बीपी कोइराला प्रत्यागमनको अर्को कथा

प्रदीप गिरि

आठ वर्षको लामो भारत प्रवासपछि आजभन्दा झन्डै ४० वर्षअघि बीपी कोइराला ३० डिसेम्बर १९७८ का दिन नेपाल फर्कनुभएको थियो । नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा त्यस दिनलाई राष्ट्रिय मेलमिलाप दिवसको संज्ञा दिइएको छ । अक्टोबर १९६८ का दिन कोइराला सुन्दरीजलको कारावासबाट रिहा हुनुभयो ।

त्यस रिहाइका क्रममा बीपीले कांग्रेसका कार्यकारी अध्यक्ष सुवर्ण शमशेरको १५ मे १९६८ को वक्तव्यको समर्थन गर्नुभएको थियो । बीपीको स्वास्थ्य चिन्ताजनक छ भन्ने सूचनाले सबै शुभेच्छुुक आत्तिएका थिए । कारागारमुक्त बीपीले सर्वप्रथम बम्बई गई जाँचबुझ गराउनुपर्ने थियो । त्यो गरियो ।

बीपी र सुवर्ण बीचको समझदारी 
नेपाल फर्केपछि बीपीले गृहनगर विराटनगरमा दुई–तीनवटा सभा र पत्रकार सम्मेलन सम्पन्न गर्नुभयो । बीपीले पञ्चायत व्यवस्थाको कडा आलोचना गर्नुभयो । क्रान्तिको अनिवार्यताको सैद्धान्तिक व्याख्या गर्नुभयो । बीपीका भाषणले गर्दा राजा महेन्द्रले फेरि थुन्छन् कि भन्ने शंका उत्पन्न भयो । कोइराला हिन्दुस्तान जानुभयो । त्यतै रहन–बस्न थाल्न्नुभयो । भारत प्रवासका प्रारम्भिक वर्षहरूमा बीपी र पार्टी सभापति सुवर्ण शमशेरमा आधारभूत समझदारी थियो । यता आएर मात्र बीपीले सुवर्णजीलाई लेख्नुभएको केही चिठ्ठीहरू प्रकाशित भएका छन् । प्रा. यज्ञनाथ आचार्यले आफ्नो शोधकार्यमा यस्ता पत्रलाई अगाडि ल्याउनुभएको छ । सुवर्णजीका नाति हाटक शमशेरको सौजन्यले यी चिठ्ठीहरू फेला परेका हुन् । डा. राजेश गौतमद्वारा लेखिएको नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा पनि यी पत्रहरू बीपीको हस्ताक्षरमा पढ्न सकिन्छ । ६ मे १९७३ का दिनमा बीपीले सुवर्णलाई एक पत्र लेख्नुभएको थियो । पत्रमा दुवैले मिलेर एक भई एक स्वरले राजा वीरेन्द्रसँग सम्वाद गर्नुपर्छ भन्ने बीपीको आग्रह छ । बीपीले सुवर्णजीको हात राजालाई यसै आशयको थप चिठ्ठीसमेत पठाउनुभएको छ । बीपीले दिनुभएको भरोसामा टेकेर सुवर्णजी लगत्तै काठमाडौं आउनुभएको थियो । राजा वीरेन्द्र र सुवर्ण शमशेरबीच त्यस भेटमा सार्थक सम्वाद भएको थियो । तर सुवर्ण शमशेर काठमाडौंमै रहनुहुँदा हठात् विमान वलाननयन भयो । सुवर्णको ‘सम्वाद’ भताभुङ्ग भयो । 

वलाननयनपछि कांग्रेसको राजनीतिले अर्कै मोड लियो । केही महिना अघिमात्र बीपीले आफ्नो मुखपत्र तरुणमा क्रान्ति चर्चा भन्ने एक गम्भीर लेख लेख्नुभएको थियो । बीपीले त्यस लेखमा आतंकवाद र क्रान्तिको तुलनात्मक व्याख्या गर्नुभएको थियो । त्यस लेखले विमान वलाननयनको समर्थन गर्न सक्दैनथ्यो । त्यसपछि भएका आतंकवादी गतिविधि अझ असमर्थनीय थिए । विमान वलाननयनको पृष्ठभूमिमा बीपी र सुवर्णबीच पहिलोपटक कटुता देखियो । तर बीपी त्यहाँ रोकिनुभएन । चाही—नचाही टिम्बुरबोटे काण्डतर्फ प्रवृत्त हुनुभयो । तर टिम्बुरबोटे एक त्रासद असफलता थियो । यस असफलताले बीपीलाई स्तव्ध बनायो । यस त्रासदीको झट्काबाट बीपी मुक्त नहुँदैमा भारतमा संकटकाल लागु भयो । बीपीका निम्ति संकटकाल अर्को राजनीतिक व्याघात थियो । संकटकाल छँदाछँदैमा ३० डिसेम्बर १९७६ मा बीपी नेपाल फर्कनुभयो । सौभाग्यवश उहाँ नेपाल फर्कनुभएको सय दिन नबित्दै हिन्दुस्तानमा संकटकाल खतम भयो । आमचुनाव भयो । त्यस आमचुनावमा जयप्रकाश नारायणको नेतृत्वमा जनता पार्टी विजयी भयो । बीपीका मित्र र समर्थकहरू भारतमा सत्तासीन भए । जयप्रकाश नारायण–चन्द्र शेखरले कोइरालाको रिहाइको निम्ति अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अभियान चलाए । बीपी जेलमुक्त हुनुभयो । जेल र निर्वासनका निस्सासिँदा दिन समाप्त भए ।

मेलमिलाप नीतिको प्रतिपादन 
हिन्दुस्तानबाट नेपाल फर्कने क्रममा बीपी कोइरालाले राष्ट्रिय मेलमिलापको थेसिस प्रतिपादन गर्नुभएको थियो । बनारस प्रवासमा १९७१ मा बीपीले राष्ट्रियताको विषयमा एक विचारोत्तेजक लेख लेख्नुभएको थियो । राष्ट्रियताको त्यस प्रस्तुतिमा बीपीले राजा र राजतन्त्रका बारेमा नकारात्मक विश्लेषण गर्नुभएको छ । तर मेलमिलापको थेसिसमा अब यो प्रस्तावना आमूल फेरिएको थियो । राष्ट्रिय मेलमिलापको व्याख्या गर्दा बीपी कोइराला अब राजा र राजतन्त्रमा राष्ट्रियताको आश्रय देख्न थाल्नुभयो । राष्ट्रिय मेलमिलाप बीपीको राजनीतिक जीवनको अन्तिम अध्याय भयो । कांग्रेसका नेताहरूमा आज पनि राष्ट्रिय मेलमिलापको सिद्धान्तलाई बीपीको वैचारिक उत्तराधिकारको रूपमा लिने प्रवृत्ति छ ।

