कुकुरलाई चर्पी 

कुकुरको दिसा तत्कालै कुहिँदैन । यो खेतबारीमा हाल्नु हुँदैन । यसबाट औषधि प्रतिरोधी अनेकन सूक्ष्म जीवाणु र रोगका कारक जीव फैलिन्छन् ।
रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — सिंगो देशलाई खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणाको  तयारी गरिँदै छ । टोल, गाउँ, स्थानीय तहलाई खुला दिसामुक्त बनाउने अभियान दुई दशकदेखि चल्दैछ । कुकुरको दिसालाई व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने मानवको मलमूत्र व्यवस्थापन हुँदैमा खुला दिसामुक्त क्षेत्र बन्न कसरी सक्छ ?

कुकुर पालकहरूले आफूले पालेका कुकुरलाई कहाँ दिसा गराउने गर्नुभएको छ ? चर्पीमा गराउने गर्नुभएको भए अरूलाई पनि सिकाउनुहोला । होइन भने सचेत हुन जरुरी छ ।


ठूला घरमा पालिएका कुकुरलाई दिसा गराउन सडकमा ओरालिन्छ । अरूका गेटमा दिसा गराएका कारण झगडा भएका दृष्टान्त छन् । घरमा साङ्लामा बाँधेर पालिएका कुकुरलाई खुला र सार्वजनिक स्थानमा दिसा गराइन्छ, घरबास सडकमा हुने कुकुर दिसा गर्न अन्त जाने कुरा भएन । मानवको मात्र मलमूत्रलाई लक्षित गरेर खुला दिसामुक्त क्षेत्रको लक्ष्य पूरा हुन सक्दैन । भलै मानव सभ्य बन्लान् ।


प्राकृतिक खान्कीमा रहेको कुकुरको दिसामा अलि कम हानिकारक वस्तु हुन्छ । मानव समानको भोजनमा बाँचेकाहरूको दिसा मानवको भन्दा खास भिन्न हुँदैन । कतिपय परजीवीको लागि कुकुरको दिसा साह्रै रुचाइएको खाना र सुरक्षित बासस्थान हो ।


कोर्नेल विश्वविद्यालय, भेटेरिनरी मेडिसिन कलेजको अध्ययन टोलीको विवरण अनुसार अंकुशे जुकाको खानी कुकुरको जीउ र दिसा हो । अर्को तथ्यांक छ– एक ग्राम दिसामा दुई करोड ३० लाखवटा कोलिफर्म ब्याक्टेरिया हुन्छन्, जसले मानव जगतमा झाडापखाला, आन्द्रामा समस्या, मृगौलाको रोग निम्त्याउँछन् ।


कुकुरको दिसाबाट जार्डिया, गालोजुका, सालमोनेला, इकोली, कोरोना भाइरस, कोम्पिलोब्याक्टर, क्रिप्टोसोरिडियम, स्ट्राफाइलोकोकोस लगायत औषधी प्रतिरोधी अनेकन सूक्ष्म जीवाणु र अन्य रोगका कारक जीव फैलिन्छन् । मानिस र कुकुरमा आलोपालो गर्दै सरी–सरी जीवन चक्र पूरा गर्ने थुप्रै दोजीव आश्रित (डाइजेनेटिक) जुका र किरा वर्गका परजीवी छन् ।


मानिसले कुकुरलाई काखी च्याप्ने, सँगै सुताउने, बेड र भान्साघरसम्म पुर्‍याउने, ऊसँग खेल्ने, जिस्किने क्रियाकलाप कति हदसम्म ठिक होला, यो पालक आफैले सोच्ने र बुझ्ने कुरा हो । तर सार्वजनिक स्थानमा अरूलाई र वातावरणलाई प्रभाव पर्नेगरी दिसा गराइदिनु गलत हो । एकातिर स्वतन्त्र घुमिहिँड्ने सामुदायिक कुकुरलाई नियन्त्रण प्रयास असफल भइरहेको छ, घरभित्र रहेकाहरूको पनि फोहोर सार्वजनिक ठाउँमा आएपछि स्वच्छ वातावरण र सभ्य सहरको परिकल्पना गर्न सकिन्न ।


काठमाडौंमा मात्र करिब २२ हजार ५ सय सामुदायिक कुकुर रहेको काठमाडौं एनिमल ट्रिटमेन्ट सेन्टर भन्ने संस्थाले उल्लेख गरेको छ । सोही संस्थाका अनुसार प्रत्येक वर्ष कुकुरको टोकाइबाट दुई सय मानिसको रेबिज रोग लागी मृत्यु हुने गरेको छ र ३५ हजार मानिस कुकुरको टोकाइको सिकार बन्छन् ।


