पुरुष सापेक्ष संस्कार 

प्रमोद मिश्र

काठमाडौँ — कात्तिक ८ गते राति सिकागो (अमेरिका) मा सुत्नै लाग्दा मेरो मोबाइल फोन बज्यो । विराटनगरमा जाग्राम बसेकी मेरी श्रीमती डाँको छाडेर रुन थालिन् । किन रोएको भनेर अलि झर्किएँ तर फेरि आमाहरूलाई त केही भएन भनेर आत्तिएँ । ससुरालीमा ९१ र ८२ वर्षीया दुई जना सासूआमा हुनुहुन्छ ।

९४ वर्षीया फुपूसासू विराटनगरमा बितेको खबर श्रीमतीले फोनमा दिँदा म दिउँसो अफिसमा थिएँ । ‘फुपू जानुभो’ भन्ने खबरले एकछिन भावविह्वल भएपछि थामिँदै भनेको थिएँ, ‘राम्रै भयो, शारीरिक पीडाबाट मुक्त हुनुभो ।’ जाने बेला उच्छ्वासले ‘राधाकृष्ण’ भनेर प्राण त्याग गर्नुभएछ । कुनै पाप गर्नुभएको रहेछ भने पनि लोक भनाइअनुसार प्राण त्याग्ने बेलाको भगवद् नामोच्चारणले सिधै स्वर्ग जानुहोला भन्ने मनमा भयो तर अहिले यस्तो जोडको रोदन किन भनेर श्रीमतीलाई सोधेँ ।

‘फुपूको किरिया विराटनगरमा गर्न नदिने भए । विराटनगरमै आउनुस् भन्दा नि मान्दैनन् र पहाडको आफ्नै घरमा किरिया बस्छौं भन्छन्,’ उनले भनिन् । मैले कारण सोधेँ । फुपूको घरपट्टिका मानिस काठमाडौंमा र पहाडमा बस्छन् । उनीहरूले आफैं किरिया गर्ने भनेछन् । ‘पण्डित र यहाँ भेला भएको समाजले पनि घरपट्टिकाले त्यसो भनेपछि माइतीको केही चल्दैन, दुई ठाउँमा भाँडो राख्न मिल्दैन भन्छन्,’ श्रीमतीले सुनाइन् । मलाई अलि विस्मय भयो ।

फुपूको जीवन आम नारीको जस्तो भएको भए यो ठिकै हुन्थ्यो । साधारणतया हिन्दु परम्परा र शास्त्रानुसार स्त्रीको विवाहपश्चात् घर, थर र कर्मथलो आफ्नो वैवाहिक घर हुन्छ, अर्थात् पतिको घर । माइतीको वंश र आश्रय त्यागिन्छ अनि पतिको वंश र कुल आफ्नो हुन्छ । हिन्दु समाज पितृसत्तात्मक हो ।
फुपूको विवाह नौ–दस वर्षको उमेरमा ८५ वर्षअघि पूर्वी पहाडको एक कुलीन क्षत्री परिवारमा भएको थियो तर सासूको कहरले बिहेलगत्तै फुपू माइत फर्किनुभयो । त्यसपछि एकाध खेपबाहेक न पति न तिनको परिवारले सोधखोज गरेका थिए । फुपू स्वयंले पनि पतिसँग जाने वा सोधखोज गर्ने वास्ता राख्नुभएन । लोग्ने मर्दा तिनका परिवारले फुपूलाई खबरसम्म गरेनन् । यसलाई अस्वाभाविक पनि मानिएन ।