बीपी एक बौद्धिक राजनेता हुनुहुन्थ्यो । विश्व इतिहासको गतिलो जानकारी राख्नुहुन्थ्यो । आफ्नो थेसिसको औचित्य प्रतिपादन गर्ने क्रममा बीपीले युरोपको इतिहासको उदाहरणहरू दिनुभएको छ । इङल्यान्डकी एलिजावेथ प्रथम, फ्रान्सका लुई चौधौं, जर्मनीका विसमार्क, रूसका पिटर दि ग्रेट र महारानी क्याथरिनको सम्झना गर्नुभएको छ । यिनीहरू सबैले राष्ट्र–निर्माण गरे भन्ने बीपीको जिकिर छ । विचारधाराको इतिहासमा राष्ट्रियता एक नौलो तथा जटिल विषय छ । वैचारिक धरातलमा बीपीका पुराना वा नयाँ तर्क कति सही छन्, त्यो कुरा आफ्ना ठाउँमा छ । तर राजनीतिक दृष्टिले बीपीको तत्कालीन प्रस्तुति प्रभावशाली भयो । दुई ढुङ्गाको तरुलका रूपमा चिनाइएको नेपाल आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि सधैं नयाँ तर्कको खोजीमा छ । पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई ‘असिल’ हिन्दुस्तान भनेर परिचय खोजेका थिए । राणाहरूले पनि सच्चा–हिन्दुत्वको दाबा गरेर भारतका पुरातनपन्थीसँग न्यानो सम्बन्ध बनाएका थिए । राजा महेन्द्र एक कदम अगाडि बढे । उनले नेपाललाई हिन्दुराष्ट्र घोषणा गरे । बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलापको थेसिसले यस्ता परम्परागत भावनाबाट सम्बल प्राप्त गर्‍यो । नेपालमा नयाँ किसिमको राष्ट्रवादी राजनीति चलमलायो ।

राष्ट्रिय मेलमिलापको थेसिसको प्रतिपादनमा बीपीले लम्बाचौडा उपमा, दृष्टान्त र उदाहरण थपेको–थप्यै गर्नुभएको थियो । अहिलेको परिवेशमा त्यस थेसिसको पुन:पाठ हास्यास्पद प्रतित हुन्छ । तर त्यस थेसिसले राजा वीरेन्द्र र बीपीको सम्बन्ध सहज बनाएको थियो । फलस्वरूप, कांग्रेस कार्यकर्ताहरू अपेक्षाकृत खुला रूपमा हिँडडूल गर्न थाले । राजा वीरेन्द्रले जनमत संग्रहको घोषणा गरे । जनमत संग्रहको घोषणालाई बीपीले राष्ट्रिय मेलमिलाप नीतिको विजयको रूपमा लिनुभएको थियो । राष्ट्रिय मेलमिलापको थेसिसको सारतत्त्व सुवर्ण शमशेरको १५ मे १९६८ को वक्तव्यभन्दा भिन्न थिएन । अझपछि जाने हो भने सुन्दरीजलबाट उम्केका दिनदेखि सूर्यप्रसाद उपाध्याय लगातारजस्तो यस्तै कुरा भन्दै हुनुहुन्थ्यो । तर बीपी, सुवर्ण र सूर्यप्रसादको व्यक्तित्व र कार्यपद्धतिमा आकाश—जमिनको अन्तर थियो । बीपी कोइरालामा उच्चकोटीको नेतृत्व–कौशल थियो । जनता र कार्यकर्तासित उहाँको अद्भुत सम्वाद भयो । सुवर्ण र सूर्यप्रसादले राजासँगको आफ्नो आग्रहलाई दरबार र भारदारमा सीमित राखेका थिए । बीपीले राष्ट्रिय मेलमिलापको आह्वानलाई जनताको घरदैलोमा पुर्‍याउनुभयो । मेलमिलाप एउटा आन्दोलनका रूपमा अगाडि बढ्यो ।

बीपी, भारत र राजा 
वैचारिक प्रखरताले मात्र आन्दोलन अगाडि बढ्दैन । तर वैचारिक आधारबेगर आन्दोलन जन्मदै जन्मदैन । बीपीले यो कुरो बुझ्नुभएको थियो । आफ्नो प्रत्यागमनलाई उहाँले राष्ट्रिय मेलमिलापको आवरणमा विचारमुखी समेत बनाउनुभयो । नेतृत्व कौशल यसै पनि उहाँमा जन्मजात थियो । पुस १ गते २०१७ साल घटित भएको बीस वर्ष भैसकेको थियो । राजा महेन्द्र बितिसकेका थिए । राजा वीरेन्द्र बुबाको उत्तराधिकारलाई लिएर दुविधाग्रस्त थिए । उनी आधुनिक विश्वका सन्तान थिए । विश्वव्यापी रूपमा गतिशील रहेको आधुनिकीकरणको दबाबलाई राजा महेन्द्रले समेत रोक्नसकेका थिएनन् । राजा वीरेन्द्रले एक कदम अगाडि बढेर विकासको मूल फुटाउने नारा दिएका थिए । तानाशाहीका निम्ति विकास ‘निल्नु न उकल्नु’को तातो गाँस हुन्छ । विकासका साथ राजनीतिक चेतना अनिवार्य रूपमा उकासिन्छ । स्खलित निर्वासनबाट फर्किएका बीपी कोइराला यसबाट लाभान्वित हुनुभयो । 

तर प्रश्न छ, नेपाल फर्कंदाको ३० डिसेम्बरको पटनाको त्यस चिसो अँध्यारो घडीमा बीपी कोइरालाले काठमाडौंको जीवनको कस्तो कल्पना गर्नुभएको थियो ? बीपीको कुनै पनि जीवनीकारका निम्ति यो एक महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो । बीपी कोइरालाले आफ्ना बारेमा प्रशस्त लेख्नुभएको छ । तर राजकाजका विषयमा बीपी कोइराला अधिकांशत: मौन हुनुहुन्छ । भारत र राजासँगको उहाँको सम्बन्ध र सम्वादको कुनै आधिकारिक संकेत उहाँको अनेकानेक आत्मकथ्यमा पाइँदैन । बीपीले आत्मवृत्तान्तमा इन्दिरा गान्धी, उनका आसेपासे र ‘रअ’का अधिकारीहरूलाई समेत भेटेको कुरा स्वीकार गर्नुभएको छ । तर थप जानकारी छैन । बीपीका माध्यमबाट बंगलादेशी क्रान्तिकारीले हतियार पाएका थिए । त्यो हतियार भारत सरकारले उपलब्ध गराएको थियो भनेर बीपीले आत्मवृत्तान्तमा प्रकारान्तरले बताउनुभएको छ । तर यो कुरो ठोस रूपमा खोल्नुभएको छैन । ठिक त्यस्तै नेपाल आउनुअघि राजा वीरेन्द्रसँग उहाँको कुनै सम्पर्क वा सम्वाद भयो—भएन, यो महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ । भोला चटर्जीले बीपीलाई एकपटक प्रस्ट सोधेका थिए— नेपाल फर्कनुअघि तपाईंसँग राजाको कुनै सम्पर्क भएको थियो वा थिएन ? बीपी कोइरालाले ठाडै इन्कार गर्नुभएको छ । गणेशमान सिंहले प्रत्यागमनको अघिल्लो घडीसम्म पनि अनेकन किसिमका माध्यम प्रयोग गरेर राजा वीरेन्द्रसँग सम्पर्क गर्न खोजेको कुरा राजेश गौतमसँगको कुराकानीमा बताउनुभएको छ । एक रेडियो–साहुका माध्यमबाट टेपमा भरेर आफ्नो कुरा राजासमक्ष पठाएकोसम्म भन्नुभएको छ । यस्तो काम गणेशमान सिंहले आफू–खुसी गर्नुभएको थिएन । स्वयम् भोला चटर्जी नै राजा र बीपीको बीचमा सम्वाद कायम गराउन सत्त प्रयत्नशील थिए भनेर त्यो उनैले लेखेका छन् ।

