँ समूह बनाउँछन् । कुनै समस्या दिमाग लगाएर समाधान गर्ने र आपसी सरसल्लाह गर्नेसम्मको चेतनशीलता छ । आफ्नो गृहक्षेत्र निर्धारण र सुरक्षा गर्छन्, जहाँ अरु आए सामुहिक बलले आक्रमण गर्छन् । यसको चेतना र बठ्याइँ वृद्धि हुँदै आएर मानिसबाट फाइदा लिँदै सहरमा रमाइरहेको एकथरी वैज्ञानिकको भनाइ छ ।


सुप्रसिद्ध विज्ञान पत्रिका प्राइमेटमा छापिएको एक लेख अनुसार नेपालका आसामिस बाँदरहरू एड्स रोगको अनुसन्धाननिम्ति अति उपयुक्त छन् । अरु देशका यस्तै बाँदरमा पोलियो, पितज्वरो, औलो, क्षयरोग, हेपाटाइटिस जस्ता रोगको भ्याक्सिनको सफल परीक्षण गरिसकिएको छ ।


नेपालका बाँदरहरूले प्रदूषणको मात्रा कस्तो छ भनेर पनि संकेत दिइरहेका छन् । युनिभर्सिटी अफ वासिङटनका लिशा जोन एन्जेल लगायतको टोलीले स्वयम्भूको बाँदरको बच्चाको जीउमा माउकोमा भन्दा बढी मात्रामा लिड पत्ता लगाएको छ ।


बच्चाले धेरै जीउ कन्याएको, उसको रौं झरेको भेटिएपछि अनुसन्धान गर्दा यस्तो पाइएको हो । यो गह्रौं धातुको कण प्रदूषित हावामा हुन्छ । तसर्थ जीवऔषधीय विज्ञानका अनुसन्धानमा बाँदर अति उपयुक्त जनावर हो । पश्चिमा जीव वैज्ञानिकले यस सन्दर्भमा अनुसन्धान गरेका छन् । उनीहरूको निष्कर्ष छ, बाँदरलाई अशक्त र वृद्धहरूको स्याहार–चाकर गर्नाका लागि सहयोगीको भूमिकामा मजाले प्रयोग गर्न सकिन्छ ।


भेँडा–बाख्रा, हाँस–कुखुराको गोठालो लगाउन, पसलमा स्टाफको रूपमा प्रयोग गर्न र घर रेखदेख गर्नसमेत बाँदरलाई सदाउन सकिने विज्ञहरूको ठम्याइ छ ।


लेखक स्नातकोत्तर क्याम्पस विराटनगरका उपप्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : पुस १३, २०७५ ०७:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अबको ‘वाद’

प्राकृतिक देनको अधिकतम उपयोग, जगेर्ना र प्राणी जगत्मा उपभोग अवसर स्थापित गर्ने सवालमा पुँजीवाद र समाजवादको सिद्धान्त पर्याप्त देखिँदैन ।
उषा थपलिया

काठमाडौँ — विश्व पुँजीवाद र समाजवादकै गोलचक्करमा घुमिरहेको छ । कार्ल माक्र्सको क्रान्तिकारी समाजवाद प्रतिपादनसँंगै समाजवादीहरूले पुँजीवादको आयु सकिएको घोषणा गरे । सन् १९९० ताका सोभियत संघ र पूर्वी युरोपका मुलुकहरूमा समाजवादले असफलता बेहोरेपछि यसको भविष्य नरहेको विश्लेषण गर्न पुँजीवादीहरू पनि पछि हटेनन् ।

यी दुवैले दाबी गरेजस्तो न पुँजीवादको अस्त्वित्व पूर्णत: सकिएको छ, नत समाजवादको । एकअर्काको निषेधका बाबजुद पुँजीवाद र समाजवाद विश्वसामु टिकिरहनुमा ती भित्रका आ–आफ्नै चारित्रिक गुण जिम्मेवार छन् ।

