दूधभन्दा महँगो गहुँत

नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — गत जुलाईमा भारतको राजस्थानमा गिर र थारपारकर जातको उन्नत नस्लका गाईको गहुँत १५ देखि ३० रुपैयाँ प्रतिलिटर बिक्री भइरहेको थियो । दूधको भाउ भने प्रतिलिटर २२ देखि २५ रुपैयाँ थियो । महाराष्ट्रको केशवशास्त्री गौशालाको २ सय ३० गाईबाछाबाट बिहानै ४ बजे २ सय लिटर गौमूत्र नजिकैको डिस्टिलेसन युनिटमा पुर्‍याइँदै थियो ।

डिस्टिलेसन युनिटले गौमूत्र पास्चराइज, फिल्टर, बोतल प्याक र लेबल गरी राज्यभरिकै किराना दोकानमार्फत साइजअनुसार प्रतिबोतल २० देखि ८० भारुमा बिक्री गर्दै थियो । बङ्लरुको माँगाय प्रडक्टले भारतको प्रसिद्ध अनलाइन ग्रोसरी चेन ‘बिग बास्केट’ मार्फत गहुँतबाट बनेको भुइँ र शौचालय सफा गर्ने फ्लोर क्लिनर (गिनोल), दाँत माझ्ने टुथ पाउडर, ओठ फुट्दा लगाउने बाल्म र अनुहारमा दल्ने फेस प्याक लन्च गर्‍यो ।

पहिलो महिनामै करिब १ लाख भारुको कारोबार भयो । माँगाय प्रडक्टजस्ता हजारौं गाईपालक आज बिग बास्केट, ई–वे र अमेजन आदि नामुद प्लेटफर्ममा गाईको प्रशोधित गोबर, पिसाब, दूध–घिउ–दही, पिसाबबाट निर्मित पञ्चगव्य, गोबर पोलेर बनाइएको विभूति, सिन्के अगरबत्ती आदिमा करोडौंको कारोबार गरिरहेका छन् ।

गुजरातको पिताम्बरी प्रडक्टले त्रिफलामा कन्सन्ट्रेटेड गोमूत्र हाली ‘गोमूत्र प्लस’ नामक पाउडरको क्याप्सुल बजारमा ल्याएको छ जुन ३० क्याप्सुलको २ सय भारु पर्छ । गुजराती हिन्दु समुदायले लन्डनको वेम्ली, अमेरिकाको न्युयोर्क र क्यानडाको टोरन्टोमा ५० एमएल युरिन डिस्टिलेट बोतलको २ सय ६० देखि ३ सय भारुमा किनेर १५ एमएल युरिन डिस्टिलेटमा १५ एमएल पानी हाली औषधिका रूपमा गहुँत खाइरहेका छन् ।

गहुँत ९५ प्रतिशत पानी, युरिया र मिनिरल–साल्ट २.५ प्रतिशत, इन्जाइम तथा हर्मोन २.५ प्रतिशत हुने ७.४ देखि ८.४ पीएचको क्षारीय पेय हो । अध्ययनले देखाएअनुसार गोमूत्रमा सोडियम, नाइट्रोजन, सल्फर,
भिटामिन ए, बी, सी, डी, ई आदिका म्याग्निज, आइरन, सिलिकन, क्लोरिन, म्याग्नेसियम, कपरलगायत २४ थरी मिनरल भेटिन्छन् ।

कम्तीमा १७ थरी इन्जायम तथा हर्मोन भेटिने गोमूत्रमा सिट्रिक, सक्सिनिक र क्याल्सियम साल्ट तथा कार्बोकसिलिक एसिड, ल्याक्टोज, फस्फेट र क्रिएटिनजस्ता तत्त्व भेटिन्छन् । गोमूत्रमा पाइने औरम हाइड्रोअक्साइड सुनको क्षार हो । यसले आयुर्वेदको दाबी सही प्रमाणित गर्छ ।

शरीरमा र्‍याडिकलाइज आयोन तुरुन्तै नियन्त्रण नहुँदा यसले फ्याट, न्युक्लिक एसिड, प्रोटिन आदिलाई आक्रमण गरी सेललाई बिगारिदिन्छ । शरीरमा क्यान्सरलगायत रोग तिनै अक्सिडेटिभ स्ट्रेसका कारण भित्रिन्छ । लगातारको रेडिएसन, प्रदूषण, चिन्ता र कुपोषण आदिका कारण हुने अक्सिडेटिभ स्ट्रेसबाट मानिसमा बुढ्यौली, छाला रोग, मधुमेह, हृदयघात, क्यान्सरलगायत जटिल रोग पैदा हुन्छन् ।

शरीरमा फ्री र्‍याडिकल पैदा हुँदा त्यसलाई आक्रमण गरी तुरुन्तै न्युट्रलाइज गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्न सहयोगी हुने एन्टी–अक्सिडेन्ट मानिसले प्राय: खानाबाट पूर्ति गर्नु जरुरी हुन्छ । अक्सिडेटिभ स्ट्रेस धेरै हुँदा मानिस छिट्टै बूढोसमेत देखिने हुँदा एन्टी–अक्सिडेन्टयुक्त खाना/पेयलाई एन्टी–एजिङ भनिएको हो ।

प्रयोगशालामा गरिएको वैज्ञानिक परीक्षणमा एक लिटर मानव कोषिकामा उत्पन्न र्‍याडिकलाइज आयोनलाई ५.२५ एमएल ताजा गहुँतले र ७.३७ एमएल युरिन डिस्टिलेटले तुरुन्तै नियन्त्रण गर्न सक्ने प्रमाणित गरिदियो । क्षारीय गोमूत्र सेवनले मानव शरीरभित्रका एन्टी–अक्सिडेन्टको आवश्यकताअनुरूप सन्तुलन गर्नसमेत उल्लेखनीय भूमिका खेलेको देखिएपछि ‘गोमूत्र थेरापी’ को माग संसारमै ह्वात्तै बढेको हो ।

लौठ सल्लाको बोक्रा र पातबाट पाठेघर र स्तन क्यान्सरको औषधि हुने टेक्सोल निकालिन्छ । बोक्रा ताछ्दा लौठ सल्ला मर्ने र बोक्राभन्दा पातबाटै सस्तोमा उच्च गुणस्तरको टेक्सोल बन्ने पहिचान भएपछि डाबर इन्डिया लिमिटेडले ११.५ करोड (अनुसन्धान खर्च मात्र ४ करोड) भारु खर्चमा लौठ सल्लाको पातबाट टेक्सोल बनाउने प्रविधि विकास गरी उत्पादन गरिरहेको छ । क्यान्सरका बिरामीलाई ८ पटक यो औषधि सेवन गर्दा जम्मा १.७ ग्राम जरुरी पर्छ । डाबर इन्डिया लिमिटेडको करोडौं लगानीको उद्योगमा टेक्सोल उत्पादन प्रतिमहिना ६ सय ग्राम मात्र हुने गरेको बताइएको छ ।

४०–५० डिग्री सेल्सियसमा डिस्टिल गरिएको गोमूत्र सेवनले टेक्सोलबाट स्तन क्यान्सरको उपचार गरिरहेका महिलामा टेक्सोलको प्रभावकारिता २० गुना बढाएको पाइएको छ । गोमूत्र आफैं कुनै रोग निवारणको औषधि रहेको प्रमाणित नभए पनि मधुमेह, पत्थरी, कलेजोको समस्या, छालाको रोग, छारेरोग, ट्युमर, क्षयरोग आदिरोग निदानमा सहयोगी हुने प्रमाणित भएको छ ।

गोमूत्रमा प्रचुर मात्रामा कार्बोनिक एसिड हुन्छ, जसले गहुतको बासना दिन्छ । कार्बोनिक एसिड मूलत: फिनोल र क्रिसोलको मिश्रण हो, जसका कारण गाईको पिसाब डिस्इन्फेक्टेन्ट र एन्टी–सेप्टिक हुने गर्छ । बजारमा पाइने चलनचल्तीको सेन्थेटिक फिनोलले हाम्रो वातावरण बिगार्ने भए पनि भुइँ र शौचालय सफा राख्न ५ प्रतिशत फिनोल प्रयोग हुने गरेको छ ।

गोमूत्रलाई भुइँ र शौचालय सफा गर्ने वातावरणमैत्रीफ्लोर क्लिनर बनाएर गौनाइलका नाममा बिक्री व्यापक छ । गौनाइल कम्पनीअनुसार गौमूत्रमा युकालिप्टस, पाइन, क्यासटर, निम ओएल, लेमन ग्रास, बाबरी, वनफाडाको मुना, धूपी, सयपत्रीलगायत एन्टी–ब्याक्टेरियल हब्र्सका एक्सट्रेक्ट हालेर बेच्ने गरिन्छ ।

कामधेनु गाईलाई भारत र नेपालको रैथाने गाईको नस्ल मानिन्छ । हाल भारतमा मात्र कम्तीमा २७ थरी र नेपालमा ७ थरीका रैथाने गाई भएको रेकर्ड छ । गोबर पञ्चगव्य पेयको एक भाग हो । गोबरलाई सुकाएर डढाउँदा आउने खरानीको विभूति निधारमा लगाइन्छ । यसकोधुवाँले वातावरण शुद्ध गर्छ, लामखुट्टेलगायतपरजीवीलाई धपाउँछ ।

रैथाने जुरो हुने ‘गिर गाई’ को दूधमा ए–टू एमिनो एसिड र ओमेगा–थ्री भेटिन्छ । जुरो नहुने आयातीत होलिस्टिन, एचएफलगायत गाईको दूधको प्रोटिनमा ए–वान एमिनो एसिड हुने हिस्टिडिन र ओमेगा–सिक्स भेटिन्छ । ओमेगा–सिक्स केटाकेटीको वृद्धि विकासमा ओमेगा–थ्रीजस्तो सहयोगी मानिँदैन । रैथाने गाईको दूधमा हुने प्रोलिन र ओमेगा फ्याट नवजात शिशुको वृद्धि विकासमाउत्कृष्ट मानिन्छ ।

नेपालमा प्राय: आयातीत गाईले दूध धेरै दिन्छन् तर रैथाने गाईको दूध र दूधका परिकार विकासे गाईको भन्दा उच्चकोटिको भेटिएको छ । रैथाने गाईको मल र पिसाबसमेत मेडिकल, आयुर्वेदिक, कस्मेटिक, स्यानिटाइजर, क्लिनरलगायत सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक प्रयोजनमा समेत अब्बल भेटिएको छ । आयातीतभन्दा रैथाने गाईबाट हुने फाइदा धेरै रहेकाले कालान्तरमा रैथाने गाईपालन नयाँ पुस्ताको छनोटमा पर्ने निश्चित छ ।

प्रकाशित : पुस ८, २०७५ ०८:०८
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हरियो जमराको जुस

जमराको जुस तोकिएको मात्राभन्दा बढी खाँदा हानि गर्ने निश्चित छ । यो रोग लाग्नबाट बचाउने सहयोगी हो, कुनै रोग निदान गरेको प्रमाण छैन । 
नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — स्वस्थ र तन्दुरुस्त जीवन पद्धति संसारकै प्राथमिकतामा छ । पानीको फोकाजस्तै लाग्ने लगभग ३७.२ खर्ब कोषबाट मानव शरीर बनेको छ । तिनै कोष स्वस्थ रहेसम्म मानिस तन्दुरुस्त हुन्छ । स्वस्थ मानिसको रगतको पीएच ७.३५ देखि ७.४५ हुन्छ, जुन हल्का क्षारीय हो ।

शरीरलाई क्षारीय गुण दिन योग्य बनाउन दिनभरिमा खाइने खानामा क्षारीय र अम्लीय खानाको अनुपात ८०:२० प्रतिशतमा राख्नुपर्छ ।

च्याउसरी जताततै खुलेका हेल्दी फुड र ड्रिंकका रूपमा जमराको जुस प्रसिद्ध हुनुको कारण यसको क्षारीय गुण हो । पोषक गुण यसका अतिरिक्त फाइदा मात्र हुन् । पोषक गुण अरू थुप्रै हरिया सागसब्जीमा पनि पाइन्छन् । प्रभावकारी क्षारीय गुण र थोरै मात्रामा भए पनि धेरै प्रकारका पोषक तत्त्व र इन्जाइम भएकाले संसारमा जमरा ‘सुपर–फुड’भनी चिनिएको हो ।

खाद्य विज्ञानमा खानपानसम्बन्धी सामान्य परम्परा छ— इच्छा लागुन्जेल खाँदा सामान्य मोटाउने या दुब्लाउनेबाहेक अन्य अवगुण हुन्न भने खाना यति नै खानु भनी सीमा नतोक्ने । यो–यो तत्त्व यतिसम्म प्राप्त हुनेगरी तोकिएको क्यालोरी वेरपर हुनेगरी दैनिक खाने कि भनी समय र परिस्थितिअनुरूप न्युट्रिसनल मापदण्ड बनाइदिने ।

जमराको ३० एमएल (६० एमएल) ताजा जुसमा क्यालोरी ६–१२, सोडियम ३–६ मिलिग्राम, कार्बोहाइड्रेट ०.५–१ ग्राम, डाइटरी फाइबर ०.०३–०.०६ ग्राम, चिनी ०.५–१ ग्राम, प्रोटिन ०.६–०.१२ ग्राम पाइएको थियो । भिटामिन ए १२५–२५० आरई, भिटामिन सी १–२ मिलिग्राम, क्याल्सियम ७.२५–१४.५ मिलिग्राम, फस्फोरस २२.५–४५ मिलिग्राम, म्याग्नेसियम ७–१४ मिलिग्राम, जिंक ०.१–०.२ मिलिग्राम, क्याल्सियम ७–१४ मिलिग्राम र आइरन ०.१८–०.३६ मिलिग्राम भेटिएको थियो ।

आयुर्वेदका अनुसार ढंग पुर्‍याएर खाइएको खाना ओखती बन्छ अन्यथा विष । जमराको जुस तोकिएको मात्राभन्दा बढी खादा हानि गर्ने खाद्य सप्लिमेन्टमा पर्छ । तोकिएभन्दा बढी खाँदा जमराको जुसको साइड इफेक्ट निश्चित छ । अनुसन्धान र व्यावहारिक अनुभवले सामान्य मानिसलाई दिनमा ६० एमएलभन्दा बढी जमराको जुस नखान सिफारिस गरिएको छ ।

दिनमा ३०–३० एमएल दुई पटक वा ६० एमएल मात्र एक पटक । स्वादका लागि केही मह हाली खानु पनि ठीकै मानिन्छ । हेल्दी फुड र ड्रिंक स्टोरहरूलाई मात्र ३० एमएल र ६० एमएल सर्भिङ साइज तोकी बेच्न अनिवार्यजस्तै गरिन्छ ।

जमराको पाउडर, ट्याब्लेट र क्याप्सुल सुपरफुडका रूपमा बजारमा उपलब्ध भएकाले दिनमा बढीमा ३ ग्राम पाउडर बराबर हेल्थ सप्लिमेन्टको सुरक्षित मात्रा तोकिएको छ । सलादका रूपमा बढीमा ५० ग्राम जमरा चपाएर खानु सुरक्षित मानिएको छ ।

१७ प्रकारका एमिनो एसिड र ८० वटा इन्जाइम पाइने भएकाले कुनै विशेष प्रकारको रोग छ भने डाक्टरको सल्लाहमा जमराको जुस खाने–नखाने निर्धारण गर्नु अनिवार्य हुन्छ । जमरा यसको ९५ प्रतिशत पानी कटाउँदा ७० प्रतिशत क्लोरोफिलको त्यान्द्रो हो ।

क्लोरोफिल एन्टिअक्सिडेन्ट हुने र इन्जाइममा रोग प्रतिरोधात्मक गुण हुने हुँदा यसले शरीरमा क्यान्सरलगायतका विकृतिविरुद्ध इम्युन शक्ति बढाउने भयो । प्रशस्त फाइबर हुने र फाइबरमा धेरै क्लोरोफिल रहनाले जमराको स्प्रेड्राई गरी बनेको पाउडरले समेत एन्टिडाइबिटिक सप्लिमेन्टको काम गर्ने मान्यता छ । यसमा पाइने सेलेनियम (१ पीपीएम प्रति १०० एमएल) र लेट्रिलनिट्रिलोसाइडस (भिटामिन बी १७) मा समेत एन्टिक्यान्सर गुण हुन्छ । क्यान्सर प्रतिरोधात्मक गुण हुने र १३ थरीका भिटामिन
(बी १२ समेत) पाइने हुँदा जमरामा थप आकर्षण बढेको हो ।

प्राकृतिक रूपमै उत्कृष्ट भिटामिन–ए (४२७ आईयू प्रति १०० एमएल), सी (३.६५ मिलिग्राम प्रति १०० एमएल) र ई (१५.२ आईयू प्रति १०० एमएल) को स्रोतका रूपमा जमराको जुसलाई मानिएको छ । भिटामिन ए, सी र ई दिमाग र मुटुको सेल चाँडै बूढो भई पैदा हुने समस्या घटाउन सहयोगी भनिन्छ ।

जमरामा हुने धेरै प्रकारका इन्जाइम र एमिनो एसिडले शरीरको प्राकृतिक क्लिंजरका रूपमा काम गर्ने र कलेजोमा पुग्ने शरीरलाई हानि हुने हेबी मेटल डिटक्स गरी रगतमार्फत मिर्गौला हुदै फाल्न र तन्दुरुस्त राख्न सहयोग गर्ने अनुसन्धानलेपुष्टि गरेको छ ।

५ हजार वर्षपहिले आयुर्वेदिक र इजिप्टियन संस्कृतिमा पेयका रूपमा जमरा चलनचल्तीमा भएको पढ्न पाइए पनि सन् १९३० तिर अमेरिकामा सुपर फुड भनी प्रचारमा आएपछि ३० एमएल हरियो जमराको जुसबाट लगभग १ किलो हरियो सागपात बराबरको पोषण मिल्ने विश्वासमा आकर्षण बढेको देखिन्छ ।

हरियो जमरा परम्परागत रूपमै पिउदै आईएको प्रख्यात हेल्थ ड्रिंक हो । कुनै रोगको निदान गर्ला कि भनी सम्झेर कसैले जमरा खानु आफ्नै कुरा भए पनि जमराले कुनै रोग निदान गरेको वैज्ञानिक परीक्षणबाट प्रमाणित भएको छैन । अध्ययनले यो रोग लाग्नबाट बचाउने सहयोगी विकल्प भने हो भन्ने देखाएको छ ।

खाध्य गुणस्तर व्यवस्थापन संस्कृति कमजोर भएको मानिने नेपाल, बंगलादेश, पाकिस्तानलगायतका कतिपय देशका एकाध चिकित्सकले हरियो जमराको जुसका कारणआफ्ना बिरामीमा कलेजोको समस्या देखापरेको गुनासो गरेको पाइएको छ । जमराको जुस फाइदाकारी बन्न केही अनिवार्य सर्त छन्— जमरालाई असल कृषि पद्धतिबाट उमारिनु र त्यसबाट बनेको जुस गुड म्यानुफ्याक्चरिङ प्राक्टिसअनुसार पस्कनु । जमरा उमार्न हालिएको माटो, पानी र उमार्न प्रयोग गरिने वातावरण अनिवार्य स्वीकृत मापदण्डभित्र रहेको प्रमाणित हुन जरुरी हुन्छ ।

जमरामा कीराले नबिगारोस् भनी विषादी हालिएको रहेछ भने त्यो कलेजोका लागि शत्रु हुनेछ । दूषित माटो, मल, हावा, पानी प्रयोग गरिएको जमरासमेत स्वास्थ्यका लागि बिष हो । जमरा हाम्रो शरीरमा मूलत: क्षारीय गुण दिनका लागि खाइन्छ तर उमालेको वा हिट–ट्रिटमेन्ट गरिएको जमरामा क्षारीय गुण नष्ट हुन्छ । जमरा सिधै जुस बनाएर खानेकुरा हो । चिनीले जमराको जुसलाई अम्लीय बनाइदिने हुँदा मात्र थोरै मात्रामा महसँग खाली पेटमै खान भनिएको हो ।

जमरा उमार्न प्रयोग गरिने भाँडा र माटो अनिवार्य पास्चराइज गरिएको, पिउन योग्य पानी सिञ्चित गरी उमारिएको, पास्चराइज मल र भाँडोमा उमारिएको हुनुपर्छ । तयारी जमरा माटोबाट कम्तीमा १ इन्च माथि काटी राम्रोसँग धोएर सफा जुसरबाट बनाइएको र सफा भाँडामा सर्भ गरेर मात्र पिउन विज्ञहरू सल्लाह दिन्छन् । हरियो जमरा त्यति लामो समयसम्म नटिक्ने हुनाले चाँडै बिग्रन्छ । तसर्थ, जुस बनाएको १५ मिनेटभित्र यसलाई पिउनसल्लाह दिइन्छ ।

काटेको हरियो जमरा १ हप्तासम्म फ्रिजमा राखी खान ठीकै मानिए पनि ताजामा जस्तो भरपूर पोषण रहन्न । जमराको जुस क्षारीय गुणको हुने हुँदा जमरा राख्ने, जुस बनाउने ठाउँ, जुसर, सर्भ गर्ने भाँडा आदि परम्परागत फलफूलको जुस बेच्ने पसलभन्दा पनि सफा रहनु जरुरी छ । अन्यथा यसले प्रतिकूल स्वास्थ्य निम्ताउँछ । सहरमा रहेका जमरा र अन्य जुस पसललाई अनिवार्य रूपमा खाद्य गुणस्तर जाँचको मापदण्डमा राखिनुपर्छ ।

लेखक खाद्य वैज्ञानिक हुन् ।
narayanghimire@yahoo.com

प्रकाशित : मंसिर २५, २०७५ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×