सिक्किमको विलय र नेपालमा विरोध 
केही महिनाअघि मात्रको कुरा हो । सन् २०१६ को उत्तरार्धतिर महाराजाकृष्ण रसगोत्राको आत्मकथा प्रकाशित भएको थियो । रसगोत्राको पुस्तक ‘ए लाइफ इन डेप्लोमेसी’मा नेपालले मनज्ञ ठाउँ पाएको छ । त्यहाँ बीपी–गणेशमानको प्रत्यागमनको प्रसङ्गको उल्लेख छ । रसगोत्राले बीपीलाई नेपाल भित्र्याउन आफ्नो अहम् भूमिका भएको दाबा गरेका छन् । महाराजकृष्ण रसगोत्रा कश्मिरी मूलका भारतीय कूटनीतिज्ञ हुन् । नेहरू परिवारले उनलाई सधैं पत्यार गर्‍यो । उनलाई इन्दिरा गान्धीले व्यक्तिगत चासो लिएर १९७३ मा नेपालका निम्ति राजदूत छानेकी थिइन् । उनका अनुसार १९७३ मा राजदूत नियुक्त भएर नेपाल आउनुअघि इन्दिरा गान्धीले उनलाई नेपाल–विषयक आफ्ना धारणा भनिन् । तत्कालीन नेपाली शासक अर्थात राजा वीरेन्द्र र उनका सल्लाहकारप्रति इन्दिरा गान्धी नकारात्मक थिइन् । तर राजा–विरोधी शक्तिप्रति पनि उनको विश्वास थिएन । समग्रमा नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा धेरै चलखेल नगरोस् भन्ने इन्दिरा गान्धीको धारणा थियो । इन्दिरा गान्धी वा रसगोत्राले नेपाल सम्बन्धमा व्यक्त गरेका विचार नेपालीका निम्ति आज पनि चिन्तनीय छ । रसगोत्रा ८० काटेर आज पनि स्वस्थ र सक्रिय छन् । भारत सरकारको विदेश नीतिमा उनको प्रभाव छ । पुस्तकमा उनले मधेस आन्दोलनबारे आफ्ना विचार स्पष्टतापूर्वक राखेका छन् । मधेस आन्दोलनका दौरान भएको नाकाबन्दीका सिलसिलामा उनी नेपालले चीनसँग सम्बन्ध बढाउन खोजेको उल्लेख गर्छन् । उनले त्यसको व्यङ्ग्यात्मक स्वागत गरेका छन् । उनको व्यङ्ग्यमा— ‘लौ न त गरेर देखाऊ’ भन्ने चुनौती छ । 

राजदूत रसगोत्राको नेपाल कार्यकालताका नै सिक्किम विलयको घटना भएको थियो । नेपालमा त्यस विरुद्ध जुलुस र प्रदर्शन भएको थियो । त्यस्तो जुलुस र प्रदर्शनमा राजा वीरेन्द्रको हात रहेको भारतले देखेको थियो । इन्दिरा गान्धीले रसगोत्रालाई नेपालसँग व्यवहार गर्ने विषयमा चेतावनी दिँदा उनलाई त्यसको पूर्वाभास थियो । इन्दिराले भनेकै पारामा रसगोत्राले आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गरे । नेपालको सिक्किम समर्थन दिगो भएन । तर सिक्किमका सिलसिलामा भएका कुराकानीमा राजा वीरेन्द्रले बीपीको भारतसँगको सम्बन्ध र प्रवासप्रति चिन्ता व्यक्त गरे भन्ने रसगोत्राको कथन छ । राजा वीरेन्द्रले भारतसँग ठिक सम्बन्ध राखेमा बीपी वा सुवर्णका बारेमा चिन्ता लिनुपर्दैन भनेर रसगोत्राले राजालाई आश्वस्त पारे । बीपीको स्वास्थ्य र उमेरको उल्लेख भयो । बीपीलाई काठमाडौंमा शान्तिपूर्वक बस्न दिँदा ठिक हुन्छ भनेर आफूले राजालाई चित्त बुझाएको रसगोत्राको दाबा छ । भारतले साथ नदिँदासम्म बीपीले नेपालभित्र वा बाहिरबाट पनि केही गर्न सक्नुहुन्न भन्ने रसगोत्राको जिकिर थियो । रसगोत्रा भन्छन्, राजाले बीपीलाई दु:ख दिन भने पाइँदैन भनेर वचन पनि लिए । राजा वीरेन्द्रको चित्त बुझ्यो । रसगोत्रा त्यसपछि बीपीलाई नेपाल भित्र्याउन तम्सिए । त्यतिन्जेलमा इन्दिरा गान्धी पनि यस्तै चाहन्थिन् । 

भारतमा जयप्रकाशको आन्दोलन चर्किरहेको थियो । बीपी कोइराला र जयप्रकाश नारायणको घनिष्ट सम्बन्ध सर्वविदित थियो । समाजवादी नेता चन्द्रशेखर र जर्ज फर्नान्डिज बीपी कोइरालासँग निकट हुनपुगेका थिए । संकटकाल लगाउन बाध्य भएकी इन्दिरा गान्धीलाई जयप्रकाश, चन्द्रशेखर र जर्ज फर्नान्डिजसँग बीपीको हिमचिम मनपरेको थिएन । इन्दिरा दरबारका भित्रिया रसगोत्रालाई यो बुझ्न गाह्रो थिएन । बीपीलाई नेपाल भित्र्याउन सक्दा उनले एउटा ढुंगोले दुई चरो मार्ने भए । एकतिर प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धी रिझिने भइन् । अर्कोतिर राजा वीरेन्द्रको विश्वास जित्न सजिलो हुने भयो । रसगोत्रा यस कार्यमा प्रवृत्त भए ।

