घट्यो त भूकम्पीय जोखिम ?- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

घट्यो त भूकम्पीय जोखिम ?

डा. दीपक चम्लागाईं

काठमाडौं लगायत मध्यक्षेत्र तनाव/शक्ति सञ्चिती चक्रको करिब अन्तिम चरणमा रहेकोले भविष्यमा ठूला भूकम्पको सम्भावना बाँकी नै देखिन्छ ।

गोरखालाई केन्द्रबिन्दु बनाएर विनाशकारी भूकम्प गएको १८ महिना बितिसक्यो । भूकम्प पीडितहरू अझै अस्थायी टहरामै जीवन बिताउन बाध्य छन् । सरकारले पुनर्निर्माण कार्यलाई गति दिन सकिरहेको छैन । पीडितहरूले दुईवटा वर्षायाम टहरोमा नै बिताए । नजिकिँंदै गरेको जाडो मौसम अझ कठिन हुने निश्चित छ । अस्थिर एवं पार्टीगत स्वार्थले भरिएको राजनीति, सरकारको सुस्त कार्यशैली, कमजोर राजनीतिक प्रतिबद्धता, स्खलित इच्छाशक्तिका कारण भूकम्प पीडितले अझै कति वर्ष टहरामा बस्नुपर्ने हो, भविष्यले नै बताउला । अर्कोतर्फ बेलाबेला आउने परकम्पनहरूले हामी भाग्यले बाँचेकाहरूलाई झनै त्रसित बनाइरहेको छ । गोरखा भूकम्पले प्रकोपको तहलाई न्युनीकरण गर्‍यो कि गरेन ? भन्ने गम्भीर प्रश्नले धेरैलाई सताइरहेको छ ।
हिमालय क्षेत्रमा भूकम्प
हिमालय क्षेत्र भारतीय र तिब्बती प्लेटको अनवरत संघातबाट उत्पन्न भएकोले भूकम्पीय हिसाबले गतिशील मानिन्छ । विगत सय वर्षमा मात्र यो क्षेत्र चारवटा महाभूकम्पको चपेटामा परेको छ । सन् १८९७ मा भारतको शिलाङमा आठ दसमलव सात, सन् १९०५ मा भारतका काँगडामा आठ, सन् १९३४ मा नेपालमा आठ दसमलव चार र सन् १९५० मा भारतको असममा आठ दसमलव छ म्याग्नेच्युडका भूकम्पहरू गएको पाइन्छ । यस अतिरिक्त सन् २००५ मा पाकिस्तानमा गएको सात दसमलव चार म्याग्नेच्युडको भूकम्प हिमालय क्षेत्रको महाप्रलयकारी भूकम्प हो । यी भूकम्पहरूमा परी हजारौं मानिसहरूले ज्यान गुमाएका थिए ।

ऐतिहासिक भूकम्पको अध्ययन–अनुसन्धानबाट विगतमा गएका भूकम्पहरूको मान, स्थान, दरारको अवस्था, भूकम्पको पुनरावृत्ति समयजस्ता तथ्याङ्कहरू पत्ता लगाउन सकिन्छ । हिमालय क्षेत्रका ऐतिहासिक कालखण्डमा गएका भूकम्पहरूको महत्त्वपूर्ण तथ्याङ्कहरू प्राप्त भइरहेका छन् । उत्तर–पश्चिम हिमालय क्षेत्रमा पाकिस्तान (सन् २००५) र काँगडा (सन् १९०५) भूकम्पहरूको बीचमा सन् १५५५ मा महाभूकम्प गएको तथ्यहरू फेला परेका छन् । त्यसरी नै उत्तर–पश्चिम हिमालयलाई आधार बनाएर सन् १४१३, १८०३ र १५०५ मा पनि भूकम्पले क्षति पुर्‍याएका ऐतिहासिक तथ्यहरू फेलापरेका छन् । उत्तर–पश्चिम हिमालयमा गएको ६५० वर्षमा दुईवटा ठूला भूकम्पहरू सन् १२९४ र १४२३ मा गएको तथ्यलाई त्यस क्षेत्रमा भएका उत्खननले पुष्टि गरेका छन् । साथै देहरादुन आसपासको क्षेत्रमा सन् १५०५ र १८०३ मा आठ म्याग्नेच्युडका दुई विनाशकारी भूकम्पहरू गएको पाइन्छ ।

