बलिउडलाई बहिष्करणको चोट- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बलिउडलाई बहिष्करणको चोट

सामाजिक सञ्जालमा बलिउडविरोधी सन्देश लेखिरहने १ लाख ६७ हजार ९ सय ८९ अकाउन्टमध्ये १२ हजार ८ सय ८९ भने यो २ वर्षमै खुलेको अध्ययनले देखाएको छ 
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — बलिउड अहिले एउटै विषयले तातिएको छ– बोयकट पठान । ‘पठान’ शाहरूख खान, दीपिका पादुकोण र जोन अब्राहम अभिनीत फिल्म हो, जसले आगामी आइतबार परेको क्रिसमससँगै प्रदर्शन मिति घोषणा गरिसकेको छ । सामाजिक सञ्जालमा यो फिल्म यतिबेला चर्को विवादको सामना गरिरहेको छ । जति समर्थक छन्, त्योभन्दा बढी सामाजिक सञ्जालमा ‘बोयकट’ अर्थात् बहिष्करणको ह्यासट्याग पोस्ट गर्नेहरू छन् ।

बहिष्करणको लहर सार्वजनिक रूपमै बाहिरिएको छ । यो फिल्म कसरी यस्तो निसानामा पर्‍यो ? पत्ता लगाउन हालै सार्वजनिक भएको यसको एउटा गीततिर फर्कनुपर्छ ।

गत मंसिर २६ (डिसेम्बर १२) मा निर्माण कम्पनी यशराज फिल्मस्ले ‘पठान’ को पहिलो गीत ‘बेसरम रंग’ युट्युबमा सार्वजनिक गर्‍यो । शिल्पा रावको स्वरमा विशाल–शेखरले संगीतबद्ध गरेको उक्त गीतमा शाहरूख खान र अभिनेत्री दीपिका पादुकोण छन् । एउटा दृश्यमा अभिनेत्री पादुकोणले केशरी (गेरुवा) रङको पहिरन लगाएकी छन् । उनको लुगाको त्यही रङलाई गीतमार्फत ‘बेसरम’ अर्थात् निर्लज्ज भनिएको भन्दै सत्ताधारी भारतीय जनता पार्टीनिकट समर्थकहरू अहिले फिल्मको चर्को विरोधमा छन् । विरोधकै कारण सामाजिक सञ्जालमा ‘बोयकट पठान’ ट्रेन्डिङमा छ ।

मध्यप्रदेशका गृहमन्त्री नरोत्तम मिश्रले एउटा अन्तर्वार्तामा दीपिकाको पहिरन आपत्तिजनक रहेको बताउँदै दूषित मानसिकता भएकाहरूले यस्तो भिडियो बनाएको धारणा राखे । उनी त्यतिमै रोकिएनन् । उक्त दृश्य नहटाएसम्म मध्यप्रदेशमा फिल्म प्रदर्शन गर्न नदिनेसम्मको चेतावनी दिए । ‘गीतमा पहिरन निकै आपत्तिजनक छ’ भन्ने मिश्रको अभिव्यक्तिलगत्तै उनका कार्यकर्ता र हिन्दुवादीहरूले सिनेमा नै बहिष्कार गर्नुपर्ने भन्दै विरोध सुरु गरे । त्यही भीडमा मिसिए भाजपाकै अर्का नेता प्रदेश प्रवक्ता गौरव गइल । उनले त अभिनेत्री दीपिकाको जेएनयू (जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय) पुग्दाको तस्बिर राख्दै ट्वीटरमा लेखे, ‘कसैको व्यक्तिगत विरोधी त होइन । तर, देशका विरोधीहरूका विरोध अन्तिम साससम्म गरिरहनेछु ।’ मध्यप्रदेशबाट सुरु भएको विरोध क्रमशः अन्य राज्यहरूमा पनि फैलियो ।

त्यस्तै महाराष्ट्रका भाजपा नेता रामकदमले पनि गीतले हिन्दुत्वको अपमान गरेकाले फिल्मलाई आफ्नो प्रदेशमा प्रदर्शन गर्न नदिने भन्दै ट्वीटरमै लेखे । बिहारमा त बजरंग दल र विश्व हिन्दु परिषद्ले फिल्मको प्रदर्शनमा रोक लगाउनुपर्ने भन्दै विरोध प्रदर्शन गरेर जबलपुरमा भइरहेको शाहरूखको अर्को फिल्मको छायांकनसमेत रोक्न धम्की दिए । मुजफ्फरपुरको जिल्ला अदालतमा शाहरूख र दीपिकाविरुद्ध निवेदनसमेत पर्‍यो । युट्युबमा सार्वजनिक गरेको ११ दिनमै ११ करोडभन्दा बढी भ्युज प्राप्त यस गीतले हिन्दुहरूको भावनामा चोट पुर्‍याएको भन्दै हिन्दु दक्षिणपन्थीसहित भाजपाका सदस्यहरू अन्तर्वार्तादेखि ट्वीटरमा ‘बोयकट पठान’ अभियान चलाउँदै छन् ।

