बुद्धिजीवी र शब्दको क्षयीकरण 

नयाँ नेपाल, सुशासन, भ्रष्टाचारप्रति शून्य सहनशीलता जस्ता शब्द/शब्दावली आफैँमा ‘आइरोनी’ बनेका छन् । ‘समृद्धि’ शब्दको स्खलन पनि त्यही रफ्तारमा हुँदै छ ।
सम्झना वाग्ले भट्टराई

काठमाडौँ — एक बलिष्ठ मान्छेले अर्को चिनारु मरञ्च्याँसेलाई एक मुक्का हानेछ । मरञ्च्याँसेले भनेछ, ‘ओइ तँ जिस्किएको कि साँच्चै हानेको ?’ बलिष्ठ : ‘साँच्चै ।’ मरञ्च्याँसे : ‘त्यसो भए ठिक छ, मलाई जिस्किएको मन पर्दैन ।’ 

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको बुद्धिजीवीलाई ‘थला पार्ने’ भनाइ सार्वजनिक भएसँगै बुद्धिजीवी बजार (?) एक हदसम्म तात्यो । नेकपाका अध्यक्ष ओलीको बुद्धिजीवीप्रतिको यो टिप्पणी पहिलो होइन ।

उनले बुद्धिजीवीलाई कहिले ‘कुहिएको फर्सी’ भने त कहिले ‘नयाँ लुगा काट्ने मुसा’ । उनका यी टिप्पणीप्रति त्यतिखेर पनि केही लहर विरोधका आवाज सुनिए र पानीका फोकाजस्तै विलाए ।

प्रधानमन्त्रीले कसलाई भने, सायद बुझ्नुपर्नेले बुझे र चुप लागे । नबुझ्नेहरू केही समय प्रतिक्रियात्मक बने र पछि आफै चुप लागे । प्रधानमन्त्री ओलीले आफ्नो भनाइको स्पष्टीकरण दिइसकेका छन्, तर बुद्धिजीवीप्रतिको प्रश्न भने जस्ताको तस्तै छ ।

बुद्धिजीवीप्रति पटक–पटक कटाक्ष गरे पनि ओली नेतृत्वको सरकारले चैतन्य मिश्रको नेतृत्वमा नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान नामको ‘थिङ्क ट्याङ्क’ पुनर्गठन गरेको छ (पुनर्गठन यस अर्थमा कि बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको सरकारले २०६९ सालमै श्रीराम पौडेल नेतृत्वमा नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान गठन गरेको थियो, पछि सुशील कोइराला नेतृत्वको सरकारले यसको विघटन गरिदियो) । यसले प्रधानमन्त्री ओलीको समग्र बुद्धिजीवीप्रति नै नकारात्मक धारणा नभएको प्रस्ट हुन्छ ।

यस पृष्ठभूमिमा बुद्धिजीवी र उनीहरूको राजनीतिक पार्टीसँगको सम्बन्धबारे चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यहाँ चर्चा गरिएका बुद्धिजीवी प्राज्ञिक कर्ममा रमाउने प्राज्ञभन्दा समाजसँग संवाद गर्न रुचाउने ‘पब्लिक इन्टेलेक्चुअल’ बढी हो । नेपालको सन्दर्भमा प्राज्ञ र ‘पब्लिक इन्टेलेक्चुअल’ बीचको सुस्पष्ट भिन्नता छैन । यस लेखमा दुवैलाई ‘बुद्धिजीवी’ शब्द प्रयोग गरिएको छ ।

हामीले देखेका अधिकांश बुद्धिजीवी आफूलाई विज्ञ भन्न रुचाउँछन् । अधिकांश विज्ञको कार्यक्षेत्र शक्तिकेन्द्रको वरिपरि चक्कर लगाउने र कुनै राजनीतिक नियुक्तिका लागि लिगलिगे दौडमा सीमित हुन्छ । उनीहरू आफू आबद्ध राजनीतिक दल र आफू नजिकका गुटको नेताका देवत्वकरण र विपक्षीको दानवीकरण गरी योग्यता सावित गर्छन् ।

नेपालमा विज्ञका रूपमा राजनीतिक नियुक्ति लिनेहरू ‘ब्रिफकेसवाला’ ‘प्लुटोक्राट्स’ पनि प्रशस्त छन् । उनीहरूलाई सदावहार विज्ञ भने हुन्छ । उनीहरूको योग्यता साम, दाम जेजसरी प्रयोग गरेर हुन्छ, हरेक शासकको ध्यान आफूतर्फ तान्न सक्नु हो ।

नियुक्तिभन्दा बाहिर रहेका विद्वान वर्गको पनि दलीयकरण भएको छ । राजनीतिक आस्था र समाज बदल्ने सोचमा भिन्नता हुनु स्वाभाविक हो । एक जीवन्त समाजमा फरक मत, बहस प्राकृतिक हो । प्राज्ञिक कर्म गरिने क्षेत्रमा यो अपरिहार्य हो । प्राज्ञिक कर्म गर्ने भनिएका हाम्रा प्राज्ञहरूले विचार मन्थन हुने यस्ता कार्यक्रममा पनि राजनीतिक आँखाले हेरी कित्ताकाट गरे ।

हालै राजधानीमा सम्पन्न ‘एकेडेमिक’ भनिएको कार्यक्रममा मनगढन्ते राजनीतिक विभाजन गरी केहीलाई नियोजित रूपमा बाहिर पारियो । मानौँ, यो कुनै अमूक पार्टीको अमूक गुटले विपक्षी गुटलाई खुइल्याउन गरेको भेला हो । यो बौद्धिक सिन्डिकेट हो, संकीर्णता हो र बौद्धिक दरिद्रता हो । विचार निर्माण र विस्तारमा लाग्नुपर्ने अधिकांश कथित बुद्धिजीवी सत्ता राजनीतिको खिचातानीमा प्रत्यक्ष संलग्न हुन्छन् र फलस्वरुप लाभका पद प्राप्त गर्छन् ।

बौद्धिकवृत्तमा मात्र यस्तो विकृति छैन । यस्तो प्रवृत्तिको जनक/जननी राजनीति हो । पुरानो राजनीतिक दल नेपाली कांग्रेसमा भीमबहादुर तामाङ, नरहरि आचार्यहरू कांग्रेसी मूलधारभन्दा फरक विषय उठाइरहेका हुन्थे । प्रदीप गिरिका विचार सुन्दा नेपाली कांग्रेसका नेता भनेर ट्याग झुन्डाइरहनु पर्दैन ।

धनराज गुरुङ, रामहरि खतिवडा, प्रदीप पौडेलहरू पनि आम सरोकारका विषयमा बोलिरहन्छन् । जब कांग्रेसको राजनीतिक अभ्यास हुन्छ, गिरि, आचार्य, गुरुङहरू देखिँदैनन् । त्यहाँ ढसमस्स सबैलाई छेक्नेगरी शेरबहादुर देउवा, रामचन्द्र पौडेल र कृष्ण सिटौलाहरू मात्र देखिन्छन् ।

नेकपाका घनश्याम भूसाल लेखिरहन्छन्, बोलिरहन्छन् र पार्टी भित्रका कुरा जनतालाई बताइरहन्छन् । नारायण ढकाल, योगेश भट्टराईहरूका कुरा सुन्दा नेकपा राजनीति बुझ्न अझ सहज हुन्छ । भूसाललाई कहिले कम्युनिष्ट पार्टीको मृत्युप्रति चिन्ता हुन्छ भने कहिले कम्युनिष्ट पार्टीको पुनर्जन्मप्रति विश्वास । कहिले नार्सिसस त कहिले फिनिक्स चराका उपमा र उपमेय दिन्छन्, बहस गरिरहन्छन् । शीर्षस्थहरू भने पार्टी मार्दै गुट जन्माउन व्यस्त भएको भान हुन्छ ।

यी सबै प्रवृत्तिको जन्मदाता हाम्रै समाज हो । यस मामिलामा नेपाली समाज खासै परिवर्तनशील नभएको प्रतित हुन्छ । गुण र दोषका आधारमा भन्दा पनि पुस्तैनी राजनीतिक आस्थाका आधारमा निर्वाचनमा भोट दिने प्रवृत्ति बलियो छ । कार्यकारी पदमा पुगेका राजनीतिक युवा पुस्ताको कार्यसम्पादन पनि अघिल्लो पुस्ताझैं ‘एउटैड्याङ’को देखिएको छ । अहिले चर्चामा रहेको दोहोरो सुविधा, इन्धन र गाडी विषयले पनि त्यही संकेत गर्छ ।

