वन र बारी वारि र पारि

कृषि र वन जोड्न, उत्पादनशीलता र दिगोपना बढाउन र स्रोतको न्यायोचित वितरण गर्न तत्पर हुनुपर्छ ।
कृष्णप्रसाद पौडेल

काठमाडौँ — आधुनिक विकासले कृषि र वन क्षेत्रको सम्बन्धविच्छेद गराएको छ । एकल र सफा खेतीका नाममा आधुनिक कृषि विज्ञान तथा खेती र वन जोड्ने समुदायमा आधारित वनपाखालाई वन विज्ञानको छुट्टा–छुट्टै कन्तुरमा राखिएको छ ।

भूमि र जलस्रोत व्यवस्थापनसमेत कृषि र वनको एकीकृत प्रणालीभित्र अटाउनुपर्ने हो । तर मन्त्रालय बाँडफाँड मिलाउन भन्दै किसानका गोठ र बारीसमेत छुट्याइएको छ । यस्तो विच्छेदले उत्पादन र उत्पादकत्व गुम्दै गएको छ । यसको प्रकृति र समाजमा बृहत प्रभाव परेको छ । हाम्रो खाद्य प्रणाली, आम्दानी र रोजगारी र पर्यावरण निरन्तर खस्किँदो छ ।

नेपालमा खेतीपाती र वनपाखा छुट्याउने काम विकासेको वैज्ञानिक वैधताको आडमा तय अघोषित रणनीतिमा आधारित थियो । यो पश्चिमेली मूलप्रवाहमा रहेको समाज र प्रकतिको अन्तर–सम्बन्धलाई हेर्ने विकासे दृष्टिकोणमा आधारित छ । त्यसैले विकासका नाममा कृषि र वनस्रोत (जलस्रोत समेत) जोडिन नदिन छुट्टा–छुट्टै नीति, संस्थागत संरचना र जैविक तथा भौगोलिक सिमानाका पर्खाल बनाइए ।

खेती वन अन्तर–सम्बन्ध
संसारभरिका आदिवासीसँगै नेपालीले पुस्तौं–पुस्तादेखि खेती र वनलाई एकीकृत प्रणालीका रूपमा सञ्चालन गरेका थिए । आफ्नो उपभोग तथा गाईवस्तुको खानाका लागि बहुउपयोगी रुख र जडिबुटी खेतबारीमा लगाउँथे । बहुवर्षे रुखहरू बालीनालीको पोषण तथा खनिज चक्र, जैविक विविधता संरक्षण, भूसंरक्षण र हावामा कार्बन डाइ–अक्साइड घटाउन उपयोगी हुन्छन् ।

नेपालमा वनले गाउँलेलाई चाहिने ऊर्जाको ९० प्रतिशत र ५० प्रतिशतभन्दा घाँसपात आपूर्ति गर्छ । कतिपय ठाउँमा वन, खाली जमिन र कृषि वन छुट्याउनसमेत सकिँदैन ।
परम्परागत नेपाली कृषि वनसँग निर्भर छ । गाईभैंसीका सोत्तर, गोबर र गउँत खेतीका लागि चाहिने मलका मुख्य स्रोत हुन् । कुल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषि र वनको २७ प्रतिशत योगदान छ । तिहाइ नेपालीका लागि जीवन निर्वाहको मूल आधार कृषि र वन हुन् ।

तर यो निरन्तर घट्दो छ । ग्रामीण भेगमा वस्तुभाउ, खेती र वन छुट्याउने कुरा अव्यावहारिक छ । वन र कृषि प्रशासन एवं प्राविधिकको ध्याउन्न भने कृषि र वन छुट्याउनेमै छ । छुट्टयाउनै नहुने मन्त्रालय टुक्र्याएर बेला–बेला तमासा देखाइन्छ । उनीहरूको वृत्ति विकास जोडेरभन्दा फुटाएरै छिटो हुन्छ ।