शाहरूखको पठानले मात्र होइन, पछिल्लो समय ट्रेन्ड नै बनेको ‘बोयकट संस्कृति’ ले बलिउडका अरू फिल्मलाई पनि विवादमा तानिसकेको छ । आमिर खानको ‘लालसिंह चड्ढा,’ अक्षय कुमारको ‘रक्षा बन्धन,’ ऋतिक रोशन–सैंफ अलीको ‘विक्रम वेधा,’ तापसी पन्नुको ‘दोबारा,’ रणवीर कपुरको ‘शमशेरा’ र ‘ब्रह्मास्त्र’ लाई पनि प्रदर्शनअघि बहिष्कार गर्नेहरू निस्किएका थिए । सामाजिक सञ्जालमा गरिएको बहिष्कारकै कारण बलिउडका केही सिनेमाहरूले त ठूलो नोक्सानीसमेत खेप्नुपरेको छ । हप्तौं ट्वीटरको ट्रेन्डिङमा ‘बोयकट लालसिंह चड्ढा’ ट्रेन्ड चलेपछि आमिरले त भारतप्रतिको आफ्नो प्रेम प्रकट नगरी फिल्म प्रदर्शन गर्नै सकेनन् । ‘म मेरो देशलाई निकै प्रेम गर्छु भन्ने कुरामा तपाईंहरू विश्वस्त हुनुस् । त्यसैले कृपया मेरो फिल्मलाई बोयकट नगर्नुस्,’ आमिरले फिल्म प्रदर्शनको १० दिनअघि मिडियामार्फत भन्नुपरेको थियो ।

सन् २०१४ मा धार्मिक असहिष्णुताले भारत असुरक्षित लाग्न थालेको भन्दै भाजपा सरकारका विरुद्ध बोलेको अन्तर्वार्ताको सानो अंश राख्दै सामाजिक सञ्जालमा फिल्मको विरोध गर्नेहरू बढे । त्यति मात्रै नभई सन् २०१५ मा प्रदर्शनमा आएको ‘पीके’ को प्रसंग उठाउँदै आमिरलाई हिन्दुविरोधी करार गरिदिए । ‘पीके’ ले धर्मका नाममा हुने अन्धविश्वासमाथि प्रहार गरेको थियो । चर्को विरोधबीच वर्षौं लगाएर ठूलो बजेटमा निर्माण गरेको ‘लालसिंह चड्ढा’ प्रदर्शनमा आयो । तर, सामाजिक सञ्जालमा गरेको प्रहार बक्स अफिसको नतिजामा देखियो । ‘दंगल’ बाट बलिउडमा सर्वाधिक व्यापार गर्ने फिल्मको ट्याग कमाएका स्टार आमिरको ‘लालसिंह चड्ढा’ फ्लप हुनुलाई धेरैले ‘बोयकट संस्कृति’ ले पारेको प्रभावका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन् । अहिले ‘बोयकट संस्कृति’ बलिउडका लागि चिन्ताको विषय पनि बन्न थालेको छ ।

त्यसो त ‘लालसिंह चड्ढा’ सँग एकै दिन प्रदर्शनमा आएको ‘रक्षा बन्धन’ पनि विवादरहित बन्न सकेन । यसअघिका केही फिल्ममा हिन्दु राष्ट्रवादीहरूलाई आकर्षित गर्न सफल अक्षय कुमारको यो फिल्मलाई पटकथाकारको पुरानो ट्वीटकै आधारमा विरोध गरे । गौ मूत्र, हिजाब बन्देज, साम्प्रदायिक हिंसाको विरुद्धमा पटकथाकार कणिका ढिल्लोंले लेखेको ट्वीटलाई लिएर फिल्मको बोयकट गरियो । अक्षयलाई हिन्दुविरोधीसँग काम गरेको भन्दै प्रश्नहरू थुप्रै निस्किए । अक्षयले नै एक मन्दिरको धार्मिक विधिमा दूध खेर फालेको भन्दै गरिएको पुरानो ट्वीटलाई कारण बनाउँदै फिल्मको विरोध गर्नेहरू थपिए । अन्ततः फिल्मले देशको अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने हुँदा आफ्नो फिल्मलाई बहिष्कार नगर्न अक्षयले अपिल नै गर्नुपर्‍यो । त्यस्तै, ऋतिक रोशनले ‘रक्षा बन्धन’ को तारिफ गर्दै दर्शकलाई के फिल्म हेर्न आह्वान गरेका थिए, उनी अभिनीत ‘विक्रम वेधा’ पनि बोयकटमा तानियो । त्यस्तै, अभिनेता रणवीर कपुर, आलिया भट्ट र अमिताभ बच्चनका पुराना भिडियो सार्वजनिक गर्दै ‘ब्रह्मास्त्र’ लाई पनि बोयकट अभियानमा सामेल गरियो । रणवीरले मासु खाँदै गरेको भिडियोको क्लिप ट्वीटरमा सार्वजनिक गर्दै सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता उनको फिल्मविरुद्ध खनिए । यद्यपि ‘ब्रह्मास्त्र’ हिन्दुको पौराणिक कथामा आधारित भएको हुनाले पनि आमिरको फिल्मको जस्तो गति भएन ।