गर्भेटुहुरी भएकीले होला, तीन वर्ष जेठा दाजुसँगै आँटिली आमाको मायाकै न्यानोमा हुर्किन फुपू माइत फर्कनुभयो । माइतमै कुलीन झर्रा क्षत्री परिवारको बन्धन–अनुशासनमा बसी जवानीका वसन्त र वृद्धावस्थाका बर्खा र हिँउद काट्नुभयो । जिन्दगीभरि दाजु लीलाभक्तको प्रगतिलाईआफ्नो प्रगति र उनको परिवारलाईआफ्नो परिवार ठान्नुभयो । दाजुकै छोराछोरीलाई ज्युज्यान गरी हुर्काउनु, बढाउनुभयो । तीन दशकअघि दाजुको देहान्त भयो ।

दाजुले दिएको जग्गा नागरिकता नभएकाले फुपूका नाममा पास हुन सकेन । एक जना भदाले सीडीओ अफिसमा बेहोरा भन्ने क्रममा फुपूको सानैमा बिहे भएको खुस्काएछन् । त्यसपछि सीडीओले केको नागरिकता दिन्थ्यो † पतिले सनाखत नगरी हुँदैन भन्यो । कहिले कसका नाममा, कहिले कसका नाममा राख्ने क्रममा जग्गा हिनामिना भयो । कालान्तरमा माछामासु छाड्नुभयो र कृष्णमार्गी वैष्णव भई दीक्षा लिनुभयो । फुपूलाई कसैसँग कुनै माग वा गुनासो रहेन । पछिल्लो समय फुपूलाई हाड मक्किने (आस्टियोपरोसिस) रोगले भेटेको थियो ।

श्रीमतीले ‘मलाई साथ दिने कोही छैन’ भनिन् । सालोलाई फोनमा सोधेँ । उनले पनि ‘हाम्रो केही चल्दैन, भिनाजु । तीन जना पण्डित आँगनमा हुनुहुन्छ, उहाँहरू पनि त्यसै भन्नुहुन्छ’ भने । ‘पण्डितजीसँग कुरा गरौं एक फेर, के भन्दारैछन्,’ मैले भनेँ । ‘तुलसा मैयाँबाहेक सबै जना घरपट्टिकाले किरिया गर्न चाहे पाउँछन्’ भन्ने लोकविचार पण्डितले सुनाए ।

‘तर शास्त्रले के भन्छ, पण्डितजी ?’ मैले सोधेँ ।‘शास्त्रअनुसार घरपट्टिकाले चाहे उनीहरूले गर्न पाउँछन्,’ पण्डितले निष्कर्ष सुनाए ।‘विराटनगर आउन पनि नमान्ने, मुखाग्नि पनि नदिने अनि किरिया गर्ने अधिकार तिनीहरूलाई कसरी हुन्छ ?’ मैले तर्क गरेँ ।

‘त्यो त ठिकै हो तर एक जनाबाहेक कोही त्यसो भन्दैनन्, के गर्ने ?’ भनेर पण्डित फोनबाट हटे । सालाले पनि स्वर ठूलो पारे र दिदीलाई चुप लाग्न आदेश दिए, ‘अमेरिकाबाट आएर अन्तिम बेला फुपूको सेवा गर्न पाउनुभो, अरू के चाहियो ? छाड्नुस् यी सब लफडा ।’

दसैंको षष्ठीका दिन विराटनगर पुग्दा फुपूलाई अर्धबेहोसी अवस्थामा भेट्यौं । सालाले न भरपर्दो स्वास्थ्यकर्मी भेटिराखेका थिए न फुपूको सरसफाइ गर्ने दक्ष महिला वा पुरुष । ओछ्यानमा सुतेको सुतेकैले गर्दा दुवैपट्टि बेडसोर (ओछ्यान घाउ) भइसकेको थियो ।

फुपूको असह्य पीडालाई घटाउन सकिन्छ कि भनेर लगत्तै म अस्पतालतर्फ सिटी रिक्सामा दौडिएँ । जान त एक दिन सबैलाई छ तर जीवनका अन्तिम दिनहरूमा कष्ट र पीडा हुनु हुन्न भन्ने मेरो मान्यता छ । अस्पतालमा जेरियाट्रिक (वृद्धावस्थासम्बन्धी चिकित्सा) को डाक्टर नपाइने रहेछ । घरमा गएर नर्सले इलाज गर्ने व्यवस्था पनि रहेनछ ।

फुपूको असह्य कष्ट कम गर्न सकिन्छ कि भनेर डाक्टरलाई सोध्दा तिनले सादा कागजमा दुई थरी गोली लेखिदिए । त्यही घोलेर खुवाउँदा फुपूलाई केही अथवा भयो । भोलिपल्ट सरसफाइका बाबजुद घाउबाट गन्ध आउन थाल्यो । ड्रेसिङ गर्ने मानिस ल्याउन सिटी रिक्सामा खुर्र शिक्षण अस्पताल कुदेँ ।

फूलपातीका दिन एमर्जेन्सीबाहेक सबै बन्द । बिन्तीभाउ गरेपछि एक जना राय थरका स्वास्थ्यकर्मी घर जान तयार भए । त्यस दिन र भोलिपल्ट राम्रो ड्रेसिङ गरिदिए । पर्सिपल्टदेखि न आए न फोन उठाए ।
मेरी फुपूसासूबारे यति बेलीविस्तार लाउन आवश्यक थिएन । सम्भ्रान्त क्षत्री परिवारकी एक वयोवृद्ध चेलीको सामाजिक, कर्मकाण्डी, कानुनी र जीवनका अन्तिम दिनहरूको अवस्था अहिले पनि यस्तो हुँदोरहेछ भन्ने बुझाउन चित्रण गरेको हुँ । उनको यस्तो स्थिति भयो भने साधनविहीन अरू नारीको के अवस्था हुँदो हो !
मोरङ नेपालका विकसित जिल्लामा पर्छ । विराटनगर काठमाडांैपछिको ठूलो मात्र होइन, सबैभन्दा जागरुक, सचेत र धेरै मन्त्री, प्रधानमन्त्री उत्पादन गरेको सहर हो । त्यहाँ स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक न्याय र धार्मिक रूढिको अवस्था यस्तो छ भने देशका अविकसित, पिछडिएका गाउँठाउँमा कस्तो होला ? र, पञ्चायती आधुनिक सामन्तवाद, बहुदलीय प्रजातन्त्र र सामाजिक अनि आर्थिक अधिकारका लागि लडिएको दसवर्षे माओवादी ‘जनयुद्ध’ पछिको गणतन्त्रमा पनि महिलाको पुरुष निरपेक्ष कानुनी अधिकार स्थापित हुन सकेको छैन ।

पाँच दिनपछि टीका आशीर्वाद थापी श्रीमतीलाई फुपूको स्याहारको मोर्चा सम्हाल्न छाडेर म सिकागो फर्कें । त्यसको तीन दिनमै फुपूले आफ्नो कष्टकारी काया त्याग्नुभयो । भोलिपल्ट सालालाई फोन गरेँ । ‘चतरा जाने मान्छे हुँदैनन् भनेको त लोग्नेमान्छे, स्वास्नीमान्छे सबै गए । दिदी पनि मलामी जानुभो,’ उनले सुनाए, ‘आफ्नो श्राद्ध फुपूले उहिल्यै पण्डित बोलाएर गराइसक्नुभएको थाहा पाएपछि दिदी शान्त हुनुभो ।’
जीवन छँदै श्राद्ध गरेको मलाई थाहा थिएन ।

‘फुपू त एकैछिनमा खरानी हुनुभो । सजिलै गरी जानुभो । बाँच्ता पनि कसैलाई दु:ख दिनुभएन, मर्दा पनि त्यस्तै । दसैं सिद्धिएपछि र तिहार सुरु हुनुअघि कुनै बाधा अड्चन नगराउने गरी जानुभो,’ सालाको बोलीमा सन्तोष र शान्ति थियो ।