मोहन आचार्य लगायतका अनुसन्धाताले गरेको अनुसन्धान अनुसार सन् २०१५ मा पोखरामा १ हजार ७ सय ६७ वटा सामुदायिक कुकुर थिए । सहरी फोहोरको बढ्दो मात्रा र वैज्ञानिक वधशालाको अभावसँगै यस किसिमका कुकुरको संख्या वृद्धि भइरहेको छ । यति धेरै कुकुरले उत्सर्जन गर्ने दिसाले नजानिँदो किसिमबाट मानव जीवनलाई जोखिममा राखेको छ ।


ईपीएकै अनुसार कुकुरको दिसा मानव लगायत गाईवस्तुको मलजस्तो तत्कालै कुहिँदैन । यो झारनाशक रसायन, कीटनाशक विषादी र ग्रिजजस्तो रसायन हो । यसमा रहेका सूक्ष्म हानिकारक जीवलाई नष्ट गर्न धेरै तापशक्ति चाहिन्छ । कुकुरको दिसा खेतबारीमा हाल्न नहुने कृषिविज्ञहरू सुझाउँछन् ।


अमेरिकाको इन्भाइरोमेन्ट प्रोटेक्सन एजेन्सीका अनुसार पानी र माटोमा मात्र होइन, कुकुरको दिसाका हानिकारक जीवले हावामा प्रदूषण गराइरहेका छन् । हावामा रहेका ३० देखि ५० प्रतिशत ब्याक्टेरिया कुकुरकै दिसाबाट आएको अनुसन्धानका क्रममा पाइएको थियो ।


कुकुर र मानिसको सम्बन्ध नौ हजार वर्ष पहिले स्थापित भएको हो । बायोलोजी लेटर्स भन्ने विज्ञान पत्रिकाका अनुसार ब्वाँसोको परिवारबाट कुकुर मानवको परिवारसँग आएको हो भन्ने डीएनए परीक्षणबाट थाहा भएको हो । त्यस अघि मानिसले भेडा, गाई र सुँगुरलाई घरपालुवा जनावर बनाइसकेका थिए । यिनैको गोठालोमा प्रयोग गर्दै आउँदा कुकुर घरपालुवा जनावर बन्यो । आजकाल कतिपय मानिसको अभिन्न मित्रसमेत भएको छ, अनि अपराध अनुसन्धानमा राज्यको सारथी पनि ।


विकसित देशहरूले सहरी सामुदायिक कुकुरको संख्या नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी योजना ल्याइसकेका छन् । घरमा पालेको कुकुरलाई जताततै दिसा–पिसाब गराउन कानुनी बन्देज लगाइएको छ । आफूसँगै लगिएको कुकुरको दिसा स्वयम् मालिकले संकलन गर्नुुपर्ने नियम छ । युरोपेली र अमेरिकी मुलुकमा कुकुरले गरेको दिसा ६० प्रतिशतभन्दा माथि स्वयम् मालिकले उठाउने गरेका छन् ।


नेपालमा पनि यस सन्दर्भमा कदम चाल्न जरुरी छ । प्रारम्भिक चरणमा आफूले पालेका कुकुरलाई आफ्नै घरपरिसरमा दिसा गराई त्यसको व्यवस्थापन गर्न–गराउन जोड दिनुपर्छ । क्रमश: कुकुरलाई चर्पी प्रयोग

गर्न सिकाउनुपर्छ । धेरै अनुसन्धानले यो गर्न सकिने भनेर पुष्टि गरिसकेका छन् । कुकुरलाई साङ्लोमा बाँधौं र चर्पी प्रयोग गर्न सिकाऔँ । गाउँ–सहरमा देखिएका सामुदायिक कुकुरको संख्या नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी वैज्ञानिक विधि अपनाउन आवश्यक छ । होइन भने सहर सधैं फोहोरी भइरहन्छ ।


लेखक त्रिवि स्नातकोत्तर क्याम्पस विराटनगरका उपप्राध्यापक हुन् ।

ramchandra.adhikari@gmail.com प्रकाशित : मंसिर ७, २०७५ ०८:०५

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पेटभित्र मित्रजीव

पेटभित्रका कतिपय जीवले शरीर स्वस्थ राख्न सहयोग गर्छन् । ती मित्रजीवलाई सुरक्षित र नियन्त्रित राख्ने प्रयास भने गर्नुपर्छ ।
रामचन्द्र अधिकारी