‘बोयकट’ राजनीति

बोयकट शब्द आयरल्यान्डबाट सुरु भएको मानिन्छ । त्यतिबेला चार्ल्स कनिंघम बोयकट भन्ने बेलायती कर उठाउने व्यक्ति थिए । उनी यति निरंकुश थिए कि उनका विरुद्धमा सन् १८८० ताका किसानहरू विरोधमा उत्रिए र उनलाई काममुक्त गराइदिए । त्यहीँबाट बोयकट शब्द जन्मियो । त्यससँगै बोयकट शब्द विरोध र सामूहिक मागका लागि संसारभर प्रचलनमा आउन थाल्यो ।

तर, छिमेकी राष्ट्र भारतमा भने यो शब्दलाई अनावश्यक कारण देखाउँदै विरोध गरिएका फिल्महरूमा व्यापक प्रयोग गरिँदै छ । शाहरूखको ‘पठान’ उदाहरण ज्वलन्त भइहाल्यो । कोभिडपछि प्रदर्शनमा आएका फिल्महरू सामाजिक सञ्जालमा यसरी प्रहारमा परिरहँदा बलिउडमा ‘बोयकट संस्कृति’ मौलाउँदै गएको देखिन्छ । तर, कोभिडअघि पनि थुप्रै फिल्मले बोयकटको सामना गर्नुपरेको थियो । यसअघि ‘माई नेम इज खान,’ ‘पद्मावत,’ ‘लिपिस्टिक अन्डर माई बुर्का,’ ‘दंगल,’ ‘पीके’, ‘हैदर,’ ‘द डर्टी पिक्चर,’ ‘गोंलियों की रासलीला रामलीला,’ र ‘छपाक’ जस्ता फिल्महरू बोयकटमा परे । कुनै बेला बोयकटमा पर्ने फिल्महरू निकै कम हुन्थे, जस्तो कि दीपा मेहताको ‘फायर’ र ‘वाटर ।’

ठूलो लागतमा फिल्म बनाउने बलिउड सिने उद्योग कमजोरीमुक्त छैन । तर यसले अघिल्ला वर्षहरूमा यस्तो कडा प्रकारको बहिष्करणको सामना गर्नुपरेको अनुभव थिएन । एकातिर बलिउडमा दक्षिण भारतीय फिल्म हाबी हुँदै गएका छन्, अर्कातिर तारन्तार बोयकटको चोट पाउँदा मुम्बई सिने उद्योग स्तब्ध छ । युनिभर्सिटी अफ मिसिगनका एसोसिएट प्रोफेसर अफ इन्फरमेसन जोयोजित पल र अनुसन्धानकर्ता सेरिल अग्रवालले हालै ‘ह्यासट्याग बोयकट बलिउड’ माथि अध्ययन प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेका थिए । उक्त अध्ययनले यसलाई सामाजिक सञ्जालमा संगठित रूपमा केही नाम नखुलाइएका अकाउन्टबाट नकारात्मक रूपले प्रस्तुत गरिएको तर दक्षिण भारतका फिल्मलाई भने मौलिकतासँग जोड्दै आएको देखाउँछ । त्यस्तै बलिउडविरोधी सन्देश लेखिरहने १ लाख ६७ हजार ९ सय ८९ अकाउन्टमध्ये १२ हजार ८ सय ८९ भने यो २ वर्षमै खुलेको र ती अकाउन्टको कुनै नाम र फलोअर्स नभएको पनि देखायो । बोयकटको प्रभाव कस्तो हुन्छ भन्ने अझै प्रस्ट छैन । तर, कोभिडपछि प्रदर्शनमा आएका २० फिल्ममध्ये ७७ प्रतिशत त फ्लप नै भए ।

खासमा फिल्मलाई वाक स्वतन्त्रताको अभ्यास हुने माध्यमका रूपमा चर्चा गरिन्छ । आफूले भन्न खोजेको कुरालाई निर्देशकले फिल्ममार्फत अभिव्यक्त गरिरहेका हुन्छन् । फिल्म, साहित्य र कला दबाइएकाहरूको आवाज बन्दै आएको छ । तर, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रको अभ्यास हुने यही माध्यमलाई किन बहिष्कार गर्नेहरू बढ्दै छन् ? बोयकट संस्कृति पछाडिको खास कारण के हो ? बलिउडका स्टारहरू किन सत्ताधारीको लक्षित भइरहेका छन् त ?

अभिनेत्री स्वारा भास्कर बलिउड फिल्मले भारतको सत्तापक्ष दल भाजपाको हिन्दु राज्य विचारधारामाथि प्रहार गर्ने हुँदा यस्तो भइरहेको बताउँछिन् । ‘बलिउड यस्तो उद्योग हो जहाँ मुस्लिमहरूको उपस्थिति छ, यो क्षेत्रमा सफल पनि छन् । जुन कुराले हिन्दु अधिकारवालालाई पिरोल्ने नै भयो,’ भाजपाविरुद्ध बोल्दा मार्ने धम्कीसमेत पाएकी स्वाराले द गार्डियनलाई भनेकी छन्, ‘यदि मनोरञ्जनको यस्तो माध्यम नै धर्मनिरपेक्षता, बहुलवाद, विविधताका पक्षमा उभिन्छ भने हिन्दु राज्यको एजेन्डा र धर्मनिरपेक्षतालाई हटाउन उनीहरूले त्यही माध्यमलाई बदनाम बनाउँछन् नै ।’

बोयकट अभियानलाई यही अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई दबाउन खोजेको बताउनेहरू पनि छन् । एक फिल्मकर्मीले रेडियो फ्रान्स इन्टरनेसनललाई यो अभियान संगठित रूपमै हिन्दु दक्षिणपन्थीहरूले सुरु गरेको समेत बताएका छन् । स्वारा थप्छिन्, ‘यस्तो लक्षित प्रहारहरू सत्ता पक्षकै विचारधाराबाट आइरहेको छ भन्ने सायद बलिउडलाई थाहा छैन । यो विचारधाराले विचार र अभिव्यक्तिमा नियन्त्रण गर्न खोजेको छ ।’ यो अभियानले भारतमा मुस्लिमविरोधी भावना जन्माइरहेको पटकथाकार हुसेन हैदरीले गार्डियनलाई भनेका छन् । ‘यस्तो अभियानले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा मुस्लिमविरोधी भावना पैदा गराइरहेको छ,’ ताण्डव सिरिजमा मुस्लिम कलाकारले हिन्दु भगवान्को मजाक उडाएको भनिएको दृश्य हटाउन लगाइएको प्रसंग जोड्दै भने, ‘खासमा मुस्लिमलाई हिन्दुको विरोधीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको कुरा उनीहरूका लागि खुराक भइहाल्छ ।’

केही समयअगाडि सिरिज ‘अ सुटेबल ब्वाय’ मा हिन्दु केटी र मुस्लिम केटाबीचको चुम्बनको दृश्यमाथि आपत्ति जनाउँदै एक भाजपा नेताले नेटफ्लिक्स इन्डियामाथि उजुरी नै हाले । भाजपा नेताहरूले आमिर खानलाई कालो धनको प्रशोधन गर्दै आइरहेको र ‘लालसिंह चड्ढा’ ले आतंकवादलाई महिमामण्डन गरेको समेत आरोप लगाए ।

‘अहिले सामाजिक सञ्जालमा फिल्महरूलाई ब्ल्याकलिस्टमा राख्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ,’ फिल्म समीक्षक उदय भाटियाले बीबीसीलाई भनेका छन्, ‘यो कार्य अर्गानिक होइन, दक्षिणपन्थीहरूले अगाडि बढाइरहेको काम हो ।’ बोयकटले समातेको हिन्दु–मुस्लिमको विषयलाई बुझ्न, ‘द कश्मीर फाइल्स’ प्रदर्शनताका देखिएको अनौठो दृश्य काफी छ । भारतका प्रधानमन्त्रीदेखि भाजपा नेताहरूले फिल्मको खुलेर समर्थन गरे । कति राज्यमा फिल्म हेर्न सरकारी कर्मचारीलाई छुट्टी दिइएको थियो भने उक्त फिल्मलाई कर छुटसमेत गरिएको थियो । सन् १९९० को कश्मीर हिन्दु पण्डितहरूमाथि गरिएको आक्रमण र उनीहरूको पलायनलाई मुख्य विषयवस्तु बनाइएको उक्त फिल्मलाई भारतकै प्रतिष्ठित फिल्म फेस्टिभलको जुरीले हालै ‘प्रोपोगान्डा’ घोषणा गरेको थियो । मुस्लिम पात्रलाई नकारात्मक मात्रै देखाइएको यो फिल्मलाई भाजपा सरकारले काँधमा बोकेरै हिँड्यो ।

बोयकटमा यसरी हिन्दु–मुस्लिमसँगै जोडेर आउने अर्को विषय हो– सुशान्तसिंह राजपुतको आत्महत्या । फिल्महरू बोयकटको अर्को कारण नातावाद (नेपोटिज्म) पनि रहेको भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूले पनि स्विकार्दै आएका छन् । अभिनेता सुशान्तलाई बलिउडले आउटसाइडरका रूपमा व्यवहार गरेकै कारण उनले आत्महत्या गरेको कारण देखाउँदै बोयकट गर्नेहरू बढेको भन्नेहरू पनि छन् । आलिया भट्टको ‘सडक २’ ले ट्रेलरमा पाएको सवा करोडभन्दा बढी डिसलाइकलाई धेरैले नातावादसँग जोडेर गरिएको बोयकटकै नतिजा मान्छन् । बोयकट जुनसुकै कारणमा आधारित होस्, यो अभियान यसरी आक्रामक भएर आउनुको पछाडि बलिउड कलाकारको मौनता देख्छन् अभिनेता अर्जुन कपुर । ‘हाम्रो कामले नै जवाफ दिनेछ भन्दै बस्नु हाम्रो गल्ती हो ।

हामीले धेरै नै सहिसक्यौं तर यो मानिसहरूका लागि बानी बनिसक्यो । अब हामी एकजुट भएर आउनुपर्छ । यसरी ह्यासट्याग लेखेर गलत कुराहरू पोस्ट्याउनेका विरुद्ध हामीले केही गर्नैपर्छ,’ बलिउड हंगामासँगको अन्तर्वार्तामा उनले भनेका छन् । त्यस्तै, निर्देशक अनुराग कश्यपले इन्डियन एक्सप्रेसलाई भनेका छन्, ‘अहिलेको समय एकदमै अनौठो छ, अहिले जे पनि बोयकट भइरहेको छ । यो देशमा अहिले बहिष्कार संस्कृति मौलाउँदै गएको छ । यदि तपाईं बोयकटमै पर्नु भएन भने तपाईं गनिनु हुँदैन ।’

केही दिनअघि मात्रै ‘कोलकाता इन्टरनेसनल फिल्म फेस्टिभल’ मा अभिनेता शाहरूख खानले बोयकटको विषयलाई घुमाएर सामाजिक सञ्जालमा बढ्दै गरेको साँघुरो सोचसँग जोडे । ‘अहिले सामाजिक सञ्जालले हाम्रो विचार निर्माण गर्दै आएको छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालका नकारात्मक कुराहरूले फिल्मलाई पनि नराम्रो असर पार्न सक्छ भन्ने खालका विचार छन् तर मलाई लाग्छ, अहिलेको समयमा फिल्मले झनै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । सामाजिक सञ्जालमा त्यस्ता केही संकीर्ण विचारले पनि परिचालित हुन्छ, जसले अन्यका विचारलाई त्यसमै सीमित गराइदिन्छ,’ उनले भनेका थिए, ‘फिल्मले त मानव जीवनका नराम्रा पक्षहरूलाई पनि कथ्य वाचनमार्फत भनिरहेको हुन्छ । यसले त हामीलाई एकअर्कामा चिनिन पनि मद्दत गरिरहेको हुन्छ । साथै फिल्मले एउटा यस्तो धारणा पस्कन्छ, जसले मानवता, एकता अनि भाइचारालाई बढाइदिन्छ ।’

पठानको त्यही विवादित दृश्यलाई लिएर स्वाराले भने ट्वीटरमा भाजपाका नेताहरूलाई व्यंग्य गर्दै लेखेकी छन्, ‘हेर्नुस् यी हुन् हाम्रा देशका सत्ताधारी नेता । उहाँहरूलाई अभिनेत्रीहरूको कपडा हेर्नबाट फुर्सद पाए पो केही काम पनि गर्थे कि ?’

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)

प्रकाशित : पुस १०, २०७९ ११:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हिमाली जीवनका कथा सुनाउँदै शान्ता

'फिल्म क्षेत्रमा महिलाका लागि सुरक्षित वातावरण बन्नुपर्छ । फिल्म क्षेत्रमा महिलाहरु आउनुपर्छ भन्छन् । तर, उनीहरु कसरी आउने ? सबैले मौका पाउँदैन । समय लाग्छ । महिलाहरु फिल्म क्षेत्रमा आउन गाह्रो छ । निरन्तर काम गर्न पनि गाह्रो छ ।'
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — हिमाली भेगतिर मुस्किलले युवा अनुहार देखिन्छ । विद्यालयको असुविधाले धेरैजसोलाई गाउँबाट टाढा बनायो । सहरमा बस्ने ती पुस्तालाई जलवायु परिवर्तनको असरले हिमालका जनजीवनमा पारेको प्रभावबारे थाहा होला ?

निर्देशक शान्ता नेपाली तिनै युवा जमातमा जलवायु परिवर्तनका विषय पुर्‍याउन चाहन्थिन् । त्यसैले पनि डकुमेन्ट्री बनाइन् 'क्लाइम्बिङ टेम्प्रेचर्स अन टप अफ दि वर्ल्ड' । सोलुखुम्बु फोर्चेकी मिङ्मा टासी शेर्पालाई पछ्याइएको डकुमेन्ट्रीमा जलवायु परिवर्तनको असर मात्रै देखिँदैन, पुराना पुस्ताले अनुभव गरिरहेको त्यही परिवर्तनसँग युवा पुस्तालाई जोडिदिएको छ । डकुमेन्ट्रीमा जलवायु परिवर्तनले पर्वतारोही, हिमाली भेगका जनजीवनमा पारेको प्रभावलाई देखाइएको छ । पढाइका लागि काठमाडौं बस्दै आएकी मिङ्मालाई पच्छ्याएको उक्त डकुमेन्ट्रीमा सगरमाथाका सुन्दर ट्रेकिङ ट्रेल, हिमाली जीवन, संस्कृति र भौगोलिक सौन्दर्य प्रस्तुत गरिएको छ । जलवायु परिवर्तनको प्रभाव सगरमाथामा कस्तो छ त ? भन्ने पाटोलाई पनि देखाइएको छ । मिङ्माका बुवा फिन्जोक शेर्पामार्फत् त्यो परिवर्तनले पारेको असरबीच पर्वतारोहीहरू जोखिम मोलेर सगरमाथा पुग्छन् भन्ने गम्भीर विषय पनि डकुमेन्ट्रीमा समेटिएको छ ।