बीपी–रसगोत्राको सम्पर्क सेतु 
अन्तरकथाको एउटा अर्को रसिलो आयामसमेत छ । ८० वर्ष काटेका रसगोत्रा आफ्नो युवावस्थालाई सम्झन पुग्छन् । २००७ साल लगत्तैपछिको कुरा हो । तिनताका रसगोत्रा भारतीय दूतावासमा प्रथम वा द्वितीय सचिव यस्तै के थिए । कुनै समारोहमा विजयालक्ष्मी कोइरालालाई भेटेका रहेछन् । विजयालक्ष्मी कोइरालाको बोलाउने नाम बुनु दिदी थियो । बुनु दिदीलाई एकपटक देख्ने युवकले उनलाई सहजै बिर्सन सक्दैनथ्यो । बुनु दिदीले इलाहवाद विश्वविद्यालयबाट एमए गर्नुभएको थियो । सौन्दर्य र वैदुष्यको संगमले बुनु दिदीलाई अनुपम बनाएको थियो । समवयस्क रसगोत्रा र बुनु दिदीमा सामान्य हिमचिम थियो । बुनु दिदीबाट आफू आकर्षित र प्रभावित भएको कुरो रसगोत्राले मलाई उहिल्यै विस्तारमा बताएका थिए । उनलाई बुनु दिदीको मधुर सम्झना थियो । बुनु दिदीले पछि पाकिस्तानी कूटनीतिज्ञसँग विवाह गरेको थाहा पाएर आफू खिन्न भएको कुरासमेत ठट्यौलो शैलीमा मलाई भनेका थिए । राजदूत रसगोत्राले उनकै माध्यमबाट बनारसमा रहनुभएका बीपीसँग सम्पर्क बनाएका रहेछन् । उनले मसँगको भेटमा ज्यादा विस्तारमा आफ्नो कुरा सुनाएका थिए । केही वर्षअघि दिल्लीमा वसन्त विहारको उनको घरमा मसँग लामो कुराकानी भएको थियो । रसगोत्राले आफ्नो पुस्तकमा बुनु दिदीको लामो उल्लेख गरेका छैनन् । अहिलेको सम्पादित–प्रकाशित आत्मकथामा आधारभूत कुरा उनै छन् । स्वाभाविक रूपमा केही थोरै छन् । 

कोइराला परिवारको राजनीतिक कार्यपद्धतिको जानकारी भएको मानिसले मात्र विजयालक्ष्मी कोइरालाको दौत्य कर्मको महत्त्व बुझ्न सक्छ । तर त्यस्तो अमोघ दौत्य कर्मका बाबजुद बीपी कोइराला सुरुमा गल्नुभएन । संकटकाल उत्कर्षमा थियो । भारत सरकारले बीपीलाई फकाउने र तर्साउने काम एकसाथ गर्न थाल्यो । बीपीका सहयोगीहरू धमाधम थुनिन थाले । जुलाई १९७६ मा दुर्गा सुवेदी समातिनुभयो । सुशील कोइराला दिल्लीमा पक्राउ पर्नुभयो । अरू दबाब पनि थपिँदै गए । बल्ल बीपीले नेपाल फर्कने मन बनाउनुभयो । तर त्यहाँ पनि अघिपछि भैरह्यो । दुई—तीनवटा तिथि टरे । अन्त्यमा गजवको साइत पारेर बीपी नेपाल फर्कनुभयो । यसपछिको बीपीको दिनचर्याको अभिलेख करिब–करिब सुविदित छ ।

बीपी कोइराला नेपाल फर्कनुभएको पनि अब त चार दशक भैसक्यो । ती वर्षहरूमा नेपालमा युगान्तकारी परिवर्तन भए । राजतन्त्रसँग हातेमालो गरेर राष्ट्रियताको सम्बर्धन गर्ने बीपी कोइरालाको चिन्तन असामयिक भएको छ । मुलुकमा गणतन्त्र आएको छ । तर पनि भारत र नेपालको सम्बन्धमा सधैं नयाँ कुरा निस्किइरहन्छ । भारतले इसारा नगर्दासम्म नेपाली राजनीतिमा कुनै परिवर्तन हुँदैन भन्ने धारणा धेरैजसोमा छ । यस्तै धारणाको पुष्टि गर्दै शास्त्री रामाचन्द्रनले सन् २००२ एउटा आलेख छापेका थिए । त्यो आलेख कनकमणि दीक्षित सम्पादक/प्रकाशक रहेको ‘स्टेट अफ नेपाल’ भन्ने पुस्तकमा सङ्कलित छ । १५ वर्षअघि छापिएको त्यस संकलनमा बीपीको प्रत्यागमनमा राजदूत रसगोत्राको हात रहेको उल्लेख र विवरण छ । पहिलो पटक त्यस आलेखलाई पढ्दा मलाई पत्यार लागेको थिएन । इन्दिरा गान्धीसँगको राजनीतिक मतभेदले गर्दा बीपी अन्तत: नेपाल फर्कनुभएको हो भन्ने मेरो विश्वास थियो । तर राजदूत रसगोत्राको यो पुस्तकले प्रत्यागमनको विषयमा अर्कै पाटो देखाउँछ । बीपीले एउटा व्यक्तिका रूपमा इन्दिरा गान्धीलाई निश्चय कहिल्यै आदरणीय देख्नुभएन । प्रधानमन्त्री नेहरूको व्यक्तित्वप्रति पनि उहाँ धेरै उत्साहित हुनुहुन्नथ्यो । तर राजकाजका जटिलता र बाध्यताबाट बीपी पूर्णत: अवगत हुनुहुन्थ्यो । 

बनारसका देवेन्द्रनाथ द्विवेदी राज्यसभाका सदस्य थिए । उनी समाजवादी एवं बीपीका प्रशंसक थिए । नेपाल फर्किने दुई–तीन साता अघिमात्र उनै देवेन्द्रनाथ द्विवेदीलाई लिएर संसद् भवनमा गएर बीपीले इन्दिरा गान्धीसँग बिदावारी हुनुभएको थियो । देवेन्द्रनाथ द्विवेदीले यो कुरो सगर्व सबैलाई सुनाउँथे । तर यो पनि ठूलो कुरो भएन । भारत सरकारको आस र विश्वासमा आठ वर्ष कुरेका कोइराला इन्दिरा गान्धीलाई आखिरी नमस्कार गर्न जानु आश्चर्यजनक कुरो थिएन । यसै पनि बीपी कोइराला सभ्य र शिष्ट व्यवहारका प्रतिमान हुनुहुन्थ्यो । 