भारतको उत्तर–पूर्वी हिमालय क्षेत्रमा पनि भूकम्पहरूले ठूलो विनाश गरेका वैज्ञानिक प्रमाणहरू फेला परेका छन् । सन् १८९७ को शिलाङ र सन् १९५० को असम भूकम्प यस क्षेत्रका मुख्य ऐतिहासिक भूकम्पहरू हुन् । यी भूकम्पहरूले सयौं किलोमिटर जमिन चिरा–चिरा पारी त्यस क्षेत्रमा जनधनको ठूलो विनाश गरेको थियो । यी महाभूकम्पका अलावा सन् १७२४ र १९४७ मा पनि ठूला भूकम्पहरू गएका तथ्यहरू उपलब्ध छन् । यस क्षेत्रमा ऐतिहासिक भूकम्पको उत्खनन प्रविधि प्रयोग गरी केही अध्ययन भए तापनि पुनरावृत्ति समय अवधिको यकिन हुन भने सकेको छैन ।

नेपालमा भूकम्पकीय अध्ययन
साधारणतया हिमालय क्षेत्रमा महाभूकम्प जाँदा चुरे पहाडको अग्रभागमा दरारहरू उत्पन्न भई जमिन माथि उठ्ने गर्छन् । यसरी दरारले उठाएका भूभागहरू नै महाभूकम्पले छोडेका अवशेषहरू हुन् । यी उठेका भूभागहरूको उत्खननबाट जमिनमुनि रहेको दरारको अवस्था, विस्थापन तथा त्यसमा रहेका कोइलाको उमेर कार्बन डेटिङ प्रविधिबाट यकिन गरी भूकम्प गएको समय पत्ता लगाउन सकिन्छ । उत्खनन प्रविधि प्रयोग गरी बर्दिबासदेखि उत्तर—पश्चिम क्षेत्रमा शिरखोला र मरहा खोला वरिपरि भूकम्पीय दरारहरूले उठाएका जमिनको उत्खनन गरी ऐतिहासिक भूकम्पहरूको अध्ययन गरिएको छ । मरहा खोलाको दाहिने किनारमा गरिएको उत्खननले हिमालयको गर्भमा सन् ११०० मा करिब आठ दसमलव आठ म्याग्नेच्युडको भूकम्प गएको तथ्याङ्क फेला परेको छ । उक्त भूकम्पले त्यस क्षेत्रको करिब २४० किलोमिटर लामो चुरेको अग्रभागलाई चिरा–चिरा पारेको अनुमान गरिएको छ । मरहा खोलाबाट करिब सात किलोमिटर पूर्वमा रहेको शिरखोलामा पनि उत्खनन प्रविधि अपनाएर ऐतिहासिक भूकम्पको अध्ययन भएको छ । उक्त अध्ययनले त्यस क्षेत्रमा सन् १९३४ (वि.सं. १९९०) को भूकम्पले पूर्व नेपालतर्फ करिब १५० किमि लामो दरार उत्पन्न गरेको महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निकालेको छ । यस महाभूकम्पमा परी काठमाडौं उपत्यका लगायत नेपालको पूर्वी भागमा ८ हजार ५ सय १९ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । नेपालको सुदूर पूर्वी क्षेत्रमा भने करिब हजार वर्ष पहिले ठूलो भूकम्प गएको अध्ययनले देखाएको छ ।