पुँजीवाद
पुँजीवादी आर्थिक तथा राजनीतिक प्रणालीमा राज्यका अधिकतम उत्पादनका साधनमाथि व्यक्ति, निजी क्षेत्र/संगठनको पकड रहन्छ । वस्तुको उत्पादन, मूल्य निर्धारण, वितरण लगायतका प्रक्रिया खुला बजारबाट निर्देशित हुन्छन् । व्यक्तिगत नाफाका लागि पुँजीपतिहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा चल्ने गर्छ ।

प्रतिस्पर्धाले देशको अर्थतन्त्र उकास्न मद्दत गर्ने विश्वास गरिन्छ । कानुनी दायरामा बसेपछि सामथ्र्यका आधारमा जति धेरै कमाउन र व्यक्तिगत सम्पत्ति सञ्चित गर्न पुँजीपति वर्गलाई रोकटोक हुँदैन । विश्वभर उनीहरू आफ्ना व्यवसाय फैलाउन र त्यसबाट प्राप्त हुने मुनाफा हासिल गर्न सक्छन् ।

नयाँ वस्तु आविष्कार र त्यसमार्फत विश्व बजारमा पकड स्थापित गर्न उनीहरू सधैं उत्साहित भइरहन्छन् । कानुन बमोजिम कर तिर्नु उनीहरूको प्रमुख दायित्व रहन्छ । उत्पादित वस्तुबाट प्राप्त हुने नाफाका आधारमा राज्यलाई उद्योगी–व्यवसायीले बुझाएको करबाट देशको अर्थतन्त्र सबल बन्छ भन्ने धारणामा पुँजीवादले निजी क्षेत्रलाई हरदम प्रोत्साहित गरेको हुन्छ ।

उत्पादनका साधनमाथि सीमित धनाढ्यको बर्चस्वले समाजमा असमानता चुलिनु पुँजीवादको सबैभन्दा नकारात्मक पक्ष हो । थोरै संख्याका पुँजीपति वर्गले उत्पादनका साधनदेखि समग्र पुँजीमाथि नियन्त्रण कायम गर्छन् । धनी अझ धनी हुँदै जाने र गरिब निरन्तर गरिबीको खाडलमा भाँसिन्छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीजस्ता नागरिकका नितान्त आधारभूत आवश्यकताका सवालमा समेत निजी क्षेत्रको बर्चस्वले बहुुसंख्यकमा नकारात्मक प्रभाव पर्न जान्छ ।

निजी क्षेत्र नाफा आर्जनकै लागि लगानी गर्न उत्साहित हुने हुनाले आम जनताको रोग, भोक, अशिक्षा, अभाव, संकट आदिप्रति उसको चासो हुँदैन । निजी क्षेत्रको चंगुलमा राज्य गहिरोसंँग फँसेको हुन्छ । दर्बिलो उपस्थितिविना पुँजीवादबाट राज्यले लाभ लिन सक्दैन ।

निजी स्वामित्वमा सञ्चालित अब्बल सेवाप्रदायक संघ–संस्था प्रशस्तै उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि केवल सामथ्र्यवानले सेवा लिने अवसर पाउँछन्, चर्को मूल्यका कारण निमुखा र गरिब सेवा उपभोगबाट बाहिर धकेलिन्छन् । राज्यलाई जनताप्रति उत्तरदायी नभई सुखै हुँदैन । तर निजी क्षेत्रलाई आम सर्वसाधारणप्रति उत्तरदायी गराउन राज्यले चाहेर पनि सक्दैन ।
समाजवाद
उत्पादनका सम्पूर्ण साधन र उत्पादित वस्तुमाथि राज्य नियन्त्रित सामूहिक स्वामित्वको अवधारणा वकालत गर्ने आर्थिक तथा राजनीतिक सिद्धान्त समाजवाद हो । यसले निजी सम्पत्ति सञ्चितीको विरोध गर्छ ।

राष्ट्रको सामथ्र्यका आधारमा उत्पादित वस्तुहरू सबै समुदायका लागि बराबरी बाँडफाँडको पक्षपोषण गर्छ । समाजवादलाई साम्यवादको अन्तरसम्बन्धित विषय–वस्तुमात्र ठानिँदैन, यी दुई बीचको फरकपना बहसकै विषय बनिरहेको छ । पुँजीवादसँंग यसको साइनो भने परस्पर विरोधी मानिन्छ ।

उत्पादनका साधनमाथि निजी नियन्त्रणको सट्टा सामूहिक स्वामित्व कायम भएपछि मात्र नागरिकबीच सबै खाले अन्याय र विभेद अन्त्य हुनेमा समाजवाद विश्वास गर्छ । वस्तु उत्पादन र वितरणको यस खाले रूपान्तरण राज्यमार्फत कार्यान्वयन हुनुपर्ने ठानिन्छ । साधन–स्रोतको राष्ट्रियकरण अनि उपलब्धताका आधारमा नागरिकबीच त्यसको न्यायिक वितरण समाजवादको मूल कडी हो ।

राज्यभित्र जब कुनै व्यक्ति या समूह अति न्युन स्तरमा दरिन्छन्, त्यो राज्य संयन्त्रभित्र कायम शोषणको परिणाम हो भन्ने मान्यता समाजवादले अंगिकार गर्छ । क्षमता अनुसार काम र काम अनुसार ज्याला सबै नागरिकमा प्रत्याभूत गरिने विश्वास दिलाइन्छ ।

शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा लगायत मुलुकको सामथ्र्य अनुसार आधारभूत आवश्यकता परिपूर्तिको ग्यारेन्टी राज्यले नागरिकलाई दिलाएको हुन्छ । समाजवादी व्यवस्थाले आत्मसात गरेको सैद्धान्तिक पक्ष हुबहु कार्यान्वयन हुने हो भने मुलुक कल्याणकारी हुनसक्नेमा द्विविधा देखिन्न ।

समाजवाद कार्यान्वयनको पाटो त्यति सशक्त देखिन्न । ‘कुनै व्यक्ति २५ वर्षको उमेरसम्ममा समाजवादी हुँदैन भने ऊसंँग मुटु छैन । तर त्यो व्यक्ति २५ वर्षपछि पनि समाजवादी नै रहिरहन्छ भने ऊसँंग टाउको छैन,’ स्विडिस राजा ओस्कार फेड्रिकले एक समयमा आफ्नो मन्त्रिपरिषदलाई सम्बोधन गर्ने क्रममा भनेका थिए । उक्त अभिव्यक्तिले समाजवादको अपरिहार्यता र यसको असम्भव पक्ष दुवै उजागर गर्छ ।

समाजवादी विचारधारा बोकेर सत्तामा पुग्ने शासकहरूकै गैरसमाजवादी चरित्रले समाजवादलाई चिरस्थायी हुन नदिएको दृष्टान्त छन् । सबै दुर्गुण हटेर समाजवाद पूर्णरूपमा लागु भयो भने पनि एउटा गम्भीर समस्या यथावत रहनेछ, नागरिक आलश्यता ।

जब व्यक्तिलाई निजी सम्पत्तिको अधिकार हुँदैन र आधारभूत आवश्यकता राज्यद्वारा निश्चिन्त परिपूर्ति भइरहन्छ भने व्यक्तिहरूका क्रियाशीलता आफसेआफ घट्दै जान्छन्, सिर्जनात्मक क्षमता ह्रास हुँदै जान्छ । यसले उत्पादकत्वमा नकारात्मक असर पुग्छ । जब राज्यका उत्पादक शक्ति नै निस्क्रिय बनिदिन्छन्, राज्यले लोककल्याणकारिता सधैं थेग्न सक्दैन र यो शासन पद्धति धर्मराउँछ ।

विकल्प के ?
यी दुई शासन पद्धति कमजोरीमुक्त नभए पनि एकअर्को ‘वाद’ बीचको टकरावमा अशान्तिको शृङ्खला मच्चिँदै आएको छ । समाजवाद भन्दैमा सबै मुलुकले नागरिकका संकट निवारण गनसकेको पाइँदैन ।

कतिपय विकसित पुँजीवादी मुलुकहरूले समेत समाजवादलाई बिर्साउने सेवा–सुविधाबाट नागरिकलाई ओतप्रोत पारेको देखिन्छ । प्राकृतिक स्रोत–साधनमाथि पकड जमाउने होडले विश्व आक्रान्त छ । प्रकृति शक्ति र स्वार्थमा विभक्त हुने विषय हैन ।

संसारभर रहेका सबै प्राणी जगतलाई पुग्नेगरी प्रकृतिले स्रोत उपलब्ध गराएको छ । संसारको जुन भागमा जस्तो चिज–वस्तु सिर्जना भयो, त्यो समग्रमा सबै प्राणी जगतका लागि बराबरी हो । देश भित्रका अन्य स्रोत–साधनमाथि कव्जा जमाउने हेतुले समेत राज्य–राज्यबीच लडाइँ र वैमनश्यता चुलिँदो छ । महत्त्वपूर्ण स्रोत राजनीतिक साँधसिमानाले कुनै मुलुकको भूभागभित्र पर्न आयो भन्दैमा ती त्यही मुलुकका मात्रै हुन् भन्ने मान्यता प्राकृतिक सिद्धान्तको विरुद्धमा छ ।

प्राकृतिक तत्त्वहरूको विनाश तीव्र गतिमा भइरहँदा दुष्परिणाम सर्वत्र देखा परिरहेका छन् । यी स्रोत अधिकतम उपयोग गर्नकै लागि प्रकृतिबाट प्राप्त भएका हुन् । संरक्षण र जगेर्ना उपभोग संँगसँंगै अघि बढाइनु जरुरी छ । केवल आफ्नो भूभाग भित्रका जनताको जीवनस्तर सुधार्ने र विकास लक्ष्य हासिल गर्ने योजनाले कुनै मुलुकको दायित्व पुरा भएको ठहर्दैन ।

प्राकृतिक देनको अधिकतम उपयोग, त्यसको जगेर्ना एवं फैलावटका साथै संसारभरका प्राणी जगतमा त्यसको उपभोग अवसर कसरी स्थापित गर्ने लगायतका सवाल हरेक राज्यको विवेचनाभित्र पर्नुपर्छ । यी सवालमा हरेक राष्ट्र चिन्तनशील हुने हो भने विश्व स्तरमा कायम अशान्तिले किनारा पाउनेछ । यसको उचित व्यवस्थापनका लागि पुँजीवाद र समाजवादको सिद्धान्तमात्र पर्याप्त हुने देखिन्न ।

यी दुवै प्रणालीभित्र रहेका सकारात्मक पक्षको अवलम्बनबाट जनताको जीवनस्तर सुधार्नु एउटा पक्ष हो भने प्राकृतिक न्यायको अवधारणा स्थापित गराएर सबै प्राणीको अधिकार रक्षा गर्नु अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । प्रकृति कुनै ‘वाद’मा विभाजित हुनसक्दैन, प्राकृतिक नियममा विमतिको गुञ्जाइस हुँदैन ।

यसलाई ‘प्रकृतिवाद’ भन्न नसकिएला तर पुँजीवाद, समाजवाद भित्रका सकारात्मक पक्षहरूको अंगिकारसंँगै ‘प्रकृतिवादी’ सिद्धान्तको व्यावहारिक प्रयोग राजनीतिक प्रणालीभित्र अन्तरनिहित हुनु हरेक मुलुकका लागि अपरिहार्य देखिन्छ ।

प्रकाशित : पुस १३, २०७५ ०७:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×