बीपी, भारत र चीन 
तरुणको प्रधान सम्पादकका रूपमा शैलजा आचार्यको नाम थियो । बीपी नै त्यसको खास सम्पादक हुनुहुन्थ्यो । शैलजाजीको बौद्धिकता असंदिग्ध थियो । तर उहाँको राजनीतिक जीवनको तत्कालीन उद्देश्य बीपीको सफलता थियो । तरुणको पाँचौं/छैटौं अंकमा बीपीको गोरखपुरको भाषण छ । पत्रकार सम्मेलनको रिपोर्ट छ । बीपीले आफ्नो मुखपत्रका माध्यमबाट भारत सरकारसँग आखिरी पटक गुहार गर्नुभएको छ । उहाँको स्पष्ट कथन छ, ‘भारत सरकारले मलाई मद्दत गरोस्, होइन भने देख्तादेख्तै नेपाल चीनको पोल्टामा जान्छ–जान्छ । भारत सरकारको लापरबाहीले जान्छ । हेर्दाहेर्दै जान्छ ।’ तरुणका अनुसार बीपीले अंग्रेजीमा भन्नुभयो, नेपाल चीनका पोल्टामा जान्छ, ‘बाइ डिफल्ट’ जान्छ । स्मरणीय छ, बीपीको यो वक्तव्य र अन्तर्वार्ताका बखत भारतमा संकटकाल लागिसकेको थियो । गोरखपुर वार्तामा इमर्जेन्सीको कुनै उल्लेख छैन । सिक्किमको विलय सम्पन्न थियो । त्यसको पनि चर्चा छैन । बीपी यति भन्नुहुन्छ, ‘भारतले मलाई मद्दत गरोस्, नत्र चीनले नेपाल लैजान्छ ।’

चीनले खाएको भनिएको तिब्बत अझै पनि उसलाई निल्नु न ओकल्नु भएको छ । भारतको सिक्किम विलयको घटनाले पोलिएको हात अझै ओभानो भएको छैन । भुटानको कुरै नगरौं । एक्काइसौं शताब्दीको विश्वमा जस्तै शक्तिशाली राष्ट्रले एक्लै आफूखुसी केही गर्न सक्लान् जस्तो छैन । तर रसगोत्राले तर्साएझैं ‘तिमीहरू जे गर्नुछ, गर, हामीलाई चासो छैन’ भन्न सक्छ । रसगोत्राले त्यही गरेका छन् । महाराजकृष्ण रसगोत्राको आत्मकथालाई लिएर नेपाललाई दुई—चारपटक लेख लेखिएका छन् । एक त उनको शाही परिवारसँग राम्रो सम्बन्ध भएको खुलासा छ । दोस्रो, नेहरू–गान्धी परिवारसँग त उनको सम्बन्ध सर्वविदित नै रह्यो । नेपालमा व्याप्त रहेको आमधारणा अनुसार इन्दिरा गान्धीको ‘कुत्सित’ अभियोजनासँग विद्रोह गरेर बीपी नेपाल फर्कनुभएको थियो । रसगोत्रा भन्छन्, ‘बीपी कोइराला इन्दिरा गान्धीको सद्भावनासहित नेपाल फर्कनुभएको थियो ।’ भेटघाटमा मैले यसको प्रतिवाद गर्दा रसगोत्रा खिन्न एवं आश्चर्यचकित भएका थिए । बीपी र भारत सरकारबीच जति मुख त्यति कुरा छन् । रसगोत्राले भने लेखेरै आफ्ना कुरा भनेका छन् ।

आखिरी दिनमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले आत्मकथामा बोल्नुभएको थियो । कोइरालाको कथनअनुसार उहाँले ‘रअ’का तत्कालीन महानिर्देशकसँग कुराकानी गरेर नै विमान वलाननयन गराउनुभएको थियो । गणेशराज शर्माद्वारा सम्पादित एवं जगदम्बाद्वारा प्रकाशित आत्मकथामा वलाननयनको उल्लेख मात्र छ । बीपी बोल्न थाल्नुहुन्छ, ‘अब विमान हाइज्याकिङको कुरा गरौं कि ?’ आत्मवृत्तान्तमा त्यही सिद्धिन्छ । त्यहाँ उत्तर छैन । रसगोत्राको आत्मवृत्तान्तले विमान वलाननयनको उल्लेख गरेको छैन । तर तिनताका नै रसगोत्राको नेपाल कार्यकाल सुरु भएको थियो । इतिहास एक विकासशील विधा हो । नेपालमा यस विधाको ठिक अभ्यास अझै थालिएको छैन । वंशावलीलाई इतिहास सम्झिने र पुराणलाई इतिहास भन्ने परिपाटी कायम छ । आत्मकथाले पनि इतिहासको स्थान लिन सक्दैन । तर पनि त्यसले पुराण र वंशावलीको अन्योललाई उछिन्छ । महाराजा कृष्ण रसगोत्राको यो पुस्तक भारत—नेपालको कूटनीतिक सम्बन्धको इतिहासमा एक थप स्रोत–ग्रन्थ भएको छ । यस कृतिले एकातिर हामीलाई बीपीको राजनीतिक कौशल र विदग्धताको झल्को दिन्छ । अर्कोतिर भारतीय कूटनीतिको बहुमुखी अनुहारको चिनारी गराउँछ ।

सुवर्ण शमशेरलाई बीपीको चिठी

कलकत्ता, ६।५।१९७३
प्रिय सुवर्णजी,
म हिजो तपाईंलाई मैले भनिसकेको कुरा लेखेर अभिव्यक्त गर्ने कोसिस गर्दैछु । साहिँला राजकुमारको विवाहको अवसरमा तपाईंको काठमाडौंको भ्रमणको सवालमा मेरो निश्चित धारणा के छ भने तपाईंले अवश्य जानुपर्छ र राजासँग भेट गर्ने अवसरको प्रतीक्षा गर्नुपर्छ । 

राजाले कुनै प्रतिक्रिया दिएनन् वा तपाईंलाई भेट दिन सहमति जनाएर पनि खाली हात नै फर्कनुपर्‍यो भने पनि केही बिगिँ्रदैन । तपाईंले अवश्य पनि आफ्नो तर्फबाट उनीसँग भेट गर्ने कोसिस गर्नुपर्छ र हाम्रो विचार उनलाई बताउनुपर्छ । राजा तपाईंसँग भेट गर्न राजी भएर उपयुक्त प्रतिक्रिया दिए भने मुलुकले ठूलो उपलब्धि हासिल गर्नेछ । तर उनले तपाईंसँग भेट गर्न नचाहने पनि ठूलै सम्भावना छ । त्यस्तो व्यवहार भयो भने पनि तपाईंले हीनताबोध गर्नु वा निराश हुनुहुँदैन । देशको भाग्य अडेको विषयमा व्यक्तिगत अपमानको कुरा सानो हो । तसर्थ राम्रो काम गरिरहेको छु र आफू राष्ट्रिय उद्देश्य र लक्ष्य प्राप्तिको बाटोबाट पर गएको छैन भनेर तपाईंले सन्तोष मान्नुपर्छ । 