गोरखा महाभूकम्प पश्चात नेपालको मध्यभाग भौगर्भिक अध्ययन–अनुसन्धानको केन्द्र बनेको छ । स्वदेशी, विदेशी वैज्ञानिकहरू बिभिन्न प्रकारको अनुसन्धानमा लागिपरेका छन् । गोरखा भूकम्पले चुरेको अग्रभागमा दरार उत्पन्न गर्न सकेन, फलस्वरूप हिमालयको गर्भमा रहेको दरारमा सञ्चित शक्ति/तनाव सम्पूर्ण रूपमा प्रवाह हुनसकेन । यस तथ्यलाई मध्यनजर गरी हामी– स्टिभ जी. बेस्नोस्की (अमेरिका), यासुहिरो कुमाहारा (जापान), यो पंक्तिकार लगायत विद्यार्थीहरू सम्मिलित टोलीले बर्दिबासदेखि बुटवलसम्मको चुरेको अग्रभागमा रहेका सक्रिय दरारहरूको अध्ययन/ अनुसन्धान गरी विगतका भूकम्पीय दरारले उठाएका त्रिवेणी, नवलपरासी, वागमती र सर्लाहीमा उत्खनन गर्‍यो । यस अनुसन्धानको निष्कर्ष ‘अर्थ एन्ड प्लानेटरी साइन्स लेटर्स’ भन्ने जर्नलमा हालै प्रकाशित भएको छ । यस अनुसन्धानले नेपालको भूकम्पहरूको इतिहास र वितरणमा महत्त्वपूर्ण तथ्याङ्कहरू अघि सारेको छ । सर्लाहीको वागमती ब्यारेज नजिक गरिएको उत्खननबाट सन् १०३१ र १३२१ को बीच सम्भवत: सन् १२५५ मा ठूलो भूकम्पले त्यस क्षेत्रमा दरार उत्पन्न गरेको तथ्याङ्क प्रकाशमा ल्याएको छ ।

त्यसरी नै करिब २०० किमि पश्चिम त्रिवेणी क्षेत्रमा गरिएको उत्खननले पनि उक्त क्षेत्रमा सन् १२२१ र १२६२ को बीचमा सन् १२५५ मा महाभूकम्पले दरार उत्पन्न गरेका तथ्यलाई अघि सारेको छ । साथै यस अनुसन्धानको निष्कर्षले शिरखोला क्षेत्रमा सन् १२५५ को भूकम्पले दरार उत्पन्न नगरी सन् ११०० को भूकम्पले दरार उत्पन्न गरेको हुनसक्ने सम्भावना देखाउँछ । प्राप्त तथ्याङ्कहरूको आधारमा सन् १२५५ को भूकम्पले कम्तीमा वागमतीदेखि त्रिवेणीसम्मको करिब २०० किमि क्षेत्रमा दरार उत्पन्न गरेको हुनसक्ने देखिन्छ । साथै यस भूकम्पले यस दरार क्षेत्रको उत्तरतर्फ रहेको काठमाडौं उपत्यकामा ठूलो क्षति भएको र भूकम्पमा परी घाइते भएका राजा अभय मल्लको मृत्यु भएको ऐतिहासिक प्रमाण पनि छन् ।

भूकम्पीय जोखिमको वर्तमान अवस्था
के १८ महिना अघिको गोरखा भूकम्पले मध्य नेपालको जोखिम घटाएको हो ? यसको उत्तर सजिलो छैन । हालसम्म भूकम्पको भविष्यवाणी सम्भव नभए तापनि यस अनुसन्धानबाट प्राप्त र अन्य ‘ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टम’का तथ्याङ्कको अधारमा तर्कसङ्गत सम्भावनाहरू भने अघि सार्न सकिन्छ ।

चित्र (क) मा देखाएझैं सन् ११०० मा मरहा खोलाको उत्तरतर्फ हिमालय क्षेत्रमा महाभूकम्प गएको थियो । तत्पश्चात् दरार अड्केर रहेको थियो । तत्पश्चात् त्रिवेणी क्षेत्रको उत्तरतर्फ हिमालयको गर्भमा सन् १२५५ मा महाभूकम्प गएको पाइन्छ (चित्र ख) । यस महाभूकम्पले कम्तीमा सर्लाहीको वागमतीदेखि नवलपरासीको त्रिवेणीसम्म करिब २०० किमि क्षेत्रमा दरार उत्पन्न गरेको थियो । तर यो भूकम्पको दरार भने मरहा र शिरखोलासम्म पुगेको देखिन्न । अत: मध्य नेपालको काठमाडौं आसपास गएको पछिल्लो महाभूकम्प सन् १२५५ को भूकम्प नै हो । यसरी नै सन् १९३४ मा नेपालको उत्तर–पूर्वी क्षेत्रलाई केन्द्रविन्दु बनाएर महाभूकम्प गएको पाइन्छ । यस भूकम्पले बर्दिबास पूर्वको क्षेत्रमा करिब १५० किमि लामो क्षेत्रमा दरार उत्पन्न गरेको थियो (चित्र ग) । तत्पश्चात् करिब ७६० वर्षपछि सन् २०१५ मा गोरखा भूकम्प गयो, जुन सन् १८३३ को मझौला आकारको भूकम्पले काठमाडौंबाट उत्तर—पूर्वमा उत्पन्न गरेको न्युन स्ट्रेस भएको दरार क्षेत्रसम्म मात्र पुग्यो । तर चुरे क्षेत्रमा महाभूकम्पले जसरी दरार उत्पन्न गर्न भने सकेन (चित्र घ) ।

गोरखा भूकम्पले हिमालयको भूकम्पीय दरार (मेन हिमालय थ्रस्ट) को दक्षिणतर्फको अग्रभागमा करिब तीनदेखि तीन दसमलव पाँच मिटर दरार विस्थापन गरेको पाइयो । प्रतिवर्ष दुई सेन्टिमिटरको दरले सात सय साठी वर्षमा करिब १५ मिटर दरारमा विस्थापन हुनुपर्ने देखिन्छ । तर गोरखा भूकम्पले केही अंशमात्र विस्थापन गरेकोले भविष्यमा नेपालको मध्यक्षेत्रमा विनाशकारी भूकम्प जानसक्ने सम्भावना कायमै रहेको देखिन्छ (चित्र ङ) । अत: नेपालको पश्चिम भागभन्दा मध्यभाग बढी भूकम्पीय जोखिमयुक्त रहेको देखिन्छ । यो तथ्यलाई गोरखा भूकम्पपश्चात प्रकाशित ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टमका अनुसन्धानहरूले पनि पुष्टि गरेका छन् ।

भूकम्प जानसक्ने क्षेत्रहरूको पहिचान गर्न भूकम्प विज्ञान सफल रहे तापनि भूकम्पको प्रभावकारी भविष्यवाणी भने अझै चुनौतीपूर्ण नै छ । नेपालमा महाभूकम्पको पुनरावृत्ति समयसम्बन्धी वैज्ञानिक हिसाबले पूर्ण तथ्याङ्कहरू प्राप्त हुनसकेका छैनन् । भूकम्प विज्ञानले हालसम्म भूकम्पीय सम्भावना रहेका स्थानको पहिचान, भूकम्पको प्रक्रिया तथा आकारबारे तर्कसंगत सम्भावना देखाए पनि भूकम्प जानसक्ने समयको यकिन भविष्यवाणी भने गर्नसकेको छैन । यदि मरहाखोलाको सन् ११०० र शिरखोलाको सन् १९३४ का महाभूकम्पलाई आधार मान्ने हो भने पुनरावृत्ति समय करिब ८३४ वर्ष हुन आउँछ । यस क्षेत्रमा ठूला भूकम्प नगएको करिब ७६० वर्ष भइसकेको छ । ऐतिहासिक भूकम्पका तथ्यमा आधारित हुने र ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टमका तथ्याङ्कलाई विश्लेषण गर्ने हो भने काठमाडौं लगायत नेपालको मध्यक्षेत्र तनाव/शक्ति सञ्चिती चक्रको करिब अन्तिम चरणमा रहेकोले भविष्यमा ठूला भूकम्पको सम्भावना बाँकी नै देखिन्छ । महाभूकम्पको पुनरावृत्ति समय अवधि मानिसको औसत आयुभन्दा कैयौं गुणा बढी हुने भएकाले हाम्रो पुस्ताले नै उक्त भूकम्प नभोग्न पनि सक्छ ।

अबको बाटो
समय–समयमा गरिएका अध्ययन–अनुसन्धानले नेपालको हिमालय क्षेत्रमा भूकम्पबाट हुनसक्ने जोखिमको अवस्थालाई प्रस्ट्याइरहेका छन् । वैज्ञानिकहरूले दिएका चेतावनीका बाबजुद हामीले गोरखा भूकम्पमा जनधनको ठूलो क्षति व्यहोर्नुपर्‍यो । विपद् व्यवस्थापनका नीति तथा योजना वैज्ञानिक अध्ययन–अनुसन्धानद्वारा निर्देशित हुनुपर्छ । हामीले १९९० सालको विनाश, दु:ख, पीडालाई बिर्सिसक्यौं । गोरखा भूकम्पको पीडालाई पनि क्रमश: बिर्संदै गएको आभास सरकारको सुस्त शैली, भूकम्प पीडितको अवस्थाबाट हुनथालेको छ । नयाँ विपद् व्यवस्थापन ऐनको हल्ला चलेको दशक भइसक्यो, हाम्रा कानुन निर्माताहरू यति ठूलो विपद्पश्चात पनि संवेदनशील नदेखिनु जनताप्रति अनुदार हुनु हो । हिमालय क्षेत्रमा भूकम्प ढिलो—चाँडो अवश्य आउँछ । अत: हामीले अनुसन्धानमा आधारित, देश सुहाउँदो ऐन–नियम नीति–निर्देशन तर्जुमा गरी पूर्वतयारी उन्मुख जनचेतना जगाउँदै प्रभावकारी विपद् जोखिम न्युनीकरण कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा लागु गर्न ढिला गर्नुहुन्न ।

प्रकाशित : मंसिर १, २०७३ ०८:०६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फेरि आउला भूकम्प ?

डा. दीपक चम्लागाईं

काठमाडौं — आजभूकम्प सुरक्षा दिवस । विगत १८ वर्षदेखि हामीले विसं १९९० (सन् १९३४) माघ २ गतेको महाभूकम्पको सम्झनास्वरूप जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले यो दिवस मनाउँदै आएका छौं । विनाशकारी गोरखा भूकम्पले यसको महत्त्वलाई अझ उजागर गरेको छ ।

तर, हाम्रो सामाजिक एवं आर्थिक अवस्थासँग नमिल्ने आयातित पूर्वतयारी एवं जनचेतनाको उपायहरूले जनधनको क्षतिलाई अप्रत्यासित रूपमा वृद्धि गर्छ भन्ने तथ्यलाई भूकम्पमा खाटमुनि लुकेर ज्यान जोगाउँछु भन्ने सयौं बालबालिकाको मृत्युले प्रमाणित गरेको छ ।

असंवेदनशील राजनीति तथा सरकारी उदासीनताका कारण कठयांग्रिने चिसोमा मृत्युसँग लडिरहेका हजारौं भूकम्पपीडितको अवस्थाले विपत्पछिको जोखिमको गुरुत्वलाई छर्लंग पारेको छ ।

अत: विनाशकारी गोरखा भूकम्पपश्चात नेपालमा भूकम्पीय प्रकोप एवं जोखिम तथा विपत् व्यवस्थापनको अवस्थालाई बुझ्न हामीले निम्न गहन प्रश्नको जवाफ खोज्न जरुरी छ ।

क) के छ त नेपालमा भूकम्पीय दरारको अवस्था ?
ख) ऐतिहासिक भूकम्पहरूले के इंगित गर्छन् ?
ग) के महाभूकम्पले सञ्चित तनाव/शक्तिलाई पूर्ण रूपमा प्रवाह गर्छन् ?
घ) के विनाशकारी भूकम्पको अझै सम्भावना छ ?
ङ) अबको बाटो कता ?