काठमाडौँ — कसैलाई नराम्ररी भन्नुपर्‍यो भने मानिसले ‘पेटमा किरा परोस्’ भन्छन्  । तर पेटमा किरा परोस् भन्नु आशिर्वाद पनि हुनसक्छ  । उसो त पेटमा किरा नभएको मानिस छँदै छैन । जन्मेर दुई वर्षको भइसक्दा मान्छेको पेटमा किराले घर जमाइसकेका हुन्छन् । यहाँ किरा भन्नाले जुका र प्राटोजोआ, ब्याक्टेरिया, भाइरस फन्जाईजस्ता सूक्ष्मजीव हुन् ।

कसैलाई नराम्ररी भन्नुपर्‍यो भने मानिसले ‘पेटमा किरा परोस्’ भन्छन् । तर पेटमा किरा परोस् भन्नु आशिर्वाद पनि हुनसक्छ ।


मानिसको पेटमा करिब एक हजार खर्बवटा त ब्याक्टेरिया स्थायी रूपमा बसेका छन् । यो भनेको शरीरमा भएका मानवीय कोषभन्दा करिब तीन गुणा बेसी हो । ब्याक्टेरियाका तीन सयदेखि पाँच सय प्रजाति पेटभित्र छन् । एक कोषीय प्रोटोजोआका कम्तीमा २५ प्रजाति छन् । जुकाका तीन सयजति प्रजाति मानिसको पेटमा हुन्छन् । फन्जाईको विविधता पनि निकै घना छ ।


वैज्ञानिकहरूको अनुसन्धान निष्कर्ष अनुसार यी परजीवीको मानिससँग सहकार्यात्मक क्रमविकास भएको छ । यस आधारमा वैज्ञानिकहरू पेटका परजीवीको बेफाइदामात्र होइन, फाइदा पनि रहेछ भन्नेमा विश्वस्त भए । परजीवीहरू मानिससँग पारस्परिक सम्बन्ध स्थापित गरेरै बसेका छन् । बेफाइदा आफ्नै ठाउँमा होला, तर यो लेख फाइदाजनक पक्षमा केन्द्रित छ ।


हाम्रो अमाशयमा कडा हाइड्रोक्लोरिक एसिड बन्ने भएकाले यस्ता परजीवीलाई सो बासस्थान उपयुक्त हुँदैन । सानो आन्द्रामा पनि थुप्रै इन्जाइमले असर गर्ने भएकोले बस्न रुचाउँदैनन् । ठूलो आन्द्रा भने असाध्यै सुरक्षित बासस्थान हो, जहाँ नपचेको खानेकुरा दिसा बन्ने क्रममा थुप्रिएको हुन्छ । ब्याक्टेरियाले मानिसको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता प्रबद्र्धन गरिदिन्छन् ।


आन्द्राको भित्तालाई बलियो बनाएर अल्सर हुनबाट जोगाउँछन् । अन्य संक्रमणबाट पनि बचाउँछन् । कार्बोहाइड्रेडलाई आसवीकरण (फरमेन्टेसन) प्रक्रियाबाट एक्टिनो क्याक्टेरिया र फिर्मिएक्टसले ब्युटाइरेटमा रूपान्तरण गरिदिन्छन् । यो रसायनले आन्द्राको भित्तामा जलन हुन दिँदैन र क्यान्सरबाट जोगाउँछ । ब्युटारेट ठूलो आन्द्राका भित्तामा रहेका कोषहरूको खान्की हो । ल्याक्टोबेसिलस ब्याक्टेरियाहरू भिटामिन बी उत्पादनका चाबी हुन् ।


खासमा जनावर, वनस्पति र फन्जाई कसैले पनि भिटामिन बी निर्माण गर्न नसक्ने शास्त्रहरूमा उल्लेख छ । बाइफिडो ब्याक्टेरियाले फोलेट भनिने रसायन उत्पादन गरिदिन्छन्, जुन आनुवांशिक सामग्री डीएनए निर्माण गर्न सहभागी बन्छ । ब्याक्टेरियाले आन्द्रामा भिटामिन के उत्पादन गर्छन्, जसले घाउबाट रगत बग्ने क्रमलाई रोक्छ । विभिन्न भिटामिन राइबोफ्लाबिन, बायोटिन, निकोटिनिक एसिड, थाइमिन, पाइरिडोक्सिन आदि पनि ब्याक्टेरियाले पेटभित्र निर्माण गर्छन् ।


ठूलो आन्द्राको कोलोनमा बस्ने कोलोनिक ब्याक्टेरियाले बाइल एसिड पाचन गराउँछन् । सो एसिडलाई पचाउन सकिएन भने मोटोपना बढ्ने, मधुमेह चाँडै लाग्ने र पेट सम्बन्धीका अन्य रोग लाग्ने सम्भावना तीव्र हुन्छ । औधि दुब्लो मानिसलाई मोटाउन पनि ब्याक्टेरियाको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । जस्तै– वैज्ञानिकहरूले एउटा अनुसन्धान गरेका थिए कि मोटो मानिसका पेटमा भएका ब्याक्टेरिया मुसामा स्थानान्तरण गरी हेर्दा मुसा मोटाए । परीक्षण काल र सो अघिको खान्कीको मात्रामा कुनै भिन्नता गराइएको थिएन ।