तपाईंलाई मैले अरु थप सुझाव दिइरहनु पर्दैन । म तपाईंलाई पूर्णरूपमा विश्वास गर्छु भन्ने तपाईंलाई थाहा नै छ । तपाईंले हाम्रो लक्ष्य, हाम्रो पार्टी र हाम्रो देशलाई आघात हुने कुनै काम पनि गर्नुहुने छैन भन्ने मलाई थाहा छ । मेरो विचारमा आफूलाई जँचेको जुनसुकै तरिकाबाट प्रजातान्त्रिक दृष्टिकोण प्रकट गर्न तपाईंले स्वतन्त्र अनुभव गर्नुभए हुन्छ । तपाईंले राजासँग जहिले भेट्दा पनि तपाईंलाई हाम्रो उच्च तहको प्रतिनिधिको हैसियतमा पूर्ण स्वतन्त्रता दिइनेछ । 

नत्थी गरेको कागजमा मैले केही बुँदाहरू लेखेको छु, जसले राजासँगको तपाईंको छलफलमा आधारभूत सहयोग पुर्‍याउनेछ ।
तपाईंको शुभेच्छुक
बीपी कोइराला
स्रोत : सुवर्ण शमशेर राणा । अप्रकाशित दस्तावेज, डा. यज्ञनाथ आचार्य


राजा वीरेन्द्रलाई बीपी कोइरालाको चिठी

कलकत्ता, ८।५।१९७३
सरकार,
सरकारलाई समय–समयमा मैले चिठी लेख्दै आएको छु । तर ती चिठीहरु सरकारसमक्ष पुगे कि पुगेनन् भनेर जान्ने कुनै माध्यम मसँग छैन । सुवर्ण शमशेरले चाँडै नै सरकारको दर्शनभेट गर्दै हुनुहुन्छ भन्ने पूर्वानुमान गरेर म यो पत्र मौसुफलाई व्यक्तिगत रुपमा टक्रयाउन सुवर्णजीको हातमा पठाउँदै छु । 

मलाई सधैं के लाग्ने गरेको छ भने मौसुफले राष्ट्रका सामुन्ने विशिष्ट रुपमा प्रस्तुत गर्नुभएको आधुनिकीकरणको लक्ष्य भनेको विशाल कार्य हो, जसका लागि उच्च तहको राष्ट्रिय प्रयत्नको खाँचो पर्छ । हाम्रा दृष्टिकोणहरु मौसुफलाई सुनाउन सुवर्ण शमशेर सफल हुनुहुनेछ भन्नेमा म ढुक्क छु । हामी प्रतिष्ठा र अन्ध दुराग्रहका दु:खद पक्षबाट माथि उठ्न सकेनौं भने हामीले राष्ट्रप्रति ठूलो घात गरिरहेका हुन्छौं भन्ने हामीले बुझेका छौं । हामीलाई थप के पनि लाग्छ भने नेपाल आफ्नो इतिहासकै सबैभन्दा गम्भीर घडीमा हिँड्दै छ र वर्तमान जटिल मोडमा हामीले चाल्ने कदममा देशको भविष्य निर्भर हुनेछ । तसर्थ हामीहरु आफ्नो देशभक्तिपूर्ण सेवा देशका लागि दिन सकौं भनेर मौसुफ दरबारमा गद्दीसीन भएकै बेलादेखि मैले आफ्नो दृष्टिकोण मौसुफलाई बताउन चाहेको हुँ ।
यो पत्र मौसुफको दर्शनभेट पाउन पुन: बिन्ती गर्न पनि लेख्दै छु । म मौसुफको निर्देशनको प्रतीक्षामा छु । म यतिमै टुङ्ग्याउने अनुमति माग्छु ।
मौसुफ सरकारको अत्यन्त आज्ञाकारी

बीपी कोइराला
स्रोत : सुवर्णशमसेर राणा । अप्रकाशित दस्ताबेज, 
डा. यज्ञनाथ आचार्य

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७३ ०८:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कुशल कुलमान

अधिकांश नेपालीले कुलमानको कामबाट उज्यालो मात्र पाएका छैनन्, आशावादीसमेत बनेका छन् ।
विष्णु पोखरेल

आठ सयजना क्षमताको ‘नेपा–ढुकु बलरुम’मा भरिभराउ मानिसमध्ये सबैजसोले एकाएक ताली बजाउन थाले । थप्पडीका लागि उठेका हातहरू थामिएनन्, कम्तीमा दुई मिनेटका लागि तालीको गडगडाहटले लाजिम्पाटस्थित र्‍याडिसन होटलको हल गुञ्जयमान भयो ।

उद्घोषकको आवाज लामो गड्गडाहटमा कतै बिलायो । गत पुस २७ गते हल गुञ्जयमान गराउने ताली, भर्खरै मञ्चबाट भाषण सक्ने प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालका लागि थिएन । हलमा बस्ने हरेकको हात तालीका लागि उठाउन बाध्य पार्ने पात्र थिए, नेपाल विद्युत प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक– कुलमान घिसिङ । वार्षिक साधारणसभाका अवसरमा नेपाल चेम्बर अफ कमर्सले घिसिङलाई दिँदै थियो– उत्कृष्ट व्यवस्थापक सम्मान । अनि सभाहल गुञ्जिएको थियो– सम्मानका लागि उनको नाम घोषणा हुने बित्तिकै ।

र्‍याडिसन होटलको हलमा गुन्जिएको तालीले कुलमानको ‘क्रेज’मात्र देखाइरहेको थिएन, एउटा सानो परिवर्तनले हरेक क्षेत्रका व्यक्तिलाई ऊर्जा प्रदान गर्छ भन्ने अभिव्यक्ति दिइरहेको थियो । हुन त कुलमानले खासै ठूलो परिवर्तन गरेका हैनन् । तर पनि उनी हरेक नेपालीको ओठमा झुन्डिएका छन्, धेरैका लागि नायक र सफल व्यवस्थापकको ‘रोल मोडल’ बनेका छन् । सेलिब्रेटीकै जस्तो कुलमान ‘क्रेज’ बढ्नुको एउटै कारण हो– उनले लोडसेडिङ अन्त्य गर्नु । नेपालमा उत्पादिन बिजुली व्यवस्थापन गरेर होस् वा भारतबाट आयात गरी काठमाडौंसम्म ल्याउने बन्दोबस्त मिलाएर होस्, उनले यसपाली हिउँदमा समेत काठमाडौं र अन्य केही मुख्य सहरलाई अँध्यारोबाट मुक्ति दिए । यही सफलता उनले जनस्तरबाट वाहवाही पाउने आधार बनेको छ । गत भदौमा कार्यकारी निर्देशक भएदेखि नै घिसिङले लोडसेडिङ अन्त्यलाई कार्यसूचीको प्राथमिकतामा राखेका थिए । त्यसलाई गएको तिहारदेखि लागु गर्न सुरु गरी सफलता हात पारेरै छाडे । राजनीतिक अस्थिरतासँगै मौलाएका हरेक खाले अनिश्चताले निराश बनेका अधिकांश नेपालीले कुलमानको कामबाट उज्यालोमात्र पाएका छैनन्, आशावादी समेत बनेका छन् । 

२०२७ साल मंसिर १० गते रामेछाप बेथानको कृषक परिवारमा जन्मिएका कुलमानले समयमै स्कुल जान पाएनन् । कृषक बाबु कृष्णसिंह र आमा सेती डोल्मा तामाङले ज्ञानको अभावमा उनलाई वस्तु चराउन पठाउँथे । तर कुलमान आफैले ‘ज्ञान जान्ने’ भएपछि भने स्कुल जानुपर्छ भनेर बुझे । आफ्नै उमेरका साथीहरू स्कुल गएको देखेपछि उनले विद्यालय भर्ना हुने अठोट गरे, अनि गाउँकै प्राथमिक विद्यालयमा पुगे । दुई कक्षासम्म त्यहाँ अध्ययन गरेपछि उनी घरबाट करिब डेढ घन्टा टाढाको कुशेश्वर निम्न माध्यमिक विद्यालयमा पढ्न गए । घर नजिकै दुई कक्षासम्म पढेका उनले तीन कक्षा पढ्नै परेन । ‘मैले त्यहाँ एकैपल्ट ४ कक्षामा भर्ना हुने अवसर पाएँ,’ शुक्रबार विद्युत प्राधिकरणको दरबारमार्गस्थित केन्द्रीय कार्यालयको आफ्नै कार्यकक्षमा कुरा गर्दै उनले भने, ‘स्कुल स्तरमा कहिले पनि सेकेन्ड हुनुपरेन, सधैं फस्ट नै भएँ ।’ 

छ जना दाजुभाइ र तीनजना दिदीबहिनीमध्ये साहिँला कुलमान सानैदेखि पढ्नमा अब्बल थिए । दुईजना दाजुहरू थान्का बनाउने काम गर्थे । दुवै काठमाडौं बस्ने । गाउँमा ५ कक्षा पास गरेपछि घिसिङलाई दाजुहरूले राजधानी बोलाए । उनी थान्का बनाउने दाजुहरूसँगै काठमाडौं आए । जैसीदेवल बस्ने दाइहरूले उनलाई झोंछेको बालसेवा माविमा भर्ना गराइदिए । त्यहाँ पनि उनले एउटा कक्षा छाडेर भर्ना पाए । ‘५ कक्षा पढेर आएको एकैपल्ट ७ कक्षामा भर्ना लिइदिए,’ उनी भन्छन्, ‘एउटा कक्षा छाड्दा पनि म फेरि फस्ट नै भएँ ।’ 

उनले सात कक्षा पास गर्दा उनीसँगै पढ्ने धेरै साथीहरू वनस्थली स्कुल भर्ना भए । घिसिङलाई पनि वनस्थली स्कुल भर्ना हुन मन थियो, तर पैसा महँगो । दाइहरू बानेश्वर डेरा सरेपछि उनी पनि बानेश्वर नै जानुपर्ने भयो । बानेश्वर सरेपछि भने उनले बोर्डिङ पढ्ने मन गरे । दाइहरूले पनि उनलाई साथ दिए । अनि घिसिङ भर्ना हुनगए– अमर आदर्श बोर्डिङ स्कुलमा । ‘त्यहाँ मलाई ८ कक्षामा भर्ना लिन मानिरहेका थिएनन्,’ घिसिङ सम्झन्छन्, ‘तर मैले उमेर धेरै भइसकेकाले तल्लो कक्षामा नपढ्ने बताएँ, अन्तिममा उनीहरूले भर्ना लिए ।’ नेपाली माध्यमबाट अङ्ग्रेजी माध्यममा भर्ना भएका घिसिङलाई सुरुमा पढ्न अप्ठ्यारो भए पनि चाँडै नै सुधार गरे । अप्रत्यासित रूपमा उनी अङ्ग्रेजी माध्यमबाट पढाइ हुने स्कुलमा पनि प्रथम नै हुनपुगे । त्यसपछि त उनको प्रथम हुने सिलसिलाले ‘ब्रेक’ लगाउनुपरेन । ‘एसएलसीमा टप टेनभित्र पर्छु भन्ने थियो,’ उनले भने, ‘तर २ नम्बरले परिन ।’ 

८२ प्रतिशत अंक ल्याएर एसएलसी गरेपछि उनको रोजाइ बन्यो– अस्कल क्याम्पस । अस्कलमा पनि उनी अब्बल विद्यार्थी बने । आईएस्सी पढ्दै गर्दा उनी आईएस्सीकै विद्यार्थीलाई ट्युसन पढाउँदै ‘पकेट’ खर्च जुटाउँथे । स्कुल पढ्दैदेखि धेरैले डाक्टर बन्ने लक्ष्य राखेका थिए, उनले भने इन्जिनियरिङ रोजे । इन्जिनियरिङका लागि विभिन्न छात्रवृत्तिका परीक्षा दिए । घिसिङले बंगलादेशका लागि पनि छात्रवृत्ति पाएका थिए, तर उनले रोजे भारतीय दूतावासमार्फत पाएको छात्रवृत्ति । छात्रवृत्तिमा विहारको जमसेदपुर (हाल : झारखण्ड) स्थित ‘आरएसी’बाट चारवर्षे बीएस्सी ‘इलेक्ट्रोनिक्स’ इन्जिनियरिङ गरे । चार वर्षमा इन्जिनियर भएर फर्किएपछि उनले खोजी गर्न थाले– जागिर । त्यसबेला नेपालमा इन्जिनियरिङ अध्ययन गर्ने व्यक्तिहरू कमै हुने गर्थे । उनीहरूलाई जागिर पाउन त्यत्ति धेरै गाह्रो भने थिएन । घिसिङले पनि विद्युत प्राधिकरण, तत्कालीन हवाइसेवा विभाग र लोकसेवा आयोगमा एकैसाथ जस्तो आवेदन दिए । सँगसँगै जस्तो भएको परीक्षामा तीनैतिर उनको नाम निस्कियो । 