भूकम्पीय दरारहरूको अवस्था
करिब ५ करोड वर्षपहिले भारतीय र तिब्बती प्लेटहरूको संघातबाट हिमालय पर्वत शृंखलाको उत्पत्ति भएको हो । यस क्रममा हिमालय क्षेत्रमा पूर्व–पश्चिम दिशामा चिरा परी दरारहरू (फल्ट) बनेका छन् ।

यी दरारमध्ये क्रमश: उत्तरतर्फबाट, मेन सेन्ट्रल थ्रस्ट, मेन बाउन्ड्री थ्रस्ट र मेन फ्रन्टल थ्रस्ट मुख्य हुन् । यी फल्टहरू हिमालयमुनि रहेका दुई प्लेटहरूको बीचको मेन हिमालयन थ्रस्टसँग मिल्छन् जुन भूकम्पीय हिसाबले सक्रिय मानिन्छ ।

यसका अतिरिक्त चित्रमा देखाएझैं यी दरारहरूसँग एउटै दिशामा सक्रिय दरारहरू फैलिएका छन् जसलाई मेन सेन्ट्रल फल्ट, मेन बाउन्ड्री फल्ट र मेन फ्रन्टल फल्टमा विभाजन गरिएको छ । यसका साथै काठमाडौं उपत्यका वरिपरि कुलेखानी, कोल्फु खोला र झिखु खोलामा दरारहरू छन् ।

यी दरारहरूको उत्पत्ति विगतमा गएका ठूला भूकम्पका कारण जमिनमा धाँजा फाटेर विस्थापित हुँदा भएको हो । यी दरारमा अन्तरभूकम्पीय अवधिमा भारतीय र तिब्बती प्लेटहरूको संसृतिबाट तनाव सञ्चिति हुने गर्छ । अत: भविष्यमा दरारहरूले विनाशकारी भूकम्पहरू उत्पन्न गर्न सक्दछन् ।

भूकम्पीय दृष्टिकोणले दक्षिणतर्फ अवस्थित मेन फ्रन्टल फल्ट बढी सक्रिय मानिन्छ किनभने हिमालय क्षेत्रमा महाभूकम्पहरू जाँदा शक्तिको प्रवाह यो दरारबाट दक्षिणतर्फ हुने गर्छ । तसर्थ भूकम्पका अवशेष बनेर रहेका यी सक्रिय दरारहरूको अध्ययन–अनुसन्धान गरी विनाशकारी भूकम्पहरूको पुनरावृत्ति अवधि पत्ता लगाउनु जरुरी छ ।

ऐतिहासिक भूकम्पहरू
नेपालमा भूकम्प मापनको इतिहास ज्यादै छोटो छ । बितेका तीन दशकका केही तथ्यांकहरू हामीसँग छन् जुन वैज्ञानिक हिसाबले अपर्याप्त मानिन्छ ।

इतिहासका विभिन्न दस्तावेज एवं सक्रिय दरारहरूको उत्खननबाट प्राप्त तथ्यांकअनुसार हिमालयमा मुख्यत: सन् ११००, १२५५, १३४४, १४०३, १५०५, १८०३, १८३३ र १९३४ मा ठूला तथा महाभूकम्पहरू गएको पाइन्छ ।