'डकुमेन्ट्रीको अन्त्यतिर हामीले जस्तोसुकै परिवर्तन भए पनि पर्वतारोहीलाई हिमाल चढ्नुपर्ने बाध्यता छ भनेर देखाएका छौं । खासमा उनीहरुसँग हिमाल चढ्ने बाहेक अन्य विकल्प नै छैन । नयाँ पुस्तासँग अन्य विकल्प होलान् । तर, कतिका लागि त अझै हिमाल चढ्नु बाध्यता नै हो । जलवायु परिवर्तनले पर्वतारोहीका जीवन जोखिममा छन् तर उनीहरु बाध्यताले हिमाल चढ्न जान्छन् भन्ने कुरा हामी देखाउन चाहन्थ्यौं नै,' शान्ताले भनिन् ।

शान्ताले हिमालकै कथा खिच्न र देखाउन थालेको पनि १० वर्ष भइसक्यो । यसबीचमा जलवायु परिवर्तनको असरलाई नजिकैबाट नियाल्न पाइन् उनले। त्यही प्रभावलाई अंगाल्न बाध्य पात्रहरु भेटिन् । गत वर्ष २ महिना सगरमाथा आधार शिविरमा बस्दा जलवायु परिवर्तनलाई आफैंले अनुभव गरिन् । उनी यो मुद्दा उठाउने सोच्दै थिइन् । त्यतिकैमा आगा खान युनिभर्सिटीले उनलाई सोध्यो, 'जलवायुकै विषयमा कहाँको माउन्टेन फिल्म बनाउँछौ ?' शान्ताको मुखबाट फ्याट्ट फुत्कियो, 'सगरमाथा' । 'संसारभर चिनिने भनेको त सगरमाथा हो । सगरमाथामा केही परिवर्तन भइरहेको छ भने संसारभरकै लागि चासोको विषय हो । त्यही भएर सगरमाथालाई रोजें,' उनी डकुमेन्ट्रीको कन्सेप्ट सुनाउँछिन्, 'जलवायु परिवर्तनका अन्य पक्षमा छलफल भइरहँदा त्यसमा पर्वतारोहीका कुरा समेटिँदैन । सबै पर्वतारोही यो विषयबारे जानकार हुन्छ भन्ने पनि हुँदैन । उनीहरुले परिवर्तन देख्न त देखेका होलान्, तर त्यो जलवायु परिवर्तनले पारेको प्रभाव हो भन्न सक्दैनन् । उनीहरुकै अनुभवलाई लिएर यो विषयवस्तुमाथि काम गरौं भन्ने भयो ।'

मिङ्माको काठमाडौंदेखि फोर्चेसम्मको यात्रामा ४ हजार माथिको उचाइमा आलु/सागमा कसरी किरा लागिरहेको छ, पानीका मुहान सुकेर हिमाली जीवन कत्ति कष्टकर बन्दैछ ? तापक्रम बढ्दा हिमालमै आएको परिवर्तनहरु बुवा फिन्जोकमार्फत् प्रस्तुत गरिएको छ । कुनैबेला हिउँ फुटाएर पानी पिउनुपर्ने सगरमाथा 'क्याम्प २'मा खोलो नै बग्दै गरेको दृश्य, हिउँबिनाका पहाड अनि त्यसले पर्वतारोहणमा पारेको प्रभाव डकुमेन्ट्रीमा देखाइएको छ । हिउँले भरिएका हिमालका दृश्य अनि ट्रेकिङ ट्रेललाई ड्रोन र वाइड सटका सुन्दर दृश्यमा देखाइएको छ । जलवायु परिवर्तनबारे युवा पुस्तालाई जानकार गराउन यो डकुमेन्ट्री निर्माण गरेको बताउँछिन् शान्ता । 'हुन त जलवायु परिवर्तनबारे थाहा पाउना साथ हामीले रातारात केही गर्न सक्दैनौं । तर, जानकार त हुन सक्छौं । त्यो कुरालाई आत्मसाथ त गर्न सक्छौं । हिमालमा परिवर्तन भइरहेको छ, त्यसलाई रोक्न सकिन्छ त? सकिँदैन । हामीले त त्यसलाई आत्मासाथ गर्ने हो । त्यस्तो चिसो ठाउँमा आलुमा किरा लाग्न थालेको छ । हिमालमा पहिलापहिला जे फल्दैनथ्यो अहिले फल्न थालेको छ,' शान्ता सुनाउँछिन्, 'माथितिर गर्मी पुग्न थालिसक्यो । युवा पुस्ता काठमाडौंमा छन् । उनीहरुलाई आफ्नो परिवारले के भोगिरहेका छन् भन्ने थाहा छैन । जलवायु परिवर्तनका सवालमा हामीले गर्न सक्ने भनेको युवा पुस्तालाई जानकार गराउनु नै हो ।'