तीनैतिर नाम निस्किए पनि घिसिङले रोजे– विद्युत प्राधिकरण । त्यसबेला तीनैतिर नाम निकाल्ने मध्येका अर्का थिए– अनुप उपाध्याय । उपाध्यायले निजामती सेवा रोजे भने घिसिङ प्राधिकरणमै रमाए । संयोगले उपाध्याय अहिले ऊर्जा सचिव छन्, घिसिङ प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशक । उसबेला जागिरमा सँगै नाम निकालेका यी दुईको समन्वय र सहकार्यको प्रतिफलले अहिले अन्त्य भएको छ– लामो लोडसेडिङ । सातौं तहमा २०५० सालमा विद्युत प्राधिकरण प्रवेश गरेका घिसिङको पहिलो पदस्थापन भयो– ‘साना जलविद्युत तथा ग्रामीण विद्युतीकरण निर्देशनालय’मा । उनले त्यहाँ बस्दा मुलुकका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा भ्रमणमात्र गरेनन्, समाजलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पनि पाए । जागिरकै बीचमा उनले पुलचोक इन्जिनियरिङ क्याम्पसबाट एमई गरे । त्यसपछि ‘एस इन्स्टिच्युट अफ म्यानेजमेन्ट’बाट ‘एक्जुकेटिभ एमबीए’ समेत गरे । लामो समय सातौं तहमा काम गरेका घिसिङले करिब एक दशकपछि आठांै तहमा बढुवा हुने अवसर पाए । आठौं तहमा प्रवेश गरेसँगै उनले एसियाली विकास बैंकको सहयोगमा सञ्चालित आयोजनाहरूमा प्रमुखको जिम्मेवारी पाए । जसले उनलाई दातृ निकायसँगको सहकार्यलाई नजिकबाट नियाल्ने मौका मिल्यो । 

आठांै तहमा कार्यरत रहेकै बेला खुल्ला प्रतिस्पर्धाबाट उनले १० औं तहमा नाम निकाले । त्यसपछि ऊर्जा खरिद निर्देशनालयको प्रमुख भएर काम गरे । ‘त्यहाँ बस्दा मलाई नेपाल–भारत विद्युत व्यापार र विद्युत खरिद सम्बन्धी धेरै जानकारी भयो,’ घिसिङ भन्छन्, ‘त्यसले मलाई धेरै कुरा सिकायो ।’ १० औं तहमै काम गर्दैगर्दा उनले लोकसेवा आयोगमा खुला सहसचिवको परीक्षा दिएका थिए । लिखितमा उनले नाम निकाले पनि अन्तर्वार्तामा छनोट हुन सकेनन् । उनका प्रतिस्पर्धी दिनेश घिमिरे छनोट भए । उनी अहिले ऊर्जा मन्त्रालयमा सहसचिव छन् । जसरी उनले पढाइमा कक्षाहरू फड्को मार्दै अघि बढेका थिए, जागिरमा पनि त्यस्तै क्रम चल्यो । आठौं तहबाट १० औं तहमा पुगेका उनले गएको भदौमा पनि ११ औं तहबाट एकैपल्ट कार्यकारी निर्देशकको जिम्मेवारी पाएका हुन् । ‘पढाइमा र जागिरमा मैले मारेको फड्कोमा भाग्यले साथ दिएकै मान्छु,’ घिसिङ भन्छन्, ‘तर मैले कहिल्यै पनि पछाडि फर्केर जानुपरेको छैन ।’

विद्युत प्राधिकरणले उनलाई २०६७ सालमा चिलिमे जलविद्युत आयोजना प्रमुखको जिम्मेवारी दियो । प्राधिकरणले दिएको यो जिम्मेवारीले नै घिसिङलाई सर्वसाधारणबीच चिनाएको हो । चिलिमेमा गएपछि घिसिङले नेपालमै पहिलोपटक जलविद्युतको सेयर सर्वसाधारणका लागि निष्काशन गराउन सफल भए । जलविद्युत सेयर यसअघि सर्वसाधारणले किन्ने व्यवस्था भएको थिएन । ‘त्यो मेजर ब्रेक थ्रु नै थियो,’ घिसिङ भन्छन्, ‘चिलिमेबाट सुरु भएको कुरा आज धेरै सफल देखिन्छ, जलविद्युतको सेयर भर्न सर्वसाधारण लामो लाइन लाग्छन् ।’ चिलिमेले घिसिङलाई पहिचानमात्र दिएन, उनले स्थानीय तहमा राजनीतिक र सामाजिक समस्या कसरी समाधान गर्ने भन्नेसमेत सिके । ‘प्राविधिक इन्जिनियरिङ मैले कलेजमा पढेँ, तर सामाजिक इन्जिनियरिङका धेरै कुरा चिलिमेले सिकायो,’ उनी भन्छन्, ‘प्राविधिक दक्षतासँगै सामाजिक र राजनीतिक कुराको व्यवस्थापन गर्नसक्ने मान्छे नै सफल व्यवस्थापन बन्छ ।’ 

तर तत्कालीत ऊर्जामन्त्री राधा ज्ञवालीले उनलाई चिलिमेबाट तानेर केन्द्रमा ल्याइदिइन् । घिसिङले करिब डेढ वर्ष प्राधिकरणमा आएर काम नगरी घर फर्कने वातावरण बन्यो । कामविहीन बनाएर केन्द्रमा तानिएका उनको बढुवासमेत पछि धकेलियो । करिब २ वर्षअघि उनी ११ औं तहमा बढुवा भए । त्यसपछि राहुघाट जलविद्युतको प्रमुख बनाइए । त्यहाँ पनि उनले अरूभन्दा अब्बल काम गरेर देखाए । लामो समयदेखि ठेक्काका कारण अलमलमा रहेको योजना अघि बढाउन उनले भारतीय ठेकेदारसँग सम्झौता रद्द गरेर काम अघि बढाए । ११ औं तहमा काम गरिरहेका उनले १२ औं तहमा नगई एकैपल्ट प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशकको जिम्मेवारी पाए । 

भदौमा कार्यकारी निर्देशक बनेका उनले लोडसेडिङ अन्त्यका लागि धेरै खाले रणनीति अघि बढाएका छन् । त्यसलाई कार्यान्वयन गर्दै पनि छन् । भारतबाट बिजुली ल्याउनु, नेपालमा उत्पादन बढ्नु र उद्योगलाई रातमा बिजुली कटौती गर्नुले मात्र लोडसेडिङ अन्त्य भएको हैन । ‘सुख्खा याममा मर्मत गर्नुपर्ने आयोजना पहिले एकैपल्ट हुन्थे, अहिले भने हामीले दिउँसो त्यो पनि पालैपालो गरेर गरिरहेका छौं,’ उनले भने, ‘त्यसले गर्दा पनि हामीलाई लोडसेडिङ हटाउन मद्दत गरेको छ ।’ 

तत्कालीन रूपमा लोडसेडिङ घटाउने प्रयत्नमा लागेका घिसिङले दीर्घकालीन योजनासमेत अघि बढाइरहेका छन् । नेपालमै उत्पादन बढाएर दीर्घकालीन रूपमा लोडसेडिङ हटाउने र निर्यातसम्म गर्ने योजना उनले अघि सारेका छन् । त्यसका लागि उनीसँग प्रभावकारी रणनीति छन् । तिनलाई अघि बढाएर सफल हुँदा कुलमान मात्र सफल हुने छैनन्, मुलुक नै सफल हुनेछ । अनि सायद, र्‍याडिसन होटलका ८ सय दर्शकमात्र होइन, सम्पूर्ण नेपालीले खुसीको ताली बजाउनेछन् । 

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७३ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्