हजुरबुबाहरू राणाहरूबाट शासित हुनुभो, बुबाहरू राजा र पञ्चहरूबाट । हामी गणतान्त्रिक शासकबाट शासित भएका छौं । शासक फेरिएका छन्, शासकका प्रवृत्ति फेरिएको छैन । आम जनताको आँखाबाट हेर्दा श्री ३ तथा श्री ५ का हिजोका सवारी र आजका राष्ट्रप्रमुखहरूका सवारी एउटा उदाहरण हो ।

भाषणबाजीमा भन्ने गरिएका आदर्श व्यवहारमा लागु गरेका न राजनीतिक पार्टी देखिए, न तिनका नेता । मानौँ, सिंहदरबार यस्तो साँचो हो, जहाँ पसेपछि जोकोही पनि पहिले शासनसत्ता सम्हालेका राजनीतिक पार्टी र नेताजस्तै बन्छन् । ‘नेपालको माटो सुहाउँदो शासन पद्धति’देखि ‘नयाँ नेपाल’ हुँदै ‘समृद्ध नेपाल सुखी नेपाली’सम्मका शासन अभ्यासमा शासकको अनुहार र व्यवहारमा धेरै समानता भेटिन्छ ।

विश्व राजनीतिक इतिहासमा आफ्नो कार्यशैलीप्रति प्रश्न उठाउन प्रेरित गर्ने राजनीतिक नेतृत्वबारे हामीले सुनेका छौं । हाम्रो सन्दर्भमा भने प्रमाणित त्यस्ता नेतृत्वहरू देखिएनन् । नेपालमा त्यस्तो अपेक्षा गर्नु पनि सायद दुरुह हुन्छ ।

नेपाली शासकहरूको भजनमण्डलीको अपेक्षा पनि महाराजाहरूको भन्दा फरक नहुने रहेछ । शासन र शासकका महात्म्य गाउने र स्तुतिगान लेख्नेहरूको पुनर्जन्म भैरहँदो रहेछ । यसले ‘कलर ब्लाइन्ड’ जमातको सिर्जना गर्ने रहेछ । नयाँ पुस्ताका राजनीति गर्नेहरू र उनीहरूका बुद्धिजीवीहरू पनि त्यसरी नै तयार हुने रहेछन् ।

हामी हरेक शासकसँग त्यसरी नै अभ्यस्त हुँदैछौं । यसले एकातर्फ विश्व राजनीतिक तथा आर्थिक रंगमञ्चमा नेपालको पहिचान वर्षौंदेखि उस्तै छ । यसको जबर्जस्त असर भने विश्वासको क्षयीकरण हो । यसको प्रमाण शब्दका भावहरूको क्षयीकरण हो । केही वर्षयता नेपाली शब्दका अर्थ तथा भाव अत्यन्त रफ्तारमा फेरिएका छन् ।

उदाहरणका लागि झन्डै एक दशकअघि खुब तामझामका साथ नेपाली बोलिचालीमा भित्रिएको ‘नयाँ नेपाल’ शब्दावली हो । यो शब्दावलीयति मोहनी रूपले शब्द–बजारमा भित्रियो कि हरेक राजनीतिक दस्तावेज र भाषणमा यसको प्रयोग हुन्थ्यो ।

यही शब्दको वरिपरि रहेर मनोज गजुरेलले गाईजात्राको अवसरमा एक भिडियो ‘फोटोकपी नेपाल निर्देश’ तयार गरे । गजुरेलको त्यो गाईजात्रे प्रस्तुति हेरेर सायद अधिकांशले हाँस्न बिर्सिए र ‘स्पेल बाउन्ड’ भए होलान् । अहिले उनीहरू ‘नयाँ नेपाल’ शब्दको प्रारब्ध देखेर आफैप्रति टिठ मान्दा हुन् । सुशासन, भ्रष्टाचारप्रति शून्य सहनशीलता जस्ता शब्द/शब्दावली पनि आफैमा ‘आइरोनी’ बनेका छन् । अहिले सर्वउच्चारित ‘समृद्धि’ शब्दको स्खलन पनि त्यही रफ्तारमा हुँदै गएको छ ।

प्रधानमन्त्रीको संकेत काफी छ । लिगलिगे दौडमा रुचि राख्ने र भाग लिने बुद्धिजीवीले देशको समृद्धितर्फको यात्रा देख्नैपर्छ । देश विकास र समृद्धिको बाटोमा अगाडि बढिसकेको छ । प्रधानमन्त्रीले देखेका तथ्यांकले यसै भन्छन् । समृद्धि, सुशासन पनि कतै नांगो आँखाले देखिन्छ त ?र अन्त्यमा, प्रधानमन्त्रीको बुद्धिजीवीप्रतिको प्रहार साँच्चै कि जिस्काइ मात्र ?

wagle.samjhana@gmail.com

प्रकाशित : पुस ९, २०७५ ०८:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

त्रिभुवन विश्वविद्यालयः नाम सेमेस्टर, पठनपाठन वार्षिक प्रणालीमा

सेमेस्टर सिस्टममा समस्या रहिरहन्छ किनभने यो नेपाली सेमेस्टर हो, वार्षिक प्रणालीभन्दा अब्बल छ– तीर्थ खनियाँ, उपकुलपति
गणेश राई

काठमाडौँ — त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) ले सेमेस्टर प्रणाली लागू गरेको आधा दशक भइसक्दा पनि विद्यार्थी भर्ना र पठनपाठन भने वार्षिक प्रणालीअनुसार नै हुने गरेको पाइएको छ ।


हरेक ६ महिनामा एक सेमेस्टर पूरा हुने भए पनि त्रिविले विद्यार्थी भर्ना र पठनपाठन वार्षिक प्रणालीअनुसार ढिला गर्ने गरेको हो ।

त्रिवि डिन कायालयहरूले स्नातकोत्तर तहको भर्ना खोलेसँगै अघिल्लो तेस्रो सेमेस्टरलाई समेत पढाउनुपर्ने भएपछि तनाव बढेको प्राध्यापकहरू बताउँछन् । ‘नयाँ भर्ना खुलेपछि दोस्रो सेमेस्टरको मात्र पठनपाठन हुनुपर्ने हो,’ त्रिवि भाषा विज्ञान केन्द्रीय विभाग प्रमुख दुबिनन्द ढकाल भन्छन्, ‘तर, गत वर्षको चुनावले गर्दा पढाइ धकेलियो । तेस्रो सेमेस्टरको पनि पठनपाठन सुचारु राख्नुपर्ने बाध्यता छ ।’

सेमेस्टर प्रणाली सुरु भएयता विद्यार्थीको रोकिएको पठनपाठन जाडो बिदासमेत कटौती गरेर पढाएको ढकालले बताए । ‘तर, त्यसरी अतिरिक्त पढाएको पारिश्रमिक विश्वविद्यालयले दिएन,’ ढकालले भने, ‘बिना पारिश्रमिक पढाउने आँट कसैले गरेनौं ।’

त्रिविले सेमेस्टर प्रणाली लागू गरेपछि अधिक शिक्षकले असन्तुष्टि प्रकट गर्दै आएका छन् । अर्कोतर्फ विश्वविद्यालयले मानव स्रोत, भौतिक र शैक्षिक पूर्वाधारको चुस्त व्यवस्थापन गर्न सकेको छैन । अनेक कमजोरीका बाबजुद जबरजस्ती सेमेस्टर प्रणाली अघि बढाउनुपरेको विश्वविद्यालयका अधिकारी स्विकार्छन् ।

त्रिवि व्यवस्थापन संकायका डिन डिल्लीराज शर्मा सेमेस्टर प्रणाली तल्लो तहबाट लागू हुन नसक्दा कमजोर भएको स्विकार्छन् । ‘विश्वविद्यालयले स्नातकोत्तर तहका सबै कार्यक्रम सेमेस्टरमा लागू गर्ने निर्णय गर्‍यो र लागू भएको हो,’ डिन शर्मा भन्छन्, ‘तर, तलबाट हुनुपर्ने माथिबाट लागू हुँदा समस्या आएको छ ।’ उक्त संकायमा बीबीएस वार्षिक प्रणालीमा सुचारु छ भने बीबीएमात्र सेमेस्टरअनुसार रहेको छ ।

शिक्षा ऐनअनुसार अहिलेसम्म विद्यालय तह वार्षिक प्रणालीअनुसार छ । कक्षा ११ र १२ लाई विश्वविद्यालय शिक्षाको प्रारम्भिक चरण मानिन्छ । उक्त तहमा समेत वार्षिक प्रणाली कायम छ । विश्वविद्यालयले सञ्चालन गर्ने स्नातक तहका अधिकांश पुराना कार्यक्रम तथा विषय वार्षिक प्रणालीमा छन् भने स्नातकका लोकप्रिय विषयहरू सेमेस्टर सिस्टममा सुचारु छन् ।

‘वास्तवमा हाम्रो भर्ना प्रणालीमै त्रुटि छ, कक्षा ११ र १२ वार्षिक प्रणाली छ,’ डिन शर्मा भन्छन्, ‘बाह्र कक्षा पास गरेपछि स्नातकको भर्ना लिइन्छ । स्नातक तहको परीक्षा प्रणाली वार्षिक छ ।

त्यसैअनुसार स्नातकोत्तर तहमा वर्षमा एक पटक भर्ना लिने गरिएको छ । वास्तवमा सेमेस्टर प्रणाली भइसकेपछि छ–छ महिनामा भर्ना लिइनुपर्ने हो ।’ त्रिविले पुस लागेपछि नयाँ भर्ना खोलेको छ ।

फागुनबाट पठनपाठन सुरु हुनेछ । अघिल्लो तह वार्षिक प्रणाली भएको उल्लेख गर्दै डिन शर्माले भने, ‘यदि सेमेस्टर प्रणालीअनुसार दुई पटक भर्ना लिने हो भने यो (फागुन) सेसन जति अर्को सेसनमा धेरै विद्यार्थी भर्ना हुन्नन् ।’

त्रिवि उपकुलपति तीर्थ खनियाँ वार्षिक प्रणाली बदनाम भएकाले सेमेस्टर लागू गरिएको बताउँछन् । ‘स्नातकोत्तर तहको परीक्षाको अघिल्लो दिनसम्म विद्यार्थी भर्ना हुने परिपाटीले वार्षिक प्रणाली बन्द गर्नुपरेको हो,’ बाध्यात्मक परिस्थितिले सेमेस्टर लागू गरिएको उल्लेख गर्दै उपकुलपति खनियाँले भने, ‘सेमेस्टर प्रणाली सुरु गर्नुअघि गर्नुपर्ने तयारी नहुनु कमजोरी हो । भौतिक पूर्वाधार, शिक्षक तयारीजस्ता अर्बौंको लगानी हुनुपथ्र्यो भएन । तर, अब पछाडि फर्किन पनि सम्भव छैन किनभने छिमेकी मुलुकले वार्षिक प्रणाली हटाइसकेका छन् ।’

अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयसँग त्रिविको सेमेस्टर प्रणालीलाई तुलना गर्न नमिल्ने उपकुलपति खनियाँ उल्लेख गर्छन् ।

‘सेमेस्टर सिस्टममा समस्या रहिरहन्छ किनभने यो नेपाली सेमेस्टर हो, वार्षिक प्रणालीभन्दा अब्बल छ,’ स्नातक तहका राम्रा विषय सेमेस्टरमा रहेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘स्नातकका पुराना विषय र त्यसअघिका तह वार्षिक भएकाले भर्ना प्रक्रिया वार्षिक नै रहन्छ ।’

त्रिवि सभाले पास गरेको ५६ औं ग्रेस लिस्टअनुसार यो वर्ष स्नातकोत्तर १८ हजार ८ सय ७९ विद्यार्थी दीक्षान्त योग्य छन् । तीमध्ये अधिक संख्या वार्षिक प्रणालीका छन् । सेमेस्टर प्रणाली लागू भएपछि प्रतिविषय तथा कक्षामा ४० जनामात्र भर्ना हुने गरेका छन् ।

प्रकाशित : पुस ९, २०७५ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×