कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बुझ्नेलाई कीरा, अरूलाई लार्भा

नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — परिचित साथीकहाँ डिनरको निम्ता आयो । क्यानाडाबाट दूरदेशमा आफ्नो उत्पादन निर्यात गर्न अनौपचारिक छलफलका लागि । घरमा पाकेको मिठे फापरको ढिँडो र गुन्द्रुक छोडी म पाहुना बन्न पुगेंँ । साथीकी पत्नी बारबरा निकै खुसी देखिइन् ।

व्यापार वार्ता गर्दैगर्दा बारबरा भने खाना पस्किँदै थिइन् । स्वादिला परिकार पहिले मलाई आउँथ्यो ।

हल्का पेय र स्न्याक्सपछि सलाद र ग्रिनरी खुवाउने कार्यक्रम रहेछ । बारबरा आफैं फार्ममा पुगी ताजा पालुंगो ल्याइन् । हल्का नुनिलो कागती पानीमा आधा उमालेको हरियो पात मलाई दिइन् । त्यसमा सग्लो हरियो कीराको लार्भा थियो । उनको बुबाको प्लेटमा हेर्दा अलि सलक्क नभएको भाग लगाइन् । मलाई अलिक अप्ठ्यारो लाग्यो । आफूलाई पालुंगोको एलर्जी रहेकाले त्यति राम्रो प्रोटिन भएको कीरा खान नसक्ने जनाएर उम्किएँ । मेजमानी र व्यावसायिक भेटपछि घर फर्कंदा मेरो मन तिनै कीरा–फट्यांग्रातिर तानियो ।

अमेरिकी फुड एन्ड ड्रग एड्मिनिस्ट्रेसन (एएफडीए) का अनुसार सागसब्जी सरसफाइ र प्रशोधनमा कीरा र तिनका लार्भालाई निमिट्यान्न पार्न सकिँदैन । त्यसैले सग्लै कीरा वा तिनका टुक्रा भेटिँदा गुणस्तरमा खोट लगाइँदैन । हरियो वा फ्रोजन गरिएको सय ग्राम पालुंगोमा ५० भन्दा बढी लाहीजस्ता ससाना कीरा भेटियो भने त्यो गुणस्तरीय मानिँदैन । त्यस्तै २४ पौन्डको सब्जीमा भेटिएका सबै हरिया कीराका लार्भा जोड्दा १२ मिलिमिटरभन्दा लामो बने अथवा सय ग्राममा ८ वटाभन्दा बढी लार्भा र प्युपा भेटिए उक्त सागसब्जी गुणस्तरीय मानिँदैन । र बजार लैजान रोकिन्छ ।

कतिपय खाद्यान्नमा पनि यही हो । एएफडीएको डिफेक्ट लेबल ह्यान्डबुकका अनुसार दूधबाट बनेको चकलेट बारमा हालिने सय ग्राम कोका पाउडरमा कीराका ८ टुक्रासम्म किरा भेटिए त्यसलाई सफा मानिन्छ । वा दालचिनी स्टिकमा तौलको ०.५ प्रतिशतसम्म कीरा लगायतका कैफियत भेटिए पनि सफा नै मानी बजारमा लैजान दिइन्छ । दालचिनीको स्टिकमा दुइटा मरेको कीरा वा पिँधेको ५० ग्राम पाउडरमा ४ सयभन्दा कम कीराका टुक्रा वा ११ भन्दा कम मुसाका रौं भेटिँदा गुणस्तरीय वस्तुकै रूपमा स्वीकार गरिन्छ ।

एफडीएका अनुसार मानिसले जानी–नजानी खानासँगै वर्षको आधा किलोग्राम कीरा खाइरहेको हुन्छ । प्राविधिक रूपबाट जानी–जानी वार्षिक लगभग आधा किलो अपरिचित कीरा खाँदा मानव स्वास्थ्यमा फरक पर्दैन । साग खानेले कीरा खान्छ, मह काढ्नेले हात चाट्छ । कानुनले समेत सागसब्जीमा स्वास्थ्यलाई हानि हुने बाहेकका कीरा भेटिनुलाई सामान्य मानेको छ ।

अंग्रेजीमा कीरा खाने मानिसलाई इन्टोमोफेगी भनिन्छ । नेपालीमा कीराहारी कि के ? अमेरिकी मुलुकमा समेत ‘म त कीरा पनि खान्छु’ भन्दा अरूले नाक खुम्च्याउँछन् । स्टारबकमा कफी पिउने क्रममा महको सानो पोको बढाइदिँदा आहा भनी झम्टिने साथीहरूलाई मैले सोधेको छु, ‘यो मौरी नामक कीराबाट आउने खानेकुरा हो नि ?’ त्यसपछि थुप्रैले वाकवाकी आउला जस्तो गरेका छन् ।

विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा खानाको प्रकृति फरक–फरक छ । समूहमा बाँच्ने कीराको सिकार सजिलो छ । एकै ठाउँमा झुम्मिएर बस्ने मौरी, कठेउरी, सिंगुस मह, माउ र लार्भा प्रोटिनका स्रोत खानाका रूपमा प्रख्यात छन् । नेपालमा समेत समूहमै बाँच्ने बच्छिउँ, अरिंगाल, बारुलाका माउ र लार्भा प्रोटिनका लागि सिकार गरिन्छ ।
मानिसले दशकौंदेखि कमिला, धमिरा, फट्यांग्रा र किथिर्का प्रोटिनको स्रोतका रूपमा खाँदै आएका छन् । अफ्रिकामा झिसमिसेमै फट्यांग्रा समातेर नुनपानीमा उमालेर भुटी खाने चलन छ ।

फट्यांग्राको खुट्टालाई नुनसँग मिसाएर भुटेपछि पिँधेर बनाइने पिनट बटर अफ्रिकीपन झल्काउने खानाका रूपमा संसारमै चर्चित छ । दक्षिण कोरियाका किसानले धानबारीका किथिर्का र फट्यांग्रा सुपर मार्केटमा बेच्छन् । अफ्रिका र अस्ट्रेलियामा धमिराको कथा छुट्टै छ । ३ इन्चसम्म लामो हुने रानी जातका धमिराको संसारमै उच्च माग छ । धमिरा उच्च कोटिको प्रोटिनको स्रोतका हो । कंगोको जैरमा धमिरालाई हल्का तेलमा भुटेर बजारमा बेचिरहेका हुन्छन् । त्यहाँका माछा, बफ, कुखुरा आदिमा भन्दा त्यसमा उच्च कोटिको प्रोटिन पाइएको छ ।

केतुकीमा लाग्ने मेज्कल वर्म नामक रात्रिपुतलीको लार्भा मेक्सिकोको सोखिन खानामा पर्छ । रेडवर्मलाई केतुकीको गुभोबाट जिउँदै जम्मा गरी रातो र क्रिस्पी हुनेगरी भुटेर बनाइने परिकार त्यहाँको उत्कृष्ट खानामा गनिन्छ । रेडवर्म लार्भामा पाइने प्रोटिन ५८.३ प्रतिशत हुन्छ भने चिल्लो पदार्थ ३०.६५ । केतुकीको एउटै बिरुवामा सामान्यतया १ इन्च लामो २ सयदेखि ५ सयसम्म लार्भा लाग्छन् । मेक्सिकोका किसानले केतुकीको प्रति लाभ्रेकीरा २० देखि ४० रुपियाँमा बेच्छन् ।

संसारका ८० प्रतिशत मानिस कीराका परिकार नियमित खान्छन् । मेक्सिकोको फट्यांग्रा हालिएको रोटी, कम्बोडियामा झुरुम–झुरुम हुनेगरी भुटिएको रातो बेउमाता कमिला, जापानमा भुटेर खाइने झ्याउँकिरी, रेसमकीरा, बारुला र पानीबारुलाका लार्भा कीराका चर्चित परिकार हुन् । युरोपमा समेत कीरा खाने चलन छ । सारडिनियान नामक भेडाको दूधबाट बनेको चिज बिग्रिएपछि स्याउँ–स्याउँती सुलसुले पर्छन् । त्यसका लार्भाका लागि बिक्री गरिने कसुमार्जु नामक चिज इटालीको परम्परागत खाना हो । फिल्लोफागा नामको गोब्रेकीरा फ्रान्सको पुरानो खानाको रेसिपीमा प्रयोग हुने बिटल प्रजातिको कीरा हो ।

मानव पोषणको हिसाबले हेर्दा फार्ममा पालिएको क्रुकेट वा किथिर्का खानाका लागि सुरक्षित त छँदैछ, त्यसमा पनि मानिसका लागि अत्यावश्यक पर्ने प्राय: एमिनो एसिडबाट परिपूर्ण प्रोटिनको स्रोत हुन्छ । किथिर्काको धुलोमा मासुमा भन्दा २ गुणाभन्दा बढी प्रोटिन पाइन्छ । त्यसमा पानीपालुंगोमा भन्दा १५ प्रतिशतभन्दा बढी आइरन र सालमोन माछामा पाइनेभन्दा बढी भिटामिन–बी १२ हुन्छ । क्रुकेटको लगभग ८० प्रतिशत प्रोटिन मानिसले पचाउन सक्छ । जबकि मानिसको शरीरले कुखुरा र बँदेलको मासुको ५५ प्रतिशत अनि चौपायाको मासुको ४० प्रतिशत प्रोटिनमात्र पचाउन सक्छ । धेरै प्रोटिन, मध्यम बोसो र थोरै कार्बाेहाइड्रेड हुने सन्तुलित खानाको स्रोत हो, किथिर्काको पिठो ।

किथिर्काको पिठो गुणकारी पौष्टिक तत्त्वले भरिपूर्ण भएकाले हाल बजारमा अन्य पिठोमा मिसाइ बिस्कुट, पाउरोटी, प्रोटिनबार, हेल्थबार, प्रोटिन ड्रिंक, ब्रेक–फास्ट सिरियल आदि बनाउने चलन छ । हाल गोलभेँडाबाट टोमाटो सस बनाए जस्तै मिलवर्म र क्रुकेट मिसाएर बनेको स्वादिष्ट बोलोगनाइज सस बजारमा आइसकेको छ । विभिन्न कीराबाट बनेका यस्ता सस औद्योगिक स्तरमै बन्न थालेपछि संसारभरि धमाधम कीराका रेस्टुरेन्ट खुलिरहेका छन् ।

नेदरल्यान्ड्सको बागेनिङ्गेन युनिभर्सिटीको इन्टोमोलोजी डिपार्टमेन्टले संसारभरि मानिसद्वारा खाइने २ हजार ४० कीराको सूचीमा बनाएको छ । अनुसन्धान चलिरहेकाले सूचीमा कीरा नाम थपिँदैछन् । संसारमा धेरै खाइने कीरामा ३१ प्रतिशत गोब्रेकीरा र अन्नबालीमा लाग्ने घुन प्रजातिका कीरा छन् । त्यसपछि क्रमश: मोथ तथा पुतलीका लार्भा, विषालु कीराका प्रजाति झ्याउँकिरी, बिच्छी, पानीमा पाइने जेन्टवाटर बग प्रचलनमा छन् । मानिसहरूले खोजी–खोजी खाने टप–५० कीराको सूचीमा लाही, साङ्ला, गड्यौंला, माकुरा, सलह, कालो र रातो कमिला, मकैमा लाग्ने घुन आदि समावेश छन् ।