शान्ता डकुमेन्ट्रीमा दुई पात्रलाई पच्छ्याउन चाहन्थिन् । बुवा पर्वतारोही, छोरा अथवा छोरी काठमाडौंमा अध्ययनरत पात्र । युवा पुस्ताको पात्र गाउँ फर्कँदै गर्दा जलवायु परिवर्तनबारे सिक्ने सिकाइको यात्रा डकुमेन्ट्रीमा खिच्न चाहन्थिन् । डकुमेन्ट्रीमा देखिएकी मिङ्माले फोर्चेसम्म पुग्दा त्यही परिवर्तनहरु सिक्दै जान्छिन् । बुवाको अनुभवबाट हिमालका परिवर्तन सुन्छिन् । डकुमेन्ट्रीका लागि मिङ्मा र उनका बुवालाई खोज्न शान्ताका लागि सजिलो थिएन । 'धेरै जनामा खोज्दा खोज्दै मिङ्माको समय मिल्यो । मिङ्माको समय पनि अन्तिमतिर मिलेको हो, 'शान्ता सुनाउँछिन्, 'होटल म्यानेजमेन्टमा स्नातक गरिरहेकी मिङ्मालाई होटल व्यवसायमै केही गर्नुछ ।' उनीहरु डकुमेन्ट्री खिच्न फोर्चेमा १२ दिन बसे । हिमालका दृश्यहरु भने एक वर्षअघि खिचेकी थिइन् । उनी डकुमेन्ट्रीमा सबै मौषमलाई समेट्न चाहन्थिन् । तर, बजेट पर्याप्त थिएन ।

डकुमेन्ट्रीमा सुरुमा पछ्याउँदै गएको प्रमुख पात्र अन्तिमतिर हराएको अनुभव हुन्छ किन ? 'मिङ्मा बहिनी खासै धेरै नबोल्ने । प्रश्नको जवाफ छोटो दिने । गफ गर बुवासँग भन्दा पनि धेरै नबोलिदिने । सुरुमा मिङ्मालाई हामीले प्रमुख पात्रका रुपमा देखायौं । तर, बीचमा गएर प्रमुख पात्रका रुपमा बुवालाई परिवर्तन गरेका हौं । सायद त्यसैले त्यस्तो अनुभव भयो होला,' जवाफमा शान्ताले भनिन् । शान्ताले झैं हिमालका कथा सुनाउने फिल्मकर्मी नेपालमा कमै छन् । शान्ता आफैं स्वीकार्छिन्, 'हिमालको कथा भन्ने फिल्मकर्मी त छैन नि । अझ त्यहीँका फिल्मकर्मी पनि छैन । जसको कथा हो उनीहरुले भन्नुपर्ने हो नि त । एक त हिमालमा काम गर्नु पनि चुनौतिपूर्ण छ ।' हिमालमा काम गर्न मानसिक, शारीरिक सबै कुराले तन्दरुस्त हुनुपर्‍यो । त्यही अनुसारको बजेट पनि हुनुपर्‍यो । कति विदेशी फिल्मकर्मी त पर्वतारोहीसमेत हुन्छन् । उनीहरुका लागि फिल्म खिच्न सजिलो हुने नै भयो । तर, त्यही कुराको अभाव नेपाली फिल्मकर्मीमा छ । 'हिमालमा चढ्न सजिलो छैन । कि त तपाईं शेर्पा नै हुनुपर्‍यो या त त्यहीँ काम गर्ने व्यक्ति हुनुपर्‍यो । त्यो भयो भने मात्र हिमालको स्टोरी टेलरको रुपमा अगाडि आउन सकिन्छ,'उनले भनिन् । छायांकनमा जानुअघि शान्ताको टिमले 'क्लाइम्बिङ टेम्प्रेचर्स अन टप अफ दि वर्ल्ड'का लागि ६ महिना अध्ययन अनुसन्धान गरेकी थिइन् । डकुमेन्ट्रीको निर्देशन र छायांकन शान्ता आफैंले गरेकी हुन् ।

'महिलाका लागि फिल्म क्षेत्रले सुरक्षित वातावरण बनाइदिनुपर्छ'