‘धर्मात्मा हुनुहुँदोरहेछ । स्वर्गमा पनि कसैसँग केही माग नगरी, कसैलाई दु:ख नदिई बस्नुहुनेछ भन्ने मलाई पक्का विश्वास छ,’ मैले भनेँ अनि मनमनै भनेँ, ‘अरू फुपूहरूको जीवन सजिलो बनाउन यस लोकमा भने हाम्रो न्याय र अधिकारको माग कम हुनु हुँदैन ।’

मिश्र संयुक्त राज्य अमेरिकास्थित लुइस विश्वविद्यालयमा अंग्रेजीका विभागाध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७५ ०८:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मधेसमा भाषा विवाद

भाषाका हकमा मैथिली, भोजपुरी, अवधी र अन्य मातृभाषाहरुले उचित स्थान पाउनु र औपचारिक चलनचल्तीमा आउनु धेरै दृष्टिकोणबाट आवश्यक छ ।
प्रमोद मिश्र

काठमाडौँ — प्रदेश नं. २ मा भाषा विवाद प्रदेश बनेदेखि नै बल्झेको छ । भोजपुरी भाषी साथै अन्य कतिपयले हिन्दी हुनुपर्छ भन्छन् र कतिपय मैथिली भाषी भने मैथिली नै हुनुपर्छ भन्छन् ।

एमाले, कांग्रेसले मातृभाषाको नारा दिएर मैथिलीवादीहरूको काँध थापेको छ भने प्राय: मधेसी दल र राजनीतिक कार्यकर्ताहरू हिन्दी हुनुपर्छ भन्छन् । सामाजिक सञ्जालमा कतिपय मधेसी तल्लो जात, माथ्लो जात भनेर गाली–बेइज्जतीसम्ममा झरेका छन् ।

विगतमा यसै विषयलाई लिएर बम पड्किँदा जनकपुरमा ज्यानधनको क्षति पनि भएको थियो । यसको कारण के हो भने भाषा फगत आत्मीयता र राष्ट्रियतासँंग गाँसिएको कुरामात्रै हैन, यो अदृश्य आरक्षण र विभेदसंँग पनि जोडिएको कुरो हो । तसर्थ यसबारे गहिरो बुझाइ भएमात्र न्यायपूर्ण निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ र सही नीति निर्माण गर्न सकिन्छ ।


हिन्दी मधेसीहरूको सार्वजनिक सम्पर्क भाषा कसरी हुनपुग्यो, पाठ्यक्रम र अड्डा अदालतको भाषा नहुँदा–नहुँदै पनि ? मैथिली, भोजपुरी र अवधी मेचीदेखि महाकालीसम्म हुलाकी सडक उत्तर–दक्षिण दसौं किलोमिटरभित्र बोलिए पनि यी देहाती भाषाको हैसियतबाट माथि उक्लनसकेका छैनन् र औपचारिकता र सम्मान पाउनसकेका छैनन् । मध्यम वर्गीय मधेसी पुरुषको सीमापारि आवत–जावत र पढाइ–लेखाइ यसको एउटा कारण हुनसक्छ । अनि हिन्दी सिनेमा र हालका वर्षमा हिन्दी टेलिभिजन अर्को कारण पनि हो । तर भारत र नेपालको सरकारी भाषानीति नै यसको मुख्य कारण हो । शाह वंशको स्थापनाकालदेखि नै खस कुरा (नेपालीको सरकारी कामकाजी भाषाका रूपमा एकलौटी वर्चस्व रह्यो । र पञ्चायती महेन्द्रीय राष्ट्रवाद लागु भएपछि पाठ्यक्रम, निजामती र न्यायिक सेवामा मात्र नेपाली भाषा माध्यमको प्रयोग बन्यो । उता भारतमा पनि सन् १९४७ को स्वतन्त्रतापछि हिन्दीलाई कामकाजको भाषाका रूपमा योजनाबद्ध रूपमा थोपर्ने सरकारी अभियान चलाइयो । नेपाल–भारत दुबैतर्फ एक भाषीय हैकमका अगाडि अरू मातृभाषाले शिर उठाउनै पाएनन् ।


तर मैथिलीको आन्तरिक कारण पनि कम जिम्मेवार छैन । मैथिलीको औपचारिक, ‘स्तरीय’ लेखकीय रूप र त्यसको प्रयोगमा विहारको मधुवनी जिल्लाका पाँचकोसे (पाँचकोस भित्रका) उच्च जाति, खासगरी मैथिली ब्राह्मण र कायस्थको वर्चस्व छ । र तिनै भाषा समूह भाषीय स्तर निर्माणमा—विद्यालयीय, साहित्यिक र औपचारिक भाषा प्रसारणमा— हालीमुहाली राख्छन् । नेपाली भाषाका हकमा केही भाषाविद, भाषाशास्त्री, प्रज्ञा प्रतिष्ठानको हस्तक्षेप र पूर्वेली नेपाली भाषीहरूको प्रभुत्वजस्तै हो यो, राजसत्तालाई छाडिदिने हो भने । अथवा बेलायतमा एक जमानामा र केही हदसम्म अहिले पनि आर.पी. (रिसिभ्ड प्रोनन्सिएसन) अंग्रेजी बोल्नु आफ्नो शैक्षिक र वर्गीय पहिचान र स्तरता देखाउनु र अवसरका ढोका खोलिनु जस्तै हो यो ।


भोजपुरी र अवधी पनि देहाती हिसाबले मैथिलीजस्तै हुन् । तर मैथिली ग्रामीण भाषा हुँदाहुँदै पनि यसको ६ सय वर्षको लिखित र समृद्ध साहित्य छ । हो, अवधीमा सोह्रौं शताब्दीमा लेखिएको तुलसीदास लिखित रामचरित मानस छ र त्यही समयको मलिक मोहम्मद जायसी कृत पद्मावत, जसका आधारमा बनेको फिल्मबारे भारतमा हाल निकै होहल्ला भयो । त्यसपछि अवधीमा कुनै उल्लेखनीय उपलब्धि छन् ? जहाँसम्म भोजपुरीको कुरो हो, हालका वर्षमा यस भाषामा केही लेखक अभियन्ता नभएका हैनन् । तर तिनको पाठ्यक्रम र कार्यालय भाषाका रूपमा प्रभाव परेकै छैन भन्दा पनि हुन्छ । हो, यस भाषामा केही चल्तीका, कामुक र गाउँले भाकाका गीतहरू अवश्य छन् । जस्तै– ‘आरा हिले बलिया हिले, छपरा हिलेला’ वा ‘मारे कलेजवा में वाण हो’ आदि । र केही गाउँले संस्कृति झल्काउने हालसालका चलचित्रहरू ।


मैथिलीको कथा भने अलि जटिल नै छ । रिचर्ड वर्गहार्डले, जिनको असामयिक निधनले दक्षिण एसियाली अध्ययनलाई निकै क्षति पुग्यो, यस विषयमा निकै अध्ययन गरेर एउटा गहिरो लेख लेखेका थिए । जुन कुरा मैले मैथिलीबारे अनुभव गरेको थिएँ, तिनले प्राज्ञिक प्रमाण र व्याख्याले पुष्टि गरिदिए । मलाई के थाहा थियो भने जुन किसिमले नेपालमा तीनधारा पाठशालाका छात्रहरूको लोकसेवा परीक्षामा नेपाली र संस्कृत अनिवार्य र ऐच्छिक विषय लिई जाँच दिँंदा निजामती सेवामा हुलका हुल प्रवेश हुन्थ्यो, त्यसैगरी विहार लोकसेवा आयोगमा मैथिली र संस्कृत लिने मैथिल ब्राह्मणका लागि त्यतिकै सजिलो हुन्थ्यो । एक त यस्तो ‘पँचकोसी’ मैथिली तिनीहरूको दैनन्दिनको बोल्ने भाषा हुन्थ्यो, अर्को तिनैले विद्यालय, महाविद्यालयमा यसको पढाइ पनि गर्थे । मैले विहारमा स्कुल, कलेज पढ्दा दरभंगा, सहरसा, पूर्णियाका विद्यार्थीमध्ये मैथिली यी जातका विद्यार्थी बाहेक अरूलाई पढ्दै गरेको विरलै देखे हुँला । लालु यादवले, जो मगही भाषी हुन्, आफू मुख्यमन्त्री भएपछि यस अनुचित लाभमाथि रोक लगाएका थिए, नब्बेको दशकमा । किनभने विहारका अरू भाषीहरू र मैथिली बोल्ने तर यसको पाँचकोसे ‘स्तरीय’ मैथिली बोल्न, लेख्न नजान्नेहरू जसलाई दोस्रो भाषा हिन्दीमा लेख्नुपथ्र्यो, यस भाषा सुविधाबाट बञ्चित हुन्थे ।


तर मैथिलीको अधोगति वास्तवमा अंग्रेजहरूद्वारा १९ औं शताब्दीमा अंग्रेजी लादिनुभन्दा अघिदेखि नै हुँदै आएको हो । विहारमाथि दिल्ली सल्तनत र मुगलहरूको आधिपत्य र फारसी अड्डा–अदालतको भाषा बनेदेखि नै भएको हो । मल्लकालीन काठमाडौं उपत्यकामा मैथिली दरबारको र उच्च संस्कृतिको भाषा रह्यो होला, तर मैथिलीको नियति आफ्नै क्षेत्रमा मैथिली पण्डितका नाक खुम्च्याउने लेखनी र ग्रामीणहरूको बोली, केही नाटक, कविता, गीत र विद्यापतिका कृतिहरूमा सीमित रह्यो । कार्यालयी भाषा कहिल्यै हुन सकेन ।


वर्गहार्डले १९ औं शताब्दीमा मैथिली कसरी उँधो लाग्यो भन्ने कुरा आफ्ना अनुसन्धानमा प्रस्ट पारेका छन् । अंग्रेजी भाषाशास्त्री जोर्ज ग्रियर्सनले (१८५१–१९४१) विहार र बंगालका अरू भाषासंँगै मैथिलीको गहन अध्ययन गरेका थिए । १८९८ मा भारतीय भाषा सर्वेक्षणको सुपरिटेन्डेन्ट नियुक्त भएपछि तिनले यसलाई घरि बंगाली र उडियाजस्तै स्वतन्त्र भाषा (ल्याङ्ग्वेज) मान्थे, घरि अस्तित्वमा नै नभएको विहारी भाषाको बोली (डायलेक्ट) मा झार्थे । र पछि बेलायती जनगणनाकारहरूले पनि मैथिलीलाई विहारीकै बोलीका रूपमा लिखत गरे । १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि नेहरू (जो अंग्रेजवाज र युपीवासी थिए) र राजेन्द्रप्रसाद (जो भोजपुरी भाषी थिए) जस्ता नेताहरूले मैथिलीलाई हिन्दी राष्ट्रियताको बलिको बोको बनाए । र यसलाई हिन्दीकै अंश ठाने जसले गर्दा मैथिली भाषी क्षेत्र विहारबाट नै अलग्गियोस् । तर समग्रमा भन्दा मैथिली भाषी सम्भ्रान्त वर्ग यसको अधोगतिका लागि कम जिम्मेवार छैनन् । उदाहरणका लागि १९६१ को जनगणनामा आधाउधी मैथिली भाषीले मैथिलीलाई मातृभाषा हो भनेनन् । किन ?


हो, गंगा उत्तर बंगालको सिमानादेखि भोजपुरी भाषी पश्चिमी विहार र मध्य नेपालसम्म मधेसका सबैले कुनै न कुनै खाले मैथिली बोल्छन् । झापा र मोरङमा पनि राजवंशी, सतार र बंगाली मुसलमान बाहेक सबै मधेसी मैथिलीकै कुनै रूप बोल्छन् । उत्तरी विराटनगरका राजवंशी पनि मैथिली नै बोल्छन् । तर पढेलेखेकाले एकआपसमा चिठीपत्र लेख्नुपर्‍यो र कुरा गर्नुपर्‍यो भने ती सबै हिन्दी नै रुचाउँछन् । कारण के ? किनभने हिन्दीको बोलाइ र लेखाइमा एकरूपता छ र हिन्दी लचिलो छ र यो धेरैलाई अटाउने खालको भाषा हो । यसको लेखाइ र बोलाइमा कुनै समुदाय, जातको अनुचित वर्चस्व र हालीमुहाली छैन । यो सबैका लागि सजिलो र गाह्रो एकसमान छ । बोल्दा सबैलाई एकसमान सजिलो र शुद्ध लेख्दा सबैलाई एकसमान गाह्रो । तर बोल्ने र लेख्ने शुद्ध मैथिली मधेसका केही तथाकथित उच्च जातले बोल्ने र लेख्ने मैथिली हो, जो खासगरी त्यो मैथिली हो, जो विहारको मधुवनी जिल्लाभित्र पर्छ, जसलाई पाँचकोसे मैथिली भनिन्छ, अर्थात् त्यहाँको पाँचकोसभित्र बोलिने मैथिली नै शुद्ध मैथिली हुनगएको छ, जसलाई सबैले त्यसरी नै बोल्नु र लेख्नु पर्नेछ । भनाइ छ, ‘यस्तो मैथिली ती मानिसको ल्याकतको कुरा हो, जो दिमाकको खेती गर्छन्, खेतमा खेती गर्नेको होइन ।’ वर्गहार्ड भन्छन्, ‘पहिलो समुहमा ती मैथिल पर्छन्, जो तथाकथित ठूला जातमा पर्छन् । मैथिली
ब्राह्मण जो संस्कृतजन्य ज्ञानका संरक्षक छन् । त्यसपछि भूमिहार जो पारम्परिक रूपमा मिथिलाका जमिनदार हुन् । र कायस्थ लेखनदास जो जमिनदारका कागजपत्र, लेखा र मालपोतको हिसाब राख्थे ।’ वर्गहार्डले राजपुतलाई छुटाएका छन् । अरू सबैको मैथिलीलाई ‘रड्हा’ यानि स्वाँठ मैथिली भनेर ‘शुद्ध’ मैथिली भाषीले होच्याउने गर्छन् ।


यसै कारण मोरङको राजवंशी गाउँमा हुर्केको मैले मैथिलीको लिखित रूप पहिलोचोटी गंगा किनारको कलेजमा भेट्दा यो त मैले बोल्ने भाषै होइन भन्ने लागेको थियो, जबकि घरमा आमाबुबासंँग म मैथिली नै बोल्थेंँ, घर बाहिर राजवंशी र नेपाली बोले पनि । मैले मैथिली कहिल्यै पढिन, किनभने मेरालागि त्यो अनौठो भाषा थियो । बरु हिन्दी त्योभन्दा सजिलो लाग्थ्यो । तर मैथिलीका लोकभाका र विद्यापतिका गीत, कविता मेरालागि सधैं प्रिय रहे । र मेरा पिताजीले मलाई चिठी सधैं टुटेफुटेको हिन्दीमै लेख्नुभयो र उनको देहान्तपछि आमालाई मैलै आफूले बोल्ने मैथिलीमै चिठी लेख्थँें, जो गाउँलेहरूले पढेर सुनाउँथे । नेपाली, हिन्दी अथवा ‘शुद्ध मैथिली’मा लेख्दा आमालाई पनि र मलाई पनि कृत्रिम र असहज हुनजान्थ्यो । त्यसैले ‘मैथिली स्त्रीको बोली हो र पुरुष सार्वजनिक जीवनमा हिन्दी प्रयोग गर्छन्’ भनेर वर्गहार्ड भन्छन् ।


तर नेपाली मिडियामा मैथिलीबारे हालका दिनमा निस्केका आलेखहरूमा मैथिलीको गुणगान पाइन्छ, मैथिलीको दुर्भाग्यको विलौना गाइन्छ, राज्यसत्तालाई सरापेको पाइन्छ । तर आफ्नै समाज र भाषाको आन्तरिक समालोचनात्मक विश्लेषण भने पाइन्न । सप्तरीका एक विद्वान प्राध्यापकका अनुसार मिथिलाञ्चल (नेपाल र भारतका मैथिली भाषी क्षेत्र) मा मैथिलीलाई कथित उच्च वर्ण (शोत्री, ब्राह्मण, कायस्थ आदि) को भाषाका रूपमा प्रचार गरियो । यस भूगोलका कथित निम्न वर्गका भाषाभाषीले मैथिली बोले पनि आफूले मैथिली बोलेको स्वीकार गर्न आनाकानी गरे । (कान्तिपुर, माघ १५, २०७४) ।


प्रचार मात्रै गरियो ? प्राज्ञिक र क्षेत्रगत अध्ययनको कुनै महत्त्व छैन ? अनि निम्न वर्गले आनाकानी किन गरे त ? आफूले बोलेको भाषा त तिनलाई पनि प्रिय हुनुपर्ने हो । औपचारिक चलनचल्तीमा आफ्नो बोलिने भाषा आयो भने रोजीरोटीको पनि बन्दोबस्त हुन्छ भन्ने भावना पलाउनुपर्ने हो । आफ्नो जात, समाजको समालोचना र विषयमा गहिरिएर जाने यी विद्वानलाई या त फुरेन या यिनले आँट गरेनन् । हुन त आत्मान्वेषणको अभाव जुनसुकै समाजका ‘एलिट’को वर्गीय दोष नै हो । तर मधेसी समाजमा यो आत्मान्धता अलि बढी नै देखिने गरेको छ । यस्तो पाराले आफ्नो न्यायोचित अधिकारका लागि लड्ने ऊर्जा र विभेदकारी राज्यको निर्मम विश्लेषण गर्ने नैतिक बल कसरी पलाउँछ ? तै मधेसका नयाँ पुस्ताका नेता र बौद्धिकहरूले फरक धार अँगाल्दै समाजलाई न्यायको बाटोमा लान सफल हुन्छन् कि भन्ने आस छ ।


भाषाका हकमा मैथिली, भोजपुरी, अवधी र अन्य मातृभाषाहरूले उचित स्थान पाउनु र औपचारिक चलनचल्तीमा आउनु धेरै दृष्टिकोणबाट आवश्यक छ । तर मैले बोलेकै, लेखेकै सबैले बोल्नु, लेख्नुपर्छ भन्नु समाज र देशमा कलह निम्त्याउनु हो । तसर्थ कुनै एउटा भाषाभित्र लचिलोपना र फराकिलोपना जति चाहिन्छ, त्यति नै भाषा बाहिर अरू भाषाहरूबीच एकआपसमा पनि त्यति नै फराकिलोपना र लचिलोपना चाहिन्छ, एउटा बहुभाषी, बहुसांस्कृतिक समाज निर्माण गर्न । अनि मात्रै एउटा जटिल भाषिक मुलुकका भाषिक आवश्यकताहरूलाई पुरा गर्न सकिन्छ ।
मिश्र संयुक्त राज्य अमेरिकास्थित लुइस विश्वविद्यालयमा अंग्रेजीका विभागीय अध्यक्ष हुन्।

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७४ ०९:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्