एकातर्फ हरित क्रान्तिमा आधारित कृषिले माटाको उर्वरता नाश गर्दैछ । अर्कोतर्फ काठ र जडिबुटीको व्यापार गरी आम्दानी बढाउने भन्दै उर्वरताको मुख्य स्रोत वनक्षेत्र मासिने क्रम तीव्र छ । सरकारी तथ्याङ्कले देखाउने वनक्षेत्रको वृद्धि क्षेत्रफलमा मात्र हो । अहिले रुखको खेतीमात्र भएको छ । जैविक विविधता निरन्तर घटिरहेको छ । यी कुरा बेवास्ता गर्दै आ–आफ्नै ढर्राका दीर्घकालीन रणनीति र योजना बनाउने काम भने निरन्तर चलिरहेको छ ।

सम्बन्धविच्छेद शृङ्खला
वन विनाशमा स्थानीय समुदायको दोष देखाइयो । स्थानीय आवस्यकता परिपूर्ति र बृहत वातावरण संरक्षणका लागि भन्दै परम्परागत समुदायमा आधारित कृषि वनलाई विस्थापित गरी सामुदायिक वनका रूपमा अगाडि सारियो । सुरुका वर्षहरूमा बिभिन्न पुच्छर झुन्ड्याएर सामाजिक वन, खेती वन, ग्रामीण वन भनेर कृषि वनकै एउटा पाटोका रूपमा अथ्र्याइयो । सामाजिक वनको बृहत छाताभित्र अथ्र्याइएका यिनका परिभाषा र मानकको प्रयोग भने आफूखुसी परियोजना सञ्चालनका सीमित स्वार्थमा मात्र निहित थिए ।

सन् ६० को दशकको वनको राष्ट्रियकरण र हरित क्रान्ति कृषि यो सम्बन्धविच्छेदको सुरुवात थियो । हुन त राणाकालमै गरिएको खेतीयोग्य जमिनको वर्गीकरणले यसको आधार तयार पारेको थियो । समानान्तर रूपमा बनाइएका तराईको वन व्यवस्थापन तथा संरक्षण योजना र योजनाबद्ध पुनर्बास कार्यक्रमले विभाजनको गति बढायो । सहरी बसोबासका लागि चाहिने काठ, बिजुलीका खम्बा र अन्य वन पैदावार साथै सहरी जनसंख्यालाई खानेकुरा आपूर्ति गर्न खेतीयोग्य जमिन विस्तारले यो विभाजनलाई स्थायी रूप दियो ।

पञ्चायत वनका रूपमा पहिले राष्ट्रियकरण गरिएका वनक्षेत्र व्यवस्थापनमा स्थानीय जनपरिचालन गर्ने भन्दै स्थानीय ठालुहरूलाई हस्तान्तरण गरियो । यसले वनमा आश्रित समुदाय र साना किसानको अधिकार र स्वामित्व हटायो । यति हुँदाहुँदै पनि वनपाखा जोगाउन यिनै किसान अहोरात्र खटे ।

तर यी किसानलाई सघाउने भन्दै सामुदायिक वन विकासका नाममा बेरोजगार (अ) गैसस र स्थानीय ठालुको सहयोगमा दाताका परियोजना सञ्चालन चलिरहे । भौगोलिक क्षेत्र विभाजन गरी सञ्चालन गरिएका यस्ता दर्जनौं परियोजना चार दशकभन्दा बढी सञ्चालन भए । खर्बौं रुपैयाँको खोलो बग्यो । यसबाट वनपाखा हरिया देखिएका छन्, तर जैविक विविधता, जीविकोपार्जन र वातावरण विनाशजस्ता सवालमा के कस्ता उपलव्धि भए, स्वतन्त्र र आलोचनात्मक समीक्षा भएको छैन ।