शान्ता पत्राकारिताबाट फिल्म मेकिङको बाटोतिर मोडिएकी हुन् । धरानबाट पत्राकारिता सुरु गरेकी उनले उज्यालो एफएममा काम गरिन् । त्यसबेला आफूले गरेको कामले कुनै प्रभाव पारेजस्तो उनलाई लागेन । त्यसपछि उनी फिल्म निर्माणमा अगाडि सरिन् । 'फिल्मकर्मी बन्छु, फिल्म बनाउँछु भन्ने कहिल्यै थिएन त्यतिबेला । फेरि रेडियोमा ५/१० मिनेटको रिपोर्ट बनाउन एकदमै तनाव हुन्थ्यो । तर, त्यो कामले केही परिवर्तन ल्याएन । मैले ल्याएको कामले त प्रभाव पारोस् भन्ने थियो,' उनले फिल्ममेकिङमा आउनुअघिको क्षण सम्झिन् । उज्यालोपछि टेलिभिजन प्रोडक्सनमा लागिन् शान्ता । त्यसपछि उनलाई लाग्यो, 'फिल्ममेकिङ नै मेरा लागि रहेछ ।'

त्यतिबेला टेलिभिजनमा 'डेस्टिनेसन नेपाल'भन्ने यात्राको भ्लग बनाउने गर्थिन् । २ वर्ष यात्राका डकुमेन्ट्री बनाइन् । 'त्यतिबेला मलाई मानिसहरुका कथा सुन्न मनपर्दो रहेछ । उनीहरुका कथा भन्न मनपर्दो रहेछ भन्ने थाहा पाएँ,' उनले सुनाइन् । २०१० देखि २०१३ सम्म उनी यात्राका डकुमेन्ट्रीमै व्यस्त भइन् । त्यसपछि कृपा अनप्लग्ड निर्माण गरिन् । त्यहीबेला निर्देशन, सम्पादन र छायांकनको ज्ञान लिइन् । अनि फिल्ममेकिङमा लागिन् । शान्ताले थुप्रै विदेशी प्रोजेक्टमा काम गरिसकिन् ।

फिल्म क्षेत्रमा शान्ता झैं सक्रिय महिलाहरुको संख्या न्यून छ । शान्ताले भने आफ्नो मिहेनत र प्रतिभाले एउटा छुट्टै स्थान बनाइसकिन् । महिलाहरुका लागि फिल्म क्षेत्रमा सहज वातावरण नभइदिएकै कारण यो संख्या बढ्न नसकेको शान्ता बताउँछिन् । 'फिल्म क्षेत्रमा महिलाहरु आउनुपर्छ भन्छन् । तर, उनीहरु कसरी आउने ? भन्नुपर्‍यो नि । आजको भोलि आउन पाउँदैन । सबैले त्यही अनुसारको मौका पाउँदैन । समय लाग्छ,' ३५ वर्षीया शान्ता भन्छिन्, 'महिलाहरु आउनलाई गाह्रो छ । निरन्तर काम गर्नलाई पनि गाह्रो छ ।'

समाजको संरचना तोडेर महिलाहरु फिल्म निर्माणमा आउन समय लाग्ने उनी बताउँछिन् । 'मसँग काम गरिरहेका महिला साथीहरु आज मसँग छैनन् । कतिको बिहे भयो, बालबच्चा भए । उनीहरुले कामलाई निरन्तरता दिन सकेनन् । हामीकहाँ महिलालाई काम गर्न दिए पनि १०-५ को काम गरोस् भन्ने सोच्छन् । तर फिल्म निर्माणमा बिहान-बेलुका भन्न पाइँदैन । रातदिन भन्न पाइँदैन,' उनले भनिन् ।

महिलाका लागि फिल्म क्षेत्रमा काम गर्ने वातावरण सुरक्षित हुनुपर्ने उनी बताउँछिन् । 'चुनौती लिएर बाहिर छायांकनमा जानेहरुको समस्या अर्कै छ । शारीरिक, मानसिक तनावका कुरा आउलान् । पारिश्रमिक बराबर छैन,' शान्ता सुनाउँछिन्, 'महिलाहरु आउनुपर्छ भने पनि उनीहरुलाई यो क्षेत्रमा निरन्तरता दिन एकदमै कठिन छ । फिल्म क्षेत्रमा ९९ प्रतिशत पुरुष छन् । महिलाहरुलाई काम गर्ने ठाउँमा सुरक्षित अनुभव गराउनु ती पुरुषहरुको पनि जिम्मेवारी हो ।'

महिलाको उपस्थिति बढाउनकै लागि शान्ताले नेपाली फिमेल फिल्ममेकर्स (एनएफएफ) समूह बनाइन् । चलचित्र विकास बोर्डले पनि अनुदान (ग्रान्ट) मात्रै नदिई फिल्म-क्रु मै महिलाहरुको निश्चित संख्या तोकिदिने काममा भूमिका खेल्नुपर्ने उनी बताउँछिन् । फिल्म निर्माणमा लागेका महिलाले पनि सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक कुरामा जानकार रहनुपर्ने उनको तर्क छ । शान्ता अहिले दलित पात्रले काठमाडौंमा कोठा खोज्न गर्ने संघर्षमाथि डकुमेन्ट्री बनाउँदैछिन् ।

तस्बिरहरू : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

प्रकाशित : पुस ५, २०७९ १७:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×