दरारहरूको उत्खननबाट सन् ११००, १२५५, १५०५, र १९३४ मा जमिन करिब ३ देखि १८ मिटरसम्म सर्न गई ८.१ देखि ८.८ म्याग्नेच्युटसम्मका भूकम्प नेपाललाई केन्द्रविन्दु बनाएर गएको पाइन्छ ।

सन् १८३३ को भूकम्प भने करिब ७.६ म्याग्नेच्युटको थियो जसको कारण जमिन करिब २ देखि ४ मिटरसम्म सरेको अनुमान गरिएको छ । ऐतिहासिक भूकम्पहरूको अध्ययन/अनुसन्धान भूकम्पीय प्रकोप, जोखिम मूल्यांकन तथा भूकम्पको पुनरावृत्ति अवधि पत्ता लगाउन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

यस सन्दर्भमा हिमालय क्षेत्रमा थोरै तर महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान भएका छन् । जसअनुसार उत्तर–पश्चिम हिमालयमा करिब ६५० वर्षको अन्तरालमा ठूला भूकम्प गएको तथ्य फेला परेको छ ।

त्यसरी नै नेपालको बर्दिबास क्षेत्र वरिपरि गरिएको उत्खननबाट भने नेपालको मध्य भागमा भूकम्पको पुनरावृत्ति अवधि करिब ७५० देखि ८६० वर्षको हुनसक्ने तथ्यहरू छन् ।

तर, पूर्वी हिमालयको सन्दर्भमा भने पुनरावृत्ति अवधि यकिन हुन सकेको छैन । यी तथ्यहरूले हिमालय क्षेत्रमा महाभूकम्पहरूको पुनरावृत्ति अवधि एकैनासको नरहेको स्पष्ट पार्छन् ।

सञ्चित तनाव/शक्तिको प्रवाह
हिमालय क्षेत्रमा गएका विनाशकारी भूकम्पहरूको समय, प्रकार, दरारको क्षेत्र, आकार, विस्थापित जमिनको मात्रा र पुनरावृत्ति अवधिको गहन विश्लेषण गर्ने हो भने हामी भूकम्पविद्हरूबीच एउटा गहन प्रश्न तेर्सिन्छ । के हिमालय क्षेत्रका महाभूकम्पहरूले भारतीय र तिब्बती प्लेटबीचको संघातबाट दरारमा सञ्चित तनाव/शक्तिलाई पूर्ण रूपमा प्रवाह गर्छन् ?

यो प्रश्नको जवाफ सोझै यस क्षेत्रको भूकम्पीय प्रकोप/जोखिमसँग जोडिएको छ । उदाहरणका लागि पूर्वी नेपाललाई केन्द्रविन्दु बनाएर सन् १९३४ मा गएको महाभूकम्पमा जमिन तीन मिटरभन्दा बढी सरेको थियो जबकि सोही क्षेत्रमा सन् १८३३ को भूकम्पपश्चात्, प्रतिवर्ष दुई सेन्टिमिटरका दरले भारतीय प्लेट उत्तरतर्फ सर्दा, एक सय वर्षको अवधिमा विस्थापित हुन बाँकी स्लिप दुई मिटरमात्र रहन्छ ।

अत: सन् १९३४ को महाभूकम्पमा सन् १८३३ को महाभूकम्पले प्रवाह गर्न नसकेको सञ्चित तनाव/शक्ति प्रवाह भएको देखिन्छ । यसकारण हिमालय क्षेत्रमा महाभूकम्पहरूले अन्तरभूकम्पीय अवधिमा सञ्चित तनाव/शक्तिलाई पूर्ण रूपले प्रवाह गर्न नसक्दा ‘भूकम्पीय चक्र’ अनियमित रहेको पाइन्छ ।

भविष्यमा विनाशकारी भूकम्पको सम्भावना
विनाशकारी गोरखा भूकम्पपश्चात् सबैलाई एउटा प्रश्नले सताइरहेको छ । के भविष्यमा फेरि विनाशकारी भूकम्प आउला त ? अहिले सबैको चासो पश्चिम नेपालतर्फ छ । वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले पश्चिम नेपालमा विनाशकारी भूकम्प जाने संकेत गरेका छन् ।

विशेषत: ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टमका तथ्यांकहरूले यस क्षेत्रमा दरार करिब १० मिटर सर्न (स्लिप हुन) बाँकी रहेकाले विनाशकारी भूकम्प जाने प्रवल सम्भावना देखाएका छन् ।

साथै दरारहरूको उत्खननबाट प्राप्त तथ्यांकहरूले पनि सन् १५०५ मा करिब १८ मिटर विस्थापित भई ८.१ म्याग्नेच्युटको भूकम्प पश्चिम नेपालको आसपासमा गएको र तत्पश्चात त्यस क्षेत्रमा महाभूकम्प गएको वैज्ञानिक तथ्यहरू फेला नपरेकाले लगातार तनाव/शक्ति सञ्चित भइरहेको देखिन्छ ।

यसका अतिरिक्त पूर्वी नेपालमा जस्तै सन् १२५५ को महाभूकम्पअघिको तनाव पनि बाँकी रहनु, पुनरावृत्ति अवधि एकनास नहुनु साथै अनियमित ‘भूकम्पीय चक्र’ को कारण कुनै पनि समयमा यस क्षेत्रमा विनाशकारी भूकम्प जान सक्ने सम्भावना देखिन्छ ।

अबको बाटो
हिमालय क्षेत्रका भौगर्भिक, भू–भौतिक, भू–गणितीय एवं भूकम्पीय तथ्यांकहरूलाई वैज्ञानिक विश्लेषण गर्दा नेपाल उच्च भूकम्पीय जोखिम भएको क्षेत्रमा पर्छ । अत: यस क्षेत्रमा निहित प्रकोप एवं जोखिम मूल्यांकन तथा न्यूनीकरण गर्न सक्रिय दरारहरूको उत्खनन गरी ऐतिहासिक महाभूकम्पहरूको पुनरावृत्ति अवधि पत्ता लगाउनु जरुरी छ ।

यसका साथै भूकम्पमापन प्रणालीलाई सुदृढ गरी प्राप्त तथ्यांकहरूको प्रयोगबाट भवन निर्माण आचारसंहितामा व्यापक परिमार्जन गरी त्यसलाई कडाइका साथ लागू गर्नु जरुरी छ । साथै समाज सुहाउँदो पूर्वतयारीतर्फ उन्मुख जनचेतना एवं अध्ययन अनुसन्धानका कार्यक्रमहरूलाई प्राथमिकता साथ अघि बढाउनुपर्छ ।

हाल प्रचलनमा रहेको विभिन्न तहका समितिमा आधारित विपत् व्यवस्थापन संरचनाले राजनीतिक भागबन्डाको चपेटामा परेर प्रभावकारी रूपमा कार्य सम्पादन गर्न सकेको छैन साथै हरेक तहमा मौलाइरहेको भ्रष्टाचारले यसलाई पनि अछुतो राख्न सकेको छैन । यसबाट उन्मुक्ति पाउन सरकारले दिगो विपत् व्यवस्थापन हेतु स्थायी संस्थागत संरचनाको विकास गर्नु आवश्यक देखिन्छ ।

अत: विचाराधीन विपत् व्यवस्थापन विधेयकलाई जति सक्दो छिटो पास गरी समितिमा आधारित विपत् व्यवस्थापन प्रणालीलाई संस्थागत प्रणालीले विस्थापित गरी उत्थानशील समाजको विकास गर्न हामी अग्रसर हुनुपर्छ । विनाशकारी गोरखा भूकम्पले दिएको शिक्षा नै यही हो ।

(भूकम्पविद् डा. चम्लागाईं त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक हुन्)

प्रकाशित : माघ २, २०७२ ०९:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×