हार्वर्ड विश्वविद्यालयका अनुसन्धाता बेन्जामिन ई वोल्फले खानपान र जीवनशैली अनुसार मानिसका पेटमा फरक किसिमका ब्याक्टेरिया हुँदारहेछन् भन्ने पत्ता लगाए । ब्याक्टेरियाले पोषण तत्त्व उत्पादन गरिदिने मात्र होइन, शोषण क्रियामा समेत योगदान गर्छन् । हानिकारक ब्याक्टेरियालाई दबाउने एन्टिबायोटिक उत्पादन गरेर रोगबाट जोगाउँछन् । यस्ता उपयोगी ब्याक्टेरियाको संख्या र कार्यक्षमतामा ह्रास आएमा शत्रु ब्याक्टेरियाले हामीलाई आक्रमण गर्ने हुन् । रेसादार खानेकुरा जस्तै– फलफूल, सागपात आदिको रेसालाई ब्याक्टेरियाले सट चेन फ्याट्टी एसिडमा परिवर्तन गरिदिन्छ । यो रसायन हर्मोनको सहायक बनिदिन्छ ।


फन्जाई वा ढुसीको उपस्थिति पनि पेटभित्र राम्रै छ । क्यान्डिडा, एस्परगिलस, पेनिसिलियम, स्याकारोमाइसिज आदि फन्जाई हामीसँग दोहोरो सम्बन्ध स्थापित गरी बसेका छन् ।
हामी पेटमा पर्ने जुकालाई हानिकारक ठान्छौँ । तर हाम्रो स्वास्थ्य असल राख्न जुकाले भूमिका निर्वाह गरेको हुनसक्छ । अहिले हेल्मिन्थेरापी (जुकाको प्रयोगबाट गरिने उपचार पद्धति) विकास भएको छ । बल्छीजुका (हुक वर्म), कोर्राजुका (विप वर्म) आदिको अन्डा वा वयस्क प्रयोग गरी दम र मधुमेहको उपचार गर्ने परीक्षणात्मक कार्य सफल भएको छ ।


एरिजोना सेन्टर, सान फ्रान्सिस्कोका चिकित्सक पाउल अब्राम्सनले इथियोपिया र भियतनाममा यसबारे अनुसन्धान गरेका थिए । त्यसको प्रतिवेदनले भनेको छ– जसलाई बल्छीजुकाले जीवनको कुनै कालखण्डमा आक्रमण गरेको थियो, तिनीहरूमध्ये कमैलाई मात्र दम रोग लागेको पाइयो । अफ्रिकाका केही देशमा बालकलाई जुकाबाट सुरक्षित राखियो, तर उनीहरूमा केही वर्षपछि डस्ट माइट भनिने किराबाट हुने एलर्जीको प्रकोप अत्यधिक पाइयो । जुका पीडित बालबालिकामा भने यस्तो समस्या पाइएन ।


जीवनमा एकपटक जुकाको आक्रमण भए यसले धेरै रोगलाई भ्याक्सिनको जस्तो काम गरिदिन्छ भन्ने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ । यसको प्रभावमा परी जीउको प्रतिरोधात्मक क्षमता क्रियाशील बन्छ । ब्याक्टेरिया, प्रोटोजोअन र फन्जाईको पनि यस्तै विशेषता र भूमिका हुन्छ ।


शरीर भित्रको पारिस्थितिक प्रणालीमा सन्तुलन यिनैले कायम गर्छन् । यिनको संख्या र नियमित गतिविधिमा कुनै उतार–चढाव आयो भने पेटमा खराबी आउँछ । संख्यामा गिरावट आयो भने दबाइका रूपमा यिनै जीवका बिउलाई जीउमा प्रवेश गराइन्छ । तसर्थ अघातक मात्रामा यस्ता उपयोगी जीव रहिरहे शरीर स्वस्थ रहन्छ । कहिलेकाहीँ संख्या बढ्यो भने असर बढ्छ र अरु रोग समेतले गलाउँछन् । तसर्थ पेटमा बसेका मित्रजीवलाई सुरक्षित र नियन्त्रित राख्ने प्रयास गर्नुपर्छ । लेखक त्रिवि स्नातकोत्तर क्याम्पस विराटनगरको प्राणीशास्त्र विभागका उपप्राध्यापक हुन् ।

ramchandra.adhikari@gmail.com

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७५ ०८:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×