सन् २०१४ को अध्ययन अनुसार भारतमा कम्तीमा २ सय ५५ कीरा खाने गरेको भेटियो । भारतको अरुणाचल प्रदेशमा १ सय ५८, त्यसपछि मणिपुर, असाम र नागाल्यान्डमा ४० देखि ६० प्रकारका कीरा खाने चलन पाइएको थियो । चाइनिज एकेडेमी अफ फरेस्ट्रीको २०१७ को अनुसन्धान अनुसार चीनमा ३ सय २४ जातिका कीरा खाने गरिएको छ । त्यसमा १ सय ७४ कीराको पौष्टिक गुणसमेत यकिन भइसकेको छ । चीनमा १०–२० जातिका कीरा नियमित रूपमा खाने गरेको भेटिएको छ । चीनमा मानिसको खाना, औषधि, भिटामिन, यौन उत्तेजक सप्लिमेन्ट र जनावरको दानाका लागिसमेत कीरा प्रयोग हुँदै आएका छन् । नेपालमा हालसम्म कति प्रकारका कीरा खाइन्छ भन्ने यकिन छैन ।

बदलिँदो परिस्थितिमा खाद्य प्रयोजनका लागि जंगल तथा खेतबारीमा व्यावसायिक कीरा उत्पादन हुनथालेको छ । थाइल्यान्ड, लाओस, कम्बोडियामा किथिर्का खेती सुरु भइसकेको छ । अमेरिका र नेदरल्यान्ड्समा समेत खाने कीराको खेती मौलाउँदैछ । गँगटा, माकुरा र कीराको खपटा ग्लुकोजबाट बनेकोचिटिन नामक पोलिसेकराइडबाट बनेको हुन्छ । खपटा रगत बग्न रोक्ने, जम्न सघाउने र घाउलाई छिटो निको पार्न सहयोगी हुन्छ । उक्त गुणले गर्दा हेल्थ फुड र कस्मेटिकमा समेत त्यसको प्रयोग गरिन्छ ।

सन् २०१४ को तथ्यांक विभागको भूमि सम्बन्धी तथ्यांक अनुसार नेपालको जम्मा १ लाख ४७ हजार १ सय ८० वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफलको २.६ प्रतिशत पानी छ । लगभग २३ हजार ५ सय ७० वर्गकिलोमिटर अर्थात् १६ प्रतिशत खेती गरिएको जमिन छ । खेती गरिएको जमिनमध्ये आधामा मात्र सिँचाइ सुविधा छ । हामीले पुस्तौंदेखि मात्र १६ प्रतिशत (८ प्रतिशतमात्र सिञ्चित) जमिनमा कृषिको ८० प्रतिशत लगानी घोप्टाए पनि किसानको जीवन पद्धति उँभो लागेन । त्यसको विकल्प आजसम्म खुट्याउनसमेत सकिएन । नेपालमा सजिलै उम्रने र हुर्कने वनस्पति, जीवहरूको मूल्य पहिचान, प्रशोधन र व्यावसायिकीकरणतर्फ पनि हाम्रो ध्यान पुगेन । मेडिसिनल र एरोमेटिक रैथाने वनस्पतिबाट मुलुकलाई समृद्धि दिन सकिन्छ । त्यसको अर्को सम्भावना प्राकृतिक अर्गानिक कीरा खेती हो ।

छिमेकी भारतको दुई तिहाइ जनसंख्या शाकाहारी छ । नेपालमा रैथाने वनस्पतिबाट उत्पादन गर्न सकिने सिजनिङलाई नेपालकै कृषिबाट आउने प्रोटिनसँग मिलाएर शाकाहारी मासु, अन्डा र भेगन चिज बनाएर भारतको बजार पुर्‍याउन सकिन्छ । मासु, अन्डा, गेडागुडी बाहेक प्रोटिनको स्रोत पानीमा पाइने लेउ, झ्याउ र कीरा–फट्यांग्रा नै हुन् । त्यसका लागि चीन स्वर्ण बजार हो । भारतमा भन्दा चीनमा मान्छेको खानपान र पशुपन्छीको दानाका लागि कीराको माग बढ्दो छ । नेपालले चिनियाँ बजारमा रैथाने कीरा पैठारी गरी व्यापार–व्यवसाय बढाउन सक्छ ।
घिमिरे क्यानाडा निवासी खाद्य वैज्ञानिक हुन् ।

प्रकाशित : आश्विन ६, २०७५ ०७:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रैथाने ज्ञान ब्युँताउने बेला

नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — रोग र कीराले खेतबारीमा सताउँछन् । भकारीमा थन्काइसकेपछि पनि हाइसन्चो हुँदैन । हाम्रा पितापुर्खा घुन, पुत्ला, कीरा, मुसाविरुद्ध रैथाने वनस्पति भिडाइदिन्थे । फुलेको पातीको धूलो पोकामा बेरेर धान, गेडागुडी या अन्नमा राखेर वा भण्डारणबाहिर घरेलु ‘डिस्टिलेसन’ गरी प्राप्त झोल छर्कन्थे । खपटे, घुन र पुत्लालाई बोजोको धूलो पर्याप्त थियो ।

मकैमा लाग्ने घुन र पिठो, मसलामा आउने रातो बिटल नियन्त्रणका लागि लसुन, रायो, तोरीको तेल आदि उपयोग गरिन्थ्यो । जिरा, तुलसी, बाबरीलगायत धूलो वा झोल पनि खाद्यान्नलाई दिगो सुरक्षा दिने विकल्प थिए । नीमको तेल वा गेडाको धूलोले अन्न र गेडागुडी गोदामलाई कीरा लाग्नबाट जोगाउँथे ।

धुर्सेली या नीमको पात सुकाएर अन्न र गेडागुडीसँगै गोदाममा हालिदिँदा कीरा कम लाग्थ्यो । नरिवल तेल या मेन्थोल हरियो चना वा केराउमा लाग्ने कीराको नियन्त्रणमा प्रभावकारी मानिन्थ्यो । हामीले प्रयोग गर्ने घरेलु झोल औषधि खाद्य सुरक्षाका कवच मात्र थिएनन्, मानव स्वास्थ्यका लागि हितकारी आयुर्वेदिक महत्त्वका थिए । ती खाद्यको गुण वृद्धि गर्न सहयोगी हुन्थे ।

रुद्राक्ष खेती मालाका लागि मात्र थिएन । यसको काठ निकै बलियो हुन्थ्यो । आध्यात्मिक मूल्य बोकेको दाना धेरै काममा प्रयोग हुन्थ्यो । रुद्राक्ष घोटेर अर्जुन (काहु) को बोक्राको धूलोसँग बराबर मात्रामा मिसाई २–३ चियाचम्चा महले लेदो बनाएर अनुहारमा लगाउने अनि आधा घण्टा छाड्ने र मनतातो पानीले मुख धुने गरे अनुहारको डन्डीफोर वा दाग निदान हुन्थ्यो । त्यही कामका लागि आज हामी आयातीत कस्मेटिक्सको सहारा लिइरहेका छौं ।

कागतीको रससँग रुद्राक्षको धूलो मिलाई बनेको लेदो अनुहारमा लगाएर आधा घण्टा छाड्ने र मनतातो पानीले मुख धुने पनि गरिन्थ्यो । अनुहारको छालाको दाग तथा छ्याकेपन हटाउन र छालाको चमक बढाउन रुद्राक्षको धूलो, जेठीमधु, अमला पाउडर र मजिठो बराबर मिसाएर दैनिक ५ ग्राम खाने चलन थियो । अहिले ती कुरा विश्वास गर्नै गाह्रो छ ।

विकसित मुलुकमा रुद्राक्षको धूलो गुलाबजलमा मिलाएर क्रिम बनाउनेदेखि पुलाउ, आइसक्रिम, लस्सी र स्मुथीमा मिसाएर डिटक्स पेयका रूपमा रेस्टुरेन्टमा पस्किने चलन भित्रिरहेको छ । एन्टी कोल्ड पेयका रूपमा अश्वगन्धाजस्तै रुद्राक्षको धूलो महसँग मिसाएर मनतातो पानीमा हाली हर्बल चिया बनाइन्छ । यस्तो चियाको व्यापार उक्लँदो छ । कफ या छातीमा अप्ठेरो हुँदा यो चिया सहयोगी हुन्छ ।

हामी भने स्वास्थ्यवद्र्धक पेय भनी आफूलाई पूर्ण ज्ञान नभएका विदेशी खाना र पेयमा पैसा उडाइरहेका छौं । किशोरकिशोरी अनुहारका डन्डीफोर र दागको निदान अनि चमकका लागि हानिकारक रसायन प्रयोग गरिरहेका हुन्छन् । हाम्रै परम्परागत जडीबुटीबाट निर्मित सौन्दर्य प्रसाधन प्रयोग गर्दा करोडौं रुपैयाँ मुलुकबाहिर गइरहेको छ ।

दैनिक जीविकाका सयौं रैथाने विधि र प्रविधि दशकौंको प्रयोगबाट प्रभावकारी प्रमाणित हुन् । ती हाम्रा पुर्खाको कौशलका चिनारी पनि थिए । त्यसलाई हामीले आयातीत शिक्षाको प्रभावमा परी चटक्कै छाडिदियौं । विदेशमा पढेलेखेबापत नीतिनिर्माण तहमा नियुक्ति पाएकाहरूको सैद्धान्तिक दर्शनमा उल्लिएर हामीले परम्परागत सीप र ज्ञानलाई तिलाञ्जली दियौं ।

तत्कालीन राजा–महाराजा र शासकले विदेशमा पढेलेखेका, देश–विदेश बुझेकाहरूलाई मुलुकको द्रुत विकास हुने आशामा जिम्मेवारी सुम्पेका थिए । दुर्भाग्यवश पढेलेखेका, टाठाबाठा र आयातीत शिक्षाप्राप्त जमातले बिगारेको मुलुकका रूपमा नेपाल चिनिनुपर्‍यो । रैथाने बिरुवा र कीराबाट मुलुक कसरी समृद्ध बन्न सक्छ ? कस्ता कस्ता रैथाने बिरुवाले हाम्रो खाद्य भण्डारणमा सहयोग गर्छन् ? यस्ता कुरा हाम्रा मुख्य एजेन्डा बनेनन् ।

व्यापारिक मुनाफाबाट प्रेरित अनि मानव स्वास्थ्यका लागि घातक आयातीत सेन्थेटिक केमिकल हाम्रा ड्राइफुड चेन स्टोर र खाद्यस्टोरमा सुरक्षा कवचका रूपमा रोजिए । शताब्दियौं पुराना प्रयोगात्मक प्रविधिबाट प्रमाणित विकल्पको उपयोग भने हुन सकेन । हाम्रै विज्ञहरू प्रयोग गरी नेपाल सरकारकै अधिकारीहरूको सक्रियतामा स्वास्थ्यमा खेलबाड गर्ने आयातीत सेन्थेटिक केमिकल र विषादी हाम्रा दैनिक उपभोग्य खाद्यान्नको उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र ढुवानीका अभिन्न अंग बने । हाम्रा खाना जोगाइदिने विषादीका नाममा विदेशी कम्पनीहरू हाम्रो अकुत धनराशि विदेश लैजान सफल भए ।

आयातीत कोला, लाइम, लेमन, ओरेन्ज, जिन्जर बियर, रुट बियर र इनर्जी ड्रिंक हाम्रा दैनिक पेय भएका छन् । नेपाली रैथाने वनस्पति प्रशोधन गरी प्राप्त हुने एक्सट्रेक वा फ्लेवरलाई मात्र चिनीपानी हाली कार्बोनेसन गरिएको पेय तपाईं–हाम्रो धनराशि विदेश लैजान सफल बनेको छ । हामीले सामान्य प्रविधि र थोरै लगानीमै नेपाली रैथाने वनस्पतिबाट फ्लेवर बनाउनेतर्फ ध्यान दिएनौँ ।

हाम्रो अदुवा कसैले किनेन, सुन्तला निर्यात रोकियो, अलैंची किनिदिएन वा कालो मरिच, कन्दमूल आदि तस्करी भयो भनेर कुरा गर्‍यौं तर त्यसको मूल कारण पहिचान गरेर समाधान खोज्नतिर लागेनौँ । हाम्रा सीमित खाद्य उद्योगहरू महँगो पैसा तिरी हाम्रै निकासीबाट बनेका वनस्पतिबाट बनेका फ्लेवर महँगोमा किन्न विवश बने ।

फलत: स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगधन्दाले आफ्नै बजारमा समेत प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता गुमाए । हामीले रोजगारी, स्वरोजगारी वृद्धिका कुरा धेरै गर्‍यौं तर आयात हाम्रै रैथाने कच्चा पदार्थ, सीप र ज्ञानलाई सदुपयोग गरी विस्थापित गर्नेतर्फ ध्यान पुर्‍याउन सकेनौं ।

हाम्रा खाद्य उद्योगहरूले चर्को मूल्यमा आयात गर्ने ककनट फ्लेवर टुक्राटुक्रा पारेको नरिवल आधा कप २ सय ५० मिलिलिटर ९५ प्रतिशत स्पिरिटमा हाली ३–४ साता राखेपछि छानेर आएको तरल पदार्थ हो । यो नेपालकै कुटीर उद्योगले सजिलै निर्माण गर्न सक्छ भन्नेसम्म हामीले बुझ्नै चाहेनौं ।

१ कप पुदिनाको पात लिई २ सय ५० मिलिलिटर ९५ प्रतिशतको स्पिरिटमा हाली २ दिन राखेर त्यसलाई छानेपछि शीतल मिन्ट फ्लेवर बनाउने गरिन्छ । ३–४ कप भुटेको कटुसलाई २ सय मिलिलिटर ९५ प्रतिशतको स्पिरिटमा हाली २ महिना राखेर छानेपछि चेसनट फ्लेवर बनाउन सकिनेतर्फ हामीले ध्यान दिएनौं । हामीले लाखौं खर्ची किन्ने मेपल फ्लेवर मेथी पिँधेर बनेको झोल भन्ने भेउ पनि पाएनौं ।

रैथाने वनस्पतिबाट जैविक मल बनाउने काम छाडी हामी माटो बिगार्ने रासायनिक मल आयातमै रमायौं । हामीले आफैं रासायनिक मल कारखाना बनाउने भनी दर्जनौंपटक सम्भावना अध्ययन र भ्रमणमा करोडौं खर्च गर्‍यौं । रासायनिक विषादीले माटो बिगार्ने, खाद्यलाई समेत अखाद्य बनाउने महसुस गरी रासायनिक मलको सट्टा जैविक मल (भर्मी कम्पोस्ट) र विषादीको सट्टा रैथाने घस्यौटी, गँड्यौला आदिबाट जैविक मल बनाउने सस्तो र प्रभावकारी प्रविधि अँगाल्न सकेनौं । नजिकैको सिक्किमले जैविक खेतीप्रणालीमा मारेको फड्कोले हामीलाई छुनै सकेन ।

के ठीक, के बेठीक ? न जान्यौं, न त सिक्ने इच्छाशक्ति देखायौं । किन र कुन नियतले हामी दैनिक उपभोग्य खाद्यान्न उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र ढुवानीमा मानवस्वास्थ्य प्रतिकूल आयातीत सेन्थेटिक विषादी हाल्न हौसियौं ? यसको जरोकिलो बुझेपछि मात्र नेपालका कृषिउद्यमीलाई समाधानतर्फ प्रेरित गर्न सकिनेछ ।

narayanghimire@yahoo.com
लेखक क्यानडा निवासी खाद्य वैज्ञानिक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×