बाँझो जग्गाको बोझ

सम्पादकीय

काठमाडौँ — पहाड होस् कि तराई । खेतबारी खोस्रिने हात खोई ? जता जाऊँ जग्गा बाँझै छन् । विभिन्न प्रक्षेपणअनुसार देशभरि आज करिब एक चौथाइ जग्गा असरल्ल छन् ।

लामो समयदेखि खेती नगरिएको अर्घाखाँची सिद्धारास्थित जग्गा । तस्बिर : कान्तिपुर

कृषि नै जीविका भएकाहरू बिस्तारै लाखापाखा लाग्न थाले । किसानी गरे घरखर्च चलाउन नसकिने हुँदै गयो । लागतभन्दा उब्जनी कम । तिनले गाउँघर छाड्न थाले । सहरबजारतिर सर्न थाले । धेरै त कामको खोजीमा विदेश ।

कृषि कामदारको अभाव त हुन थाल्यो नै, एउटाको जग्गा बाँझो भएपछि अर्कोलाई पनि असर । जंगली जनावर फैलिन पाए । बाँदरको रजाइँ बढ्न थाल्यो । साना किसान तथा सीमान्तकृत किसानले नै खेतीप्रति भविष्य देख्न छाडे ।

खाद्य असुरक्षा थपियो । खाद्यान्न तथा कृषि उपजमा आयात बढ्यो । खेतबारीदेखि पर सर्न थालेपछि परिवारहरूको खानपिन, आनीबानी बदलियो । तयारी खानेकुरातिर निर्भरता बढ्यो । कान्लाको खान्की रहेन । किन्नेतिर बानी बढ्यो ।

जंगल मात्र होइन, पहाडहरूलाई किसानहरूले गरा बनाएर समेत जोगाइदिएका थिए । पहिरोलाई काँध थापिदिएका थिए । तिनै साना किसान देशभरि बहुमतमा थिए । तिनका गरा पनि छरिएर टुक्राटुक्रा भए । सिँचाइको कमीले पनि धेरै जग्गा बाँझै रहन थाले । किसानले आफ्नो बारीमा आकर्षण देख्न नसक्दा कृषि क्रमश: त्याज्य हुँदै गयो । पश्चिमतिर बढी खडेरी पर्ने र पूर्वतिर बढी चिस्यान हुने समस्याले पनि जग्गा बाँझो रहन पुगे ।

कृषि के हो र के गर्नुपर्ने हो भन्ने कुनै पनि नीति बलियो र व्यावहारिक हुन नसकेपछि सडकले पनि मास्न पायो । कहीँ पनि नगर वा नगरोन्मुख बस्ती बस्न थाल्यो । जग्गा प्लटिङ आकर्षक व्यवसाय भयो । त्यसै पनि चक्लाबन्दीको सट्टा चक्लाघटी हुन थालेका जग्गा झन् प्लटिङको प्रकोपमा पर्न थाले ।

यसैबीच रूपन्देहीको सैनामैना नगरपालिकाले जग्गा बाँझो राख्नेलाई जरिवाना लगाउने सुरसार थालेको छ । खेतीयोग्य जमिन प्लटिङ गर्न रोक्न खोजेको छ । खेतीपाती गर्न नसक्ने जग्गाधनीबाट भाडामा लिएर नगरपालिका आफैँले अरूलाई दिने भनिएको छ ।

नगरपालिकाको निर्णय कति र कसरी व्यावहारिक होला भन्नेबारे बहस जरुरी छ । जग्गा बाँझो राखे अर्कैलाई भाडामा दिने भन्ने सोच अल्पकालीन मात्र हो । नियमनको दृष्टि मात्र हो । कति जग्गा बाँझो राखे पनि त बिग्रँदैन, लागत उठ्दैन भने लगानी गराउनु पनि अनुचित हुनेछ । अर्काको निजी जग्गाजमिन अरूलाई भाडामा दिने कानुन छैन । जग्गाधनी र मोही दुवै थरीलाई डर छ ।

सबभन्दा पहिला त कृषि भूमिको लगत लिएर व्यवस्थापन गर्ने राष्ट्रिय नीति जरुरी छ । कृषिलाई आयमूलक बनाउने दृष्टिकोण तय गर्नुपर्नेछ । भारत र चीनबीच नेपाली कृषि उब्जनीले प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन । यसको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता उब्जनीको विशिष्टताबाट मात्र हासिल गर्न सकिन्छ ।

कतिपय जग्गा बाँझो राख्दा पनि केही बिग्रँदैन । लगानी उठ्दैन भने कसैलाई प्रोत्साहित गर्न सकिन्न । सिंचाइ, किसानलाई प्रोत्साहन, सुक्खा र खडेरी सहने रैथाने बाली प्रवद्र्धन र प्रविधि प्रयोगलगायत उपाय गर्न पनि पहिला त स्पष्ट कृषि नीति तय हुनुपर्नेछ ।

गरिबी हटाउन कृषि बढाउने, अायात घटाएर निर्यात बढाउने जस्ता नारा प्रदेशहरूले दिँदैमा र बजेट छुट्याउँदैमा कृषि मौलाउने होइन । बसाइँसराइ रोक्न, साना किसानलाई खेतीपातीमै भविष्य देखाउन र कृषिमा व्यावसायिकता कसरी सम्भव छ, व्यापक विमर्श थाल्न पहिला त किसानहरूसँगै परामर्श गर्नु जाती ।

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७५ ०७:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रञ्जनाको सम्झना

सम्पादकीय

काठमाडौँ — सुरुमा ब्राह्मी भनियो । ब्रह्माको बोली भनेर । शासकहरूकै भाषामा त्यसपछि लिच्छवि भनियो । त्यसैलाई पछि नेवारी भनियो । नेवारी लिपिभित्रै एउटा सुन्दर लिपि विकास भयो । बाह्रौं शताब्दीदेखि त्यो लिपिलाई रञ्जना भनियो ।


बौद्ध धर्मका धेरै ग्रन्थ लेखिए । कतिपय हिन्दु ग्रन्थ पनि । सरस्वती बास गर्ने अक्षरलाई सुनको मसीले लेख्न भनियो । अक्षर सुन्दर पार्न डिको दिन थालियो । हेर्दा सुन्दर र बुझ्दा आनन्द । जसले लिपिका अक्षर पढ्यो उसको मन रञ्जन हुने भएकाले रञ्जना नाम काडियो ।


इतिहासकारहरू नेपालको यो मौलिक लिपिको आफ्नै इतिहास ठोस रूपमा ठोकुवा गर्न सक्दैनन्, लिपिकै इतिहास लिपिबद्ध छैन भन्छन् । तर रञ्जना लिपिसँगै काठमाडौं सभ्यताको पहिचान गाँसियो । शताब्दीयौंसम्मका इतिहास, भाषा, संस्कृति, परम्परा, विश्वास र मान्यताका प्रमाण यही लिपिले जोगायो ।


करिब दुई हजार वर्षको इतिहास बोकेको लिपि आफैंमा मौलिक सम्पदा रह्यो । काठमाडौंबाहिर सिञ्जा र डोटीजस्ता पश्चिमी किल्लाहरूसम्म पुग्यो । उत्तरमा चीन हुँदै जापानसम्म । भारतीय सहरहरूसम्म फैलियो । तर राजनीतिक परिवर्तनहरू र बाह्य प्रभावहरूको प्रवाह थेग्न सकेन । शाहकालयता यसलाई राज्यले दुरुत्साहित पार्दै लग्यो । लिपि सुस्ताउँदै जाँदा अहिले त सम्झना मात्रै ।


मठमन्दिरमा हिन्दु, बौद्ध धर्मसम्बन्धी श्लोक, मन्त्र, तान्त्रिक विधि, स्वास्थ्य उपचार विधिलगायत हजारौं पुस्तक रञ्जना लिपिमै लेखिएका छन् । सातौं शताब्दीतिर तान्त्रिक विद्या सुरु भएसँगै मन्त्र लेखिन थालेको मानिन्छ । त्यसकारण यो लिपिको ज्ञानले काठमाडौ सभ्यताको ठूलो कालखण्डको इतिहास बुझ्न सघाउँछ ।


लेख्न गाह्रो हुने, खर्चिलो हुने यही विस्मृत लिपिको जनस्तरमा पठनपाठन भने जेनतेन जारी छ । काठमाडौंको ज्याठास्थित नेपाल लिपि गुठीमा कक्षा लिन जाने विद्यार्थी इतिहासलाई इतिहासकै लिपिले बुझ्न उत्सुक देखिन्छन् । कतिले यसको युनिकोड बनाएर सफ्टवेयरमा राख्न पहल गर्दैछन् । फन्ट बनाउन खोज्दैछन् ।


काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न पुस्तकालय, संग्रहालयमा गरी रञ्जनामा लेखिएका हजारौं हजार ग्रन्थ आफंैमा अथाह सम्पत्ति हुन् । मुद्रण प्रविधिको विकास हुनुअघिका यी ग्रन्थभित्र हातले लेखिएका एकएक अक्षर आफैंमा कलाका स्वरूप हुन् । यिनको अध्ययन गर्ने चाख आजका विद्यार्थी, शोधार्थी र इच्छार्थीहरूमा हुनु आफ्नो सभ्यताको सम्मान र सिकाइ हो ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाल भाषा केन्द्रीय विभागले रञ्जनासहित विभिन्न लिपिबारे पठनपाठन गर्छ तर स्नातकोत्तरका दुवै सत्रमा गरी जम्मा बीस, बाइस जना विद्यार्थी हुने गर्छन् । नेपाल भाषामै पढाइलेखाइ गर्न पनि देवनागरी प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । लिपि विज्ञानअन्तर्गत लिपि यान्तरण गर्न सिकाइन्छ जसमा एउटा लिपिबाट अर्कोमा बदलेर पढ्न र बुझ्न सकिन्छ ।
त्यसकारण रञ्जनाको जगेर्ना गर्न स्थानीय जागरण जति आवश्यक छ, उति राष्ट्रिय नीति र स्थानीयताको सम्मान । कुनै पनि लिपि राजनीतिले मात्र होइन साहित्यले पनि जोगाउँछ । नेवारी साहित्य पनि देवनागरी लिपिमा लेखिन थालेपछि रञ्जनाका अभिभावक कोही भएनन् । रञ्जनामै साहित्य रचना गर्न र गराउन सोझै नसकिए पनि यसको व्यावहारिक पठनपाठनका लागि प्रविधि प्रयोग प्रोत्साहित गर्न सकिन्छ । कम्तीमा सुरुवात यसको प्रचारबाट त गर्न सकिन्छ । काठमाडौं महानगरपालिकालगायत केही स्थानीय तहले कार्यालयहरूको बोर्ड र लेटरप्याडमा रञ्जना लिपि प्रयोग थालेका छन् तर सुदीर्घ नीति तय गर्न सकेका छैनन् ।


कैयौं रैथाने भाषा जसोतसो बाँचे पनि लिपिविहीन छन् । लिपि नभए आजको छ्यासमिसे समयमा कमजोर भाषा मौलिक रहन झन् गाह्रो हुन्छ । त्यसले अन्तत: समुदायलाई हीनभावग्रस्त बनाइदिन्छ । मौलिक लिपिले समुदायको सभ्यतासँगै आत्मसम्मान बचाइरहेको हुन्छ ।

प्रकाशित : श्रावण ९, २०७५ ०८:३४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT