रक्सी किन यति प्रिय ?

डा. विश्वबन्धु शर्मा

डाक्टरकहाँ जाने हामी सबैले सधैं नबिर्सी सोध्छौं, ‘औषधी केसँग खाने ? तातो कि चिसो पानीसँग खाने ? खाना खाएपछि या खानु अगाडि ?’ त्यस बाहेक एउटा प्रश्नचाहिँ अनिवार्य राख्छौं, ‘के–के कुरा बार्नुपर्छ ?’ जसरी रोगीले प्रश्न राख्छ, त्यसैगरी प्रत्येक चिकित्सकले प्रत्येक रोगीलाई टेप गरेजस्तै भन्छ, ‘अमिलो, पिरो, चिल्लो, भुटेको र रक्सी र चुरोटचाहिँ छुनै हुँदैन । धूमपान र मदिराले निरोगीलाई पनि हानि गर्छ, यो सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो ।’

रक्सीको प्रसंग उठाउँदा कहिलेकाहीं डाक्टर आफैं पनि असजिलोमा पर्छन् । ३५ वर्षको मेरो डाक्टरी जीवनमा कैयौंपटक यस्ता अनुभव आफैंले भोगेको छु । एक पटक एक ‘आधुनिक’ भेषभूषाका युवकलाई पिउने गर्नुहुन्छ कि भनेर सोध्दा स्तब्ध पार्ने जवाफ पाएँ, ‘तपाईं पनि के प्रश्न गर्नुहुन्छ, आजको जमानामा नपिइकन काम चल्छ ? बरु कति पिउनुहुन्छ भनेर सोध्नोस् न !’
एकजना मदिरा दुव्र्यसनी आफ्नो गल्ती पटक्कै स्वीकार्दैनथे । आफूलाई ठिक देखाउन उनी उदाहरण दिन्थे, ‘ठूलाबडाका घरमै रक्सी बढी खान्छन् । राष्ट्रपति, मन्त्रीजस्ता ठूला पाहुनालाई रक्सीबाटै स्वागत गर्छन् । महान लेखक, कलाकारले दिल खोलेर पिउँछन् ।’ मैले भनेंँ, ‘तपाईं पनि त्यस्तै महान हुन सिर्जना गर्दै पिउनु होला, तर आफ्नो कमजोरी लुकाउन आफूले आदर गरेका व्यक्तिको सहारा लिनु त झन् उनीहरूमाथि नै अन्याय र तिरस्कार गर्नु हो ।’

मदिरा सेवन मानव सभ्यता सुरु भएदेखि नै हुँदै आएको छ । कतिपय समाजमा यसको प्रयोग धार्मिक र सामाजिक रूपले पनि मान्य छ । नेपालका केही समुदायमा कुखुराको भाले, कुखुराको फुल र मदिरा शुभकार्यमा अनिवार्य छ । विभिन्न धार्मिक शक्तिपीठमा मदिरा पनि चढाइन्छ र त्यहाँको जल या प्रसाद सम्पूर्ण हिन्दुहरूका लागि पवित्र मानिन्छ । त्यस्तै क्रिस्चियन धर्मको बाइबलका कथाहरूमा प्रभु इशुले पानीलाई मदिरामा परिणत गरी आफ्नो दैवीशक्ति र चमत्कार देखाएका वर्णनहरू छन् । यसरी धार्मिक र सामाजिक परम्परासँगै जोडिएर आएको हुनाले आजको समाजमा पनि विविध औपचारिक स्थान र समयमा यसको सेवनले ठाउँ पाएको छ । सायद यिनै ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक मान्यताले गर्दा नशालु पदार्थ हुँदाहुँदै पनि मदिराको प्रश्न जटिल र द्विविधायुक्त भई अझै यसको उपभोगले वैधानिक छुट पाएको छ ।

हिजोआज बिरामीसँग मदिराबारे चर्चा गर्दा एउटा नयाँ तर्क पनि सुन्न पाइन्छ । थोरै मात्रामा अड्कलेर पिउने गरे यसले मुटुका रोगीहरूलाई फाइदा गर्छ रे ! रोग लागिसकेकालाई त फाइदा गर्छ भने झन् रोग नै नलागेका निरोगीले पनि थोरै–थोरै सधंै पिउने गरे मुटुको रोग नै लाग्दैन होला ! तर यस तर्कभित्र खतरनाक कुतर्क लुुकेको छ । जब कुनै वस्तुको लाभको चर्चा गरिन्छ, त्यसबाट हुने प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष हानि र त्यसले उत्पन्न गर्ने खतरासँग जोड–घटाउ गरेर मात्र शुद्ध लाभको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ।

मदिरा सेवनबारे जनमानसमा केही भ्रम छन् । रक्सी पिएका बेला मन आँटिलो भएको, फुर्ती आएको र गाह्रो काम गर्न जोश–हिम्मत बढेको अनुभव हुन्छ आदि । रक्सीले मानिसको मस्तिष्कलाई धुमिल्याइदिने, सतर्कता, होशियारी र खतराको महसुसलाई कमजोर पारिदिने हुनाले आफू आँटिलो भएको अनुभव हुन्छ । खाल्टै–खाल्टा भएको जमिनमा हिंँड्दा खाल्टामा परिन्छ कि भनेर हामी सतर्क हुन्छौं, तर वर्षापछि छिपछिपे पानीले त्यही जमिन ढाक्यो भने खाल्टाहरू देखिँंदैनन्, सबै समतल देखिन्छ । त्यस्तो अवस्थामा आँटिलो भएर हिँड्दैमा खाल्टामा परिने खतराबाट बचिँदैन र पानीले भरिएको जमिन देखावटी रूपमा मात्र समतल देखिन्छ । त्यस्तै मदिरा सेवन गरेका बेला आउने आँट, जोश पनि देखावटी मात्रै हो र यसले झन् ठूलो खतरा निम्त्याउन सक्छ ।

अर्को एउटा प्रचलित गलत धारणा रक्सीले यौनशक्ति बढाउँछ भन्ने छ । मदिरा सेवनले यौनशक्ति झन् कमजोर बनाउँछ । वास्तवमै जवान स्वस्थ व्यक्तिको शक्ति कमजोर भएको छ भने त्यसका मुख्य कारण हुन सक्छन्– मानसिक तनाव, मधुमेह र मदिराको दुव्र्यसन । आफू कमजोर भएको कारणले नै जँड्याहाहरूले आफ्नी पत्नीलाई ‘मबाट नपाएको सन्तुष्टि अरूसँग लागेर लिने गरेकी हुनुपर्छ’ भन्ने शंकाबाट प्रेरित भई पिछा गर्ने र पिट्ने गर्छन् ।

मदिराले गर्ने आर्थिक, सामाजिक, व्यावसायिक, नैतिकजस्ता बृहत् क्षेत्रका हानिका अतिरिक्त व्यक्तिविशेषमा पार्ने प्रत्यक्ष प्रतिकूल असरहरू भयावह नै हुन्छन् । समग्रमा भन्नुपर्दा रक्सीले व्यक्तिको शरीर र मन दुवैलाई नष्ट पार्दै लैजान्छ । रक्सीले सबभन्दा बढी क्षय पुर्‍याउने अंग कलेजो हो । मदिरा दुव्र्यसनीको कलेजो फुलेको हुन्छ र यसको भित्री बनावट खल्बलिएको हुन्छ । कलेजोले काम गर्न छोडेपछि विविध समस्यासहित पेटमा पानी जम्मा हुन्छ (जलग्रह) र खोक्दा रगत बान्ता हुन्छ । शारीरिक असरभन्दा पनि मानसिक असर झन् डरलाग्दो हुन्छ । शारीरिक विनाश अलिपछि र विस्तारै बढ्दै जान्छ भने मानसिक क्षय दुव्र्यसनको पहिलो चरणबाटै सुरु हुन्छ ।

रक्सीको दुव्र्यसनी काँतर, असभ्य, नकच्चरो बन्छ । रक्सीको दुव्र्यसनी भइसकेपछि त्यस्ता व्यक्तिको न बोलीको विश्वास हुन्छ, न कामको जिम्मेवारी । क्रमश: व्यक्ति सामाजिक, वैचारिक, नैतिक रूपले गिर्दै जान्छ । दुव्र्यसन अत्यधिक गम्भीर हुनथालेपछि मानसिक रोग सुरु हुन्छ । पिउने बानी विस्तारै पर्दै जाँदा बढी आनन्दित हुन मात्रा बढाउँदै रक्सी नभई नहुने, नशा लाग्न मदिराको मात्रा थप्दै जानुपर्ने, रक्सी खान बन्द गर्दा अप्रिय, पीडादायक नयाँ रोग देखापर्छ । सुरुको अवस्थामा निद्रा नलाग्ने, टाउको दुख्ने, हात काँप्ने, पसिना आउने, चिड्चिडाहट मात्र हुनसक्छ भने दुव्र्यसन गम्भीर भएको अवस्थामा पागलजस्तो हुने, नभएका कुरा देख्ने र सुन्ने, उत्तेजित र आक्रामक हुने, बरबराउने, छारे रोगजस्तै मुच्र्छा पर्ने हुन्छ ।
रक्सी धेरै पिएर दुव्र्यसनी बनेपछि यसैबाट मानसिक रोग– साइकोसिस हुनसक्छ, तर मानसिक रोगबाट पीडित भएपछि पनि व्यक्ति मदिराको शरणमा पुग्छ । मानसिक रोग भनेको मनको पीडा, चिन्ता, पीर, डर, शंका आदिले भरिएको मन हो । यस्तो अवस्थामा पिएर मन भुलाउने इच्छा लाग्छ । विशेषगरी डिप्रेसन र न्युरोसिसका बिरामीहरू यो कुलतमा फँस्ने डर बढी हुन्छ । मदिराको कुलत थपिएपछि मानसिक रोग जटिल बन्छ, मदिरा दुव्र्यसन अटुट हुन्छ । साइकोसिस (विक्षिप्त अवस्था) मा रक्सी पिएपछि बिरामी झन् आक्रामक उत्तेजित र असहिष्णु बन्छ । न्युरोसिसमा रक्सीको नशाले डर, बेचैनी केही छिन हल्का भए पनि रोग झन् गहिरिँदै जान्छ । छारे रोगमा रक्सी पिउन थालेपछि रोग कहिल्यै निको हुँदैन र स्वभावमा विकृति देखिन थाल्छन् ।

मानिस किन मदिरा दुव्र्यसनी बन्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ दिन सजिलो छैन । मानसिक रोग र मदिराको सम्बन्ध यतिमा अन्त्य हुँदैन । मदिरा सेवन गर्ने मानसिक रोगीहरूलाई उपचार गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ र निको पार्न झन्डै असम्भव भइदिन्छ । मदिराको वास्तविक खतरा र यसभित्र लुकेको मोहनी भ्रमलाई मनन गरेर होशियारीसाथ मात्र यसको सीमित संगत गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : असार १०, २०७४ ०८:३३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्रधानमन्त्रीको गृह प्रवेश

विमल निभा

अन्तत: सम्माननीय प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको प्रतिक्षित ‘गृह प्रवेश’ सफलतासँग सम्पन्न भएको छ । हो, मेरो संकेत प्रधानमन्त्री निवास, बालुवाटारतर्फ हो ।

अन्यथा आफ्नो निजी घरमा त उनी त्यसै पनि रहिरहेका थिए नि ! के बूढानीलकण्ठको त्यत्रो भव्य दरबारजस्तो घर त्यसै बनाइएको हो र ? यहाँ उनी सपरिवार आनन्दपूर्वक बसिरहेका थिए । तर ‘आनन्दपूर्वक’ भन्नुचाहिँ त्यति ‘वास्तविकता’को नजिक नहोला कि ? कुन्नि, किन मलाई के लाग्छ भने उनी आनन्दपूर्वक नभएर असाध्यै दु:खका साथ बूढानीलकण्ठको घरमा रहिरहेका थिए !
यही बूढानीलकण्ठीय ‘देउवा–बसाइ’ नै यस्तो दु:खको कार्यकारण थियो । किनभने दु:खहरू थरीथरीका हुन्छन् । कहिलेकाहीं विलकुलै नसोचिएको दु:खको पनि अनुभव गर्नुपर्ने हुन्छ, जस्तो शेरबहादुर देउवा गरिरहेका थिए । यो उनको चौथो पटकको प्रधानमन्त्री नभइसकेको बेलाको कुरो हो । यो बेलाको ‘अद्भुतता’को थोरै कल्पना गर्नाेस् । बडो रमाइलो छ ! 

‘हजुरको शनि तेस्रो स्थानमा भए पनि चन्द्रमा चाहिँ पहिलो स्थानमा छ ।’ एक दिन ज्योतिषको पात्रो पल्टियो । 
‘यसको माने के हो पण्डित ?’ यस्तो उत्सुक सोधाइ थियो ।
‘हजुर, शनिले जति रोके पनि मूल चन्द्रमा बलियो भएकोले हजुर एकपटक फेरि प्रधानमन्त्री बन्नु हुनेछ ।’ 
‘हो र पण्डित ?’ खुसीको आवेगमा नि:सृत प्रश्न ।
‘मेरो ज्योतिषशास्त्रको ज्ञानले यही भन्छ हजुर ।’
‘त्यसो भए, भन्देखि, एकपटक मेरो हात पनि हेरेर बताऊ त पण्डित ।’ एक हात तेर्सियो अगाडि, ‘ल हेर, हेर ।’
त्यसपछि ज्योतिषको हातमा हात आयो । र एकदमै सूक्ष्म प्रकारको हस्त–निरीक्षण हुनथाल्यो । अनि एक्कासी मुखमण्डल उज्यालियो ज्योतिषको, ‘हजुरको भाग्यरेखा त अति नै प्रबल छ ।’
‘पण्डित, यसलाई प्रस्टसँग बताऊ ।’ एक प्रकारको आदेशात्मक स्वर आयो ।’
‘बधाई छ, हजुर ।’
‘केको बधाई पण्डित ?’
‘हजुरलाई चौथोपटक प्रधानमन्त्री हुनबाट कसैले रोक्न सक्दैन ।’
‘यी कम्युनिष्टहरूले पनि पण्डित ?’ अधैर्य सोधाइ थियो ।’
‘हजुर, कम्युनिष्टहरूका पनि रोक्ने तागत छैन ।’
‘अहो, भन्देखि, म प्रधानमन्त्री हुने भएँ ।’ आफ्नो दाहिने हात उल्ट्याइपल्टाइ आफैं नै दंग, ‘म साँच्चिकै फेरि प्रधानमन्त्री हुने भए त पण्डित ?’
बूढानीलकण्ठको घरमा भएको यो ‘देउवा–ज्योतिष’ संवादको लामो समयसम्म पनि केही भएन । मतलब, नेपाली कांग्रेस पार्टीका वरिष्ठ नेता शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री हुन नपाइकनै बूढानीलकण्ठको आफ्नै घरमा चुपचाप बस्नुपरेको थियो । यसले उनी पटक्कै खुसी थिएनन् । यो उनको बूढानीलकण्ठको घरको पुरै दु:खपूर्वकको बसाइ थियो । यही उनको दु:खको अवधिमा धमाधम केही कांग्रेसी प्रकृतिका घटनाहरू घटित भए । जस्तै– नेपाली कांग्रेस पार्टीका सभापति तथा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाको असामयिक निधन भयो । तत्पश्चातका सभापति सुशील कोइराला पनि त्यति धेरै कुर्सीमा टिकिरहन सकेनन् । एउटा सानो समयमै नेपाली कांग्रेसतर्फबाट प्रधानमन्त्री भएर उनको देहावसान भयो । र उनी (शेरबहादुर देउवा) अर्का वरिष्ठ कांग्रेसी नेता रामचन्द्र पौडेललाई पार्टीको ‘घोडदौड’मा बेसरी परास्त गरेर नेपाली कांग्रेस पार्टीको सभापति भए । तथापि प्रधानमन्त्री भने हुनसकेका थिएनन् । अर्थात् चौथो पटकको प्रधानमन्त्री । यही उनको चौपट्टै चिन्ताको कारण थियो । र यो शनै:–शनै: दु:खमा बदलियो । अतएव अपार दु:खपूर्वक आफ्नै बूढानीलकण्ठको घरमा बसिरहनुको साटो उनीसँग अरू के विकल्प थियो त ? यसको परिणामस्वरूप कता–कता सभापति शेरबहादुर देउवा आफ्नो स्थायी विश्वासबाट यताउता भइरहेका थिए । उनलाई ज्योतिषशास्त्रमा थोरै अविश्वास हुनलागेको थियो । ‘कतै त्यो मुला ज्योतिषीले झुठो बोलेको त थिएन ? कुनै अर्कै जान्ने ज्योतिषलाई देखाउनुपर्ने भयो । होइन–होइन, यही ज्योतिष (उनको निजी ज्योतिष) ले भनेर म तीन–तीनपटक प्रधानमन्त्री भइसकेंँ । अब चौथोपटक पनि फ्याट्टै प्रधानमन्त्री हुन के बेर ! भन्देखि, म चौथोपटक पनि प्रधानमन्त्री हुन्छ–हुन्छु । यी बदमास कम्युनिष्टहरूले रोकेर हुन्छ ?’ आखिरीमा यस्तै भयो । उनी नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी, माओवादी (केन्द्र) का अध्यक्ष कमरेड पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को ‘जेन्टलमेनली’ सहयोगले चौथोपटक प्रधानमन्त्री बने । यसको अर्थ के हो भने त्यो ज्योतिषको भनाइ असत्य थिएन ।

उही ज्योतिषको साइत बमोजिम सम्मानीय प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा आफ्नो बूढानीलकण्ठस्थित घरबाट प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा सरेका हुन् । यस शुभ उपलक्ष्यमा एक निक्खर कालो रंगको बोको पनि मूलढोकामा काटियो । अर्थात् यावत् विधि–विधानको सजगताका साथ पालना भयो । केही पनि छुटछाट भएन । यस प्रकार चौथो पटकका सम्माननीय प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा सँगसँगै अन्धविश्वास, श्रीमती आरजु देउवा, कुरीति, सुपुत्र जयवीरसिंह देउवा, अबुद्धि, पुरातनता, आडम्बर, विवेकशून्यता, अपठितपन, जडता आदिले पनि सुस्तरी गृहप्रवेश गर्दा भए ।

प्रकाशित : असार १०, २०७४ ०८:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्