यस्तो हस्तक्षेप पुष्टि गर्न वन र वातावरण ह्रासको मुख्य दोष वस्तुभाउ, वन विनाश र जनसंख्याको चापलाई दिइयो । यस्तो दोष स्थलगत अध्ययन र विश्लेषणमा आधारित थिएन । यो विकास, वातावरण र जनसंख्यामा भएको परिवर्तनबारे पश्चिमेली बुझाइ र यसको प्रभावबाट तरंगित विश्वव्यापी लहरमा आधारित थियो । ‘तत्काल केही नगरे सन् २००० मा नेपाल मरुभूमि भइसक्छ’ भन्थे । हुन त सामुदायिक वन नभएको भए उनीहरूले भनेकै पो पुग्थ्यो कि भन्ने पनि छन् ।

अर्कोतिर आम मानिसको खाद्य सुरक्षा मुख्य चासो थियो । निर्वाहमुखी कृषिले पर्याप्त उत्पादन गर्न नसकेको हुनाले व्यावसायिकीकरण गर्नुपर्ने तर्क अगाडि सारियो । यो तर्कले कृषि उपजमा व्यापार गरी नाफा कमाउने सोच पालेका जमातमा बेच्नका लागि कृषि उपज भन्ने सामाजिक मनोविज्ञान मात्र स्थापित भयो ।

अहिले पनि बजार छैन भन्दै एकमुठा साग र एकबोट फलफूल नलगाउने जमात ठूलो छ । यो त्यसैको प्रभाव हो । व्यापारिक कृषिको उदयसँगै तराई क्षेत्रमा हरित क्रान्ति कृषि विस्तार गरियो । खेती विस्तारसँगै नपुंसक बिउ, रसायन, विषादीका भरमा एकल खेती सुरु गरियो, जुन तराईको मूलप्रवाहको कृषि प्रणाली भएको छ ।

छुट्टा–छुट्टै दीर्घकालीन रणनीति र योजना यो सम्बन्धविच्छेदका प्रमाण हुन् । नेपालमा पर्यावरणीय कृषिको बलियो सम्भावना भए पनि यो विषय कृषि र वन दुबैको प्राथमिकतामा परेन । एकल बाली र सफा खेती अनि विघटनवादी जैविक विविधता संरक्षणको सोचले पर्यावरणीय कृषिलाई सबै पक्षबाट ओझेलमा पार्दै लग्यो ।

यसको प्रभाव कृषि क्षेत्रमा व्यापक पर्‍यो । तराईका धेरैजसो ठाउँमा ३५ वर्ष मुनिका किसानले वर्णसंकर बिउ, रसायन र विषादी बिनाको खेतीबारे विचारै गर्न सक्दैनन् । उनीहरूले गोठमल, कम्पोष्ट र स्थानीय उपायबाट रोगकिरा नियन्त्रण हुने खेती प्रणालीबारे बुझ्नै पाएनन् ।

कृषि वन पुनर्एकीकरण
जलवायु जोखिम र विषाक्त खानेकुराले तहस–नहस हाम्रो खाद्य प्रणाली सुधार्ने अहिले उपयुक्त समय हो । कृषि जमिनमाथिको प्रतिस्पर्धा र जलवायुको जोखिम रोक्ने एउटैमात्र विकल्प पर्यावरणीय कृषि हो । तर यसलाई बुझ्ने ‘कृषि–वन’को साँघुरो प्राविधिक घेरा नतोडी यो सम्भव छैन ।

कृषि र वनलाई प्रकृतिको साझा अंगका रूपमा एकीकृत ढंगले हेर्न नसकेसम्म खाद्य सुरक्षा, स्थानीय जीविका, जलवायु परिवर्तनको समस्या समाधान गर्न सकिँदैन । यो काम सामुदायिक वनलाई कृषि उपजसमेत प्रबद्र्धन गर्ने कृषि–वन क्षेत्रका रूपमा रूपान्तरण गरेर मात्र गर्न सकिन्छ । यसो गर्दा मुख्यत: कम लागत तथा श्रममा खाना, वन्य उत्पादन र वातावरणीय सेवा सँगसँगै उपलव्ध गराउन सकिन्छ ।

खाद्य सुरक्षा र जलवायु परिवर्तनजस्ता अजंगका सवालका कारण वन तथा कृषिका परम्परागत धारणामा व्यापक परिमार्जन गर्न दबाब बढिरहेको छ । यसर्थ कृषि–वन प्रणालीलाई पर्यावरणीय कृषिको मर्मले जोड्ने राम्रो मौका आएको छ । कृषि र वन जोड्न, उत्पादनशीलता र दिगोपना बढाउन र स्रोतको न्यायोचित वितरण गर्न तत्पर हुनुपर्छ ।

बाझिएका नीति फेर्ने, उपयुक्त संरचना बनाउने र मानवीय क्षमता बढाउने काम तत्कालै गर्न आवश्यक छ । आ–आफ्नै सुर, ताल र दिशामा हिँडाइएका कृषि र वनका प्रणालीलाई एकीकृत गर्नु चानचुने होइन । मुख्यत: यीप्रतिका समानान्तर र साँघुरो दृष्टिकोण नफेरी बढ्न सकिँदैन ।

कृषिलाई जैविक विविधता संरक्षण, माटोको उर्वरता वृद्धि र कम लगानीको उत्पादन प्रणालीको आँखीझ्यालबाट हेरिनुपर्छ । वनलाई खाद्य सुरक्षा, जलवायु परिवर्तन सम्बोधन र उर्वरता प्रदायक प्राकृतिक प्रणालीको चक्रका रूपमा ढोकैबाट हेर्न सक्नुपर्छ । यी दुबै काम सँगसँगै गर्न सकिने एकीकृत प्रणाली निर्माण भविष्यका लागि खाद्य सुरक्षा वृद्धि र कृषि तथा प्राकृतिक स्रोत संरक्षणको प्रस्थानबिन्दु हो ।

लेखक कृषि नीति विश्लेषक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र २०, २०७५ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

विकासे राम्रो

जैविक खेती प्रणालीमा बालीनाली तथा बस्तुभाउ प्राकृतिक रुपमै प्रतिरोधक क्षमतासहित हुर्केका हुन्छन् । तिनले सुक्खा तथा खडेरी सहन सक्छन् ।
कृष्णप्रसाद पौडेल

काठमाडौँ — भारतमा तीन वर्षअघि गरिएको अध्ययनमा आमाको दूधमा हानिकारक रसायन भेटियो । त्यस्तै तथ्य अन्य मुलुकमा गरिएका अनुसन्धानमा पनि पाइएको छ । बच्चाका लागि पोषिलो भनिने आमाको दूधमै हानिकारक रसायन भेटिन्छ भने हामीले सिधै खाने वस्तुको अवस्था के होला !

रसायन र विषादी अत्यधिक प्रयोग गरी उत्पादित खाद्यवस्तु उपभोगका कारण आमाको दूधमा समेत रसायन देखिएको हो । यस्ता खानाका कारणबाट मानिसमा नसर्ने दीर्घरोग बढिरहेको छ । रसायन, विषादी, हर्मोन र नसड्ने प्लाष्टिकको प्रयोगले माटो र यसको जैविक प्रक्रिया ध्वस्त हुँदै गएको छ ।


खानेकुरामा रसायन र विषादीको जोखिम कम गर्ने भरपर्दो उपाय जैविक खेती हो । तर यो यथार्थलाई बेवास्ता गर्दै कतिपयले जैविक खेती असम्भव भएको तर्क गर्ने गरेका छन् । उनीहरूले वैज्ञानिक प्रमाण नभएको भन्दै जैविक कृषिबारे भ्रमसमेत फैलाउने गरेका छन् । उनीहरू भन्ने गर्छन्, जैविक खेती गर्दा उत्पादन घट्छ र भोकमरी बढ्छ, धेरै दु:ख हुन्छ, तर फाइदा छैन । यो खेती निर्वाहमुखी मात्र हुन्छ र विरुवालाई अजैविक जैविक पोषणको मतलब हुँदैन भन्ने रहेका छन् ।


यथार्थ फरक छ । जैविक खेती माटो र मानव स्वास्थ्य जोगाउने उपयुक्त उपाय हो । जैविक खेतीमा एकीकृत कृषि प्रणाली र मिश्रित खेती पद्धति अपनाइने हँुदा उत्पादन बढ्छ । स्थानीय तहमै उत्पादन बढ्दा भुखमरीको जोखिम कम हुन्छ । जैविक खेती धेरै सरल हुन्छ । बिरुवालाई दिगो पर्यावरणीय प्रक्रियाबाट बन्ने जैविक पोषण नै चाहिन्छ ।


संसारभर हामीलाई चाहिनेभन्दा झन्डै दोब्बर खाद्य उत्पादन भैरहेको छ । तर विश्वका ७ अर्ब मानिसमध्ये १ अर्बजति राति भोकै सुत्न बाध्य छन् । किन ? यस्तो खाद्य अर्थराजनीतिको अहं वर्गीय प्रश्नमा बुझ पचाउने जमात उल्टै जैविक खेतीमा उत्पादन कम हुन्छ भन्ने जिद्दी गर्छन् । खासमा कृषि उत्पादन बढाउन गरिने बाह्य स्रोतको लगानीका सामग्रीको व्यापार बढाएर व्यापारीले नाफा कमाउँछन् भने अन्यले भाडा असुल्ने दाउ हेरेका हुन्छन् ।


अहिले कृषिकर्म दु:ख र हेलाको पेसा हो भन्ने सामाजिक मनोविज्ञान सबैतिर व्याप्त छ । यो पेसा विस्तारै ‘पौरखी पुरुष’ले ‘केही नगर्ने महिला’को काँधमा सारिँदैछ । आम किसानलाई हराभरा खेतबारी छाडेर मरुभूमिमा रगत–पसिना चुहाउन बाध्य पारिँदैछ । सामाजिक मनोविज्ञान यस्तो बनाइएको छ कि अपवाद र अवसर नपाउने बाहेक कोही ‘पुरुषोत्व भएको पुरुष’ खेतीपाती गर्नै चाहँदैनन् । यो सामाजिक मनोविज्ञान पुरुष उत्पादन गर्ने (महिलाभित्र पनि सफल रहेको) विश्व/विद्यालयरूपी कारखाना र यसबाट पढेर या पढाएर हैन, घोकेर या घोकाएर विद्यार्थी उत्पादन गर्ने प्रक्रिया नफेरेसम्म बदलिँदैन । यो नफेरी न यस्तो आधुनिक जमानामा अब गोठमल, कम्पोष्ट, विषादी बनाएर को बस्छ भन्ने कुराको उत्तर दिन सकिन्छ न कृषि पेसालाई मर्यादित बनाएर भविष्यको खेतीपाती सम्हाल्ने स्वाभिमानी किसान तयार पार्न ।


आम मानिसमा ‘विकासे राम्रो’ भन्ने भ्रम निकै बलियो छ । हेर्दा राम्रोमा लोभिने तर प्रकृतिको गुण बिर्सेको कृत्रिम मानिस उत्पादन गर्ने नवउदारवादी भनिने उत्ताउलो विकासवादी चिन्तन सर्वत्र र छताछुल्ल छ । सागपात र तरकारी किन्दासम्म यस्तो उत्ताउलो चिन्तन हावी छ । बजारमा तरकारी वा फलफूल किन्न जाने धेरैले चिल्ला, सर्लक्क परेका र कुनै दाग या धब्बा नभएका मात्र रोज्ने गर्छन् । तर जैविक तरिकाले उत्पादन गरिँदै आएका तरकारी तथा फलफूल जुन तुलनात्मक हिसाबले ‘नराम्रा’ देखिन्छन्, ती विषरहित छन् भन्दा बरु फरक पर्दैन ।


ऊर्जा, माटो, पानी र पर्यावरणबारे पनि भ्रम छन् । रासायनिक खेती ब्रोइलर भनिने विकासे कुखुराजस्तै हो । अलि तलमाथि परे सबै सखाप हुन्छ । उदाहरणका लागि, दुई वर्षअघि कर्णालीको खडेरीमा स्थानीय रैथाने बालीमा धेरै नोक्सान भएन, तर विकासे या बाहिरिया बाली सबै सुके । जैविक खेती प्रणालीमा बालीनाली तथा बस्तुभाउ प्राकृतिक रूपमै प्रतिरोधक क्षमतासहित हुर्केका हुन्छन् र तिनले सुक्खा तथा खडेरीजस्ता प्रतिकूल अवस्था सहन सक्छन् । यसले हाम्रोजस्तो धेरै जमिन सुक्खा र खेतीपाती आकाशे पानीमा भरपर्ने भूगोलका लागि निकै महत्त्व राख्छ ।


बिरुवालाई अजैविक वा जैविक पोषणको कुनै मतलब हुँदैन भन्ने अर्को भ्रम छ । केही मानिसले भन्ने गर्छन्, ‘रासायनिक मल होस् वा जैविक बिरुवालाई त पोषण चाहिने हो, जुनसुकै तरिकामा पनि बिरुवाले रसायनकै तहमा लिने हो, तसर्थ बाहिरबाट रसायन हालेर माटो र उत्पादित कृषि उपजको गुणस्तरमा केही परक पर्दैन ।’ यो प्रकृति वा माटोभित्र हुने जीवन्त जैविक प्रक्रियाको भेद थाहा नभएकाहरूको कुतर्कमात्र हो ।


बेला–बेला फैलाइने यस्ता भ्रम मुख्यत: व्यापारिक कृषि गरी नाफा कमाउने दलालले चलाएको हल्लामा आधारित छन् । सँगै केही चिन्ता र चासो मिसिएका, केही प्रकृतिको भेद थाहा नभएर, केही लहैलहैमा र केही अन्य निहित स्वार्थबाट पनि प्रेरित छन् । यी भ्रम खेतीपातीको अर्थराजनीति, सामाजिक र पर्यावरणीय पक्षसँंग जोडिएका विषय हुन् । जैविक खेतीबारे हाम्रो समाजमा फैलिएका यस्ता भ्रम चिर्न र यथार्थ थाहा पाउन अध्ययन, अभ्यास र निरन्तर सम्वादबाट मात्र सम्भव छ ।


रसायनबाट जैविक प्रक्रियामा संक्रमण गर्दाको अवधि (सामान्यतया ३ वर्ष) सम्म कुनै कुनै बालीको उत्पादन केही घट्न सक्छ । यो अपवाद बाहेक समग्रमा जैविक खेती प्रणाली रासायनिकभन्दा बढी उत्पादनशील छ । संक्रमण अवधिमा उत्पादनमा कमी आउनुको कारक पनि रसायन र विषादी नै हुन् । यिनको प्रभाव रहेसम्म माटोको जैविक प्रक्रिया कमजोर हुन्छ । रसायनमा परनिर्भर माटोको पोषण चक्र र विषादीको असरले जैविक चक्रमा ल्याएको फेरबदलले यस्तो हुने हो ।


एकीकृत ऊर्जा, खनिज र पोषण चक्र पुनर्निर्माण विधिमा यथोचित ध्यान दिँदा संक्रमणको अवधि घटाउन सकिएका थुप्रै उदाहरण छन् । सन् २०११ मा धान उत्पादनको विश्व रेकर्ड विहारका एक किसानले बनाएका थिए । सघन धान प्रणाली नामक जैविक विधि अपनाएर त्यो सम्भव भएको थियो । उत्पादनको भिन्नतालाई उत्पादन लागत कम हुँदाको फाइदाबाट समेत तुलना गर्ने हो भने समग्र कृषि अर्थतन्त्रको चित्र अझै अर्थपूर्ण देखिन्छ । जैविक खेतीमा किसानको बाहिरी लागत कम र फाइदा जहिल्यै बढी हुन्छ ।


खनिज स्रोत बाहेकका ऊर्जा र स्थानीय स्रोतको दिगो परिचालनबाट स्थानीयतामा उपयुक्त कृषि प्रविधि प्रयोग गरिने हँुदा रसायनमा आधारित खेतीको तुलनामा जैविक खेती प्रणालीमा ऊर्जाको खपत झन्डै आधा हुन्छ । जैविक खेती स्थानीय श्रम, साधन र स्रोतको उपयोगले आत्मनिर्भर हुन्छ । यसले खेतीपातीको अर्थ प्रणालीलाई सस्तो एवं सरल बनाउँछ । खेतीपातीलाई सामाजिक उद्यमका रूपमा स्थापित गर्छ । यसलाई किसानको पहुँच र नियन्त्रणमा राखिरहन सम्भव बनाउँछ । यो किसानको खेतीपातीमा लागिरहने उत्प्रेरणाको मूल स्रोत हो ।


रसायन र विषादीले माटोभित्र बिरुवालाई चाहिने पोषण तत्त्व बनाउने प्रक्रियालाई तहस–नहस पार्छन् । यिनको प्रयोगले माटोको प्राकृतिक गुणमा फेरबदल हुनेहुँदा माटोमा रहेका सूक्ष्म जीवाणु नष्ट हुन्छन् । रासायनिक खेती उत्पादन बढाउने भन्दै एकल र सफा किसिमको गरिन्छ, जसले गर्दा माटोमा खनिज चक्रसमेत कमजोर बन्छ । त्यसका लागि रसायनसँगै पोटास, फस्फोरस र अन्य खनिज पदार्थ पनि बाहिरबाट दिने गरिन्छ । माटोमा पोषण चक्र अवरुद्ध हँुदा बोटबिरुवा पोषण तत्त्वका लागि बाह्य स्रोतमा भर पर्दै जानुपर्ने हुन्छ । यो क्रम निरन्तर दोहोरिरहन्छ । यिनै रसायन र विषादीको असरले मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल अवस्था सिर्जना भई नसर्ने दीर्घरोगहरू निरन्तर बढिरहेका छन् ।


किसानका अनुभवले ८०—९० प्रतिशत रोगकिरा बिभिन्न खाले जैविक तरिका र एकीकृत खेती प्रणाली अपनाएर नियन्त्रण गर्न सकिने देखाएको छ । यसका लागि सयौं विधि र प्रविधि छन् । बाँकी १०–२० प्रतिशत रोगकिरा कडा रसायनले पनि मार्नसकेको देखिँदैन । यस्ता विषादीको अत्यधिक प्रयोगले उल्टै माटोमा रहेका शाकाहारी शत्रुजीवको सिकार गर्ने मांसाहारी मित्रजीवको संख्या घटिरहेको छ । सँगै शत्रुजीवको आफ्नो प्रतिरोधक क्षमता बढ्न गई झन् ठूलो क्षति हुने त्रास बढेको छ । खेतीपाती, वस्तुभाउ र मानवमा देखिने नयाँ–नयाँ रोग यसैको परिणाम पनि हो ।


अन्त्यमा, यी भ्रम र यथार्थको कसीमा जैविक खेती निरन्तर खारिँदै आएको छ । नेपालमा परम्परादेखि गरिँदै आएको एकीकृत जैविक खेती प्रणालीलाई उन्नत बनाउने सुझबुझका साथ यस क्षेत्रमा सक्रिय प्रगतिशील किसान बलिया उदाहरण हुन् । रसायनमा आधारित र जैविक खेती प्रणालीबारे तुलनात्मक अध्ययनसमेत भैरहेका छन् । अध्ययनका नतिजाले जैविक खेती नै माटो, मानव र भविष्यका लागि कृषि जोगाउने एकमात्र उपाय हो भन्ने तथ्य स्थापित हुँदैछ ।


पौडेल कृषि नीति विश्लेषक हुन्।

प्रकाशित : श्रावण ३०, २०७५ ०८:५१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT