भावी प्रधानमन्त्रीको हस्तक्षेपकारी तयारीमा गगन- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भावी प्रधानमन्त्रीको हस्तक्षेपकारी तयारीमा गगन

कुलचन्द्र न्यौपाने, ऋषिराम पौड्याल

काठमाडौँ — कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवा र माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालबीच निर्वाचनपछि आलोपालो प्रधानमन्त्री हुने ‘अनौपचारिक सहमति’ बारे चर्चा भइरहेका बेला कांग्रेस महामन्त्री गगनकुमार थापाले आफूलाई मतदातामाझ भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा उभ्याएका छन् । उनले प्रधानमन्त्रीका रूपमा गर्ने पाँचवर्षे कार्ययोजनासमेत अघि सारेका छन् । 

कांग्रेसमा संसदीय दलको नेता नै प्रधानमन्त्री हुने अभ्यास धेरै अघिदेखि छ । काठमाडौं–४ बाट उम्मेदवारी दिएका महामन्त्री थापाले निर्वाचनमा सफलता मिले संसदीय दलमा आफ्नै पार्टीका सभापति तथा सत्ता गठबन्धनकै कमान्ड सम्हालेका देउवासँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने छ । प्रधानमन्त्री हुन पार्टीमा संसदीय दलको नेता मुख्य द्वार भएकाले थापाले पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलनलाई भन्दा देउवासँगको प्रतिस्पर्धालाई अर्थपूर्ण ठानेका छन् । ‘पार्टीभित्रको अंकगणित अनुकूल/प्रतिकूल कस्तो हुन्छ, त्यसको मतलब राखेको छैन । नभए पनि बिस्तारै अनुकूल बन्दै जान्छ । म यसैपटक नेतृत्व बदल्न पर्याप्त हस्तक्षेप गर्ने गरी अघि बढ्छु । पछि हट्दिनँ,’ थापाले कान्तिपुरसँग भने ।

अहिलेको नेतृत्वबाट सुशासन, समुन्नत र समृद्धिको आशा गर्न नसकिने भएकाले आफूले हस्तक्षेप गर्न चाहेको महामन्त्री थापा बताउँछन् । ‘गाडी चलाउने नियम र तरिका बदलिएका छन् । वर्षौंदेखि ड्राइभिङ सिटमा बस्नेहरूले गाडी चलाउने तरिका बदल्न सक्नुहुन्न । हामीलाई सिटमा बसेपछि नयाँ तरिकाले गाडी चलाउने हुटहुटी छ,’ उनले भने । भावी प्रधानमन्त्रीमा थापालाई अघि सार्न अर्का महामन्त्री विश्वप्रकाश शर्माले पहिले नै समर्थन जनाइसकेका छन् ।

एमालेमा अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र माओवादी केन्द्रमा अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालको विकल्प खोज्ने अरू नेता देखिएका छैनन् । कांग्रेसमा सभापति एवं प्रधानमन्त्री देउवा निर्वाचनपछि छैटौंपटक प्रधानमन्त्री हुने कसरतमा छन् । ‘देउवामा प्रधानमन्त्री किन हुने भन्दा पनि ज्योतिषीको भविष्यवाणी पुर्‍याउने लक्ष्य मात्र देखिन्छ । उहाँले आज नगरेको काम भोलि गर्नुहुन्छ भनेर कसरी पत्याउने ?’ कांग्रेसको संस्थापनइतर समूहका एक नेताले भने, ‘थापाले देउवाको विकल्पमा आफूलाई अघि बढाएर राष्ट्रिय राजनीतिमा आशाको सन्देश दिन खोज्नुभएको छ ।’

महामन्त्री थापाले आगामी पाँच वर्षमा कार्यकारी प्रमुख बनेर गर्ने कामको खाकासमेत सार्वजनिक गरेका छन्, जसलाई उनले ‘प्रोजेक्ट गभर्मेन्ट’ नाम दिएका छन् । आर्थिक, सामाजिकलगायत मुलुकका तमाम एजेन्डामाथि अब फेरि अलमल नहोस्, शासनको कौशल र गुणस्तरमा वृद्धि होस् र देशलाई समुन्नतिको मार्गमा अघि बढाउन सकियोस् भनी विज्ञहरूसँग दुई वर्ष लगाएर गरेको परामर्शका आधारमा प्रोजेक्ट गभर्मेन्ट तयार गरेको उनले जानकारी दिए । ‘प्रधानमन्त्री कार्यकारी भएको हाम्रो व्यवस्थामा सरकारको बागडोर प्रधानमन्त्रीको हातमा हुन्छ, सरकार चलाउन प्रधानमन्त्रीले प्रत्येक मन्त्रीलाई लक्ष्य, कार्यक्रम, योजना दिनुपर्ने र अनुगमन गर्नुपर्ने हुँदा प्रधानमन्त्री कार्यालयलाई सबैभन्दा सशक्त बनाउनुपर्छ,’ प्रोजेक्ट गभर्मेन्टको मूल अंश उल्लेख गर्दै उनले भने ।

थापाले प्रोजेक्ट गभर्मेन्टमा स्वास्थ्य, सडक, भौतिक पूर्वाधार, आधारभूत र माध्यमिक विद्यालय, श्रम तथा वैदेशिक रोजगार, कृषि, उद्योग तथा लगानी, कर नीति, अर्थ नीति, उच्च शिक्षा, प्राविधिक शिक्षलगायत ३१ क्षेत्रबारे उल्लेख गरेका छन् । यसको केन्द्रमा प्रधानमन्त्री कार्यालयलाई सशक्त बनाउने योजना अघि सारिएको छ ।

तत्कालीन पार्टी सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालासँग नेतृत्वमा बारम्बार चुनौती दिएका नेता नरहरि आचार्यले थापाको यो अभियान ढिला भएको प्रतिक्रिया दिए । ‘कांग्रेसमा मुलुकका लागि केही गर्ने अठोट बोकेको र सम्भावना भएको एक जना नेता नै गगन देखिएको छ । कांग्रेसमा अरूको अर्थ छैन । कार्यक्रम, दृष्टिकोण र लक्ष्य गगनले राम्रोसँग अघि बढाएका छन् । यो अभियान युवा हुँदै सुरु गर्नुपर्थ्यो । अहिले त उनी पनि प्रौढ भइसके,’ उनले भने । अहिलेको नेतृत्वको पुस्ताबाट मुलुकमा परिवर्तनको आशा गर्न नसकिने आचार्यले बताए । ‘नेतृत्व बदल्न आवश्यक मात्रै होइन, अत्यावश्यक छ,’ उनले भने ।

सभापति देउवानिकट केन्द्रीय सदस्य मीन विश्वकर्मा भने निर्वाचनपछि देउवा नै प्रधानमन्त्री हुने दाबी गर्छन् । ‘आलोपालो सरकारको नेतृत्व लिनेमा अब कुनै अलमल छैन । निर्वाचनपछि जनमत र प्राकृतिक हिसाबले ठूलो दलको हैसियतमा शेरबहादुर दाइले सरकारको नेतृत्व गर्नुहुन्छ, दोस्रो चरणमा माओवादीको नेतृत्वमा सरकार बन्छ,’ उनले भने, ‘गगन यसैपटक प्रधानमन्त्री हुने सम्भावना देखिँदैन ।’

पार्टीको तेह्रौं महाधिवेशनमा महामन्त्रीमा प्रतिस्पर्धा गरेर चौधौंमा मात्रै सफल भएको उदाहरण दिँदै विश्वकर्माले सरकारको नेतृत्व पनि त्यस्तै रहेको बताए । ‘यसपटक गगनले प्रधानमन्त्री भन्ने कुरा गर्दा अर्का महामन्त्री विश्वप्रकाशले पनि समर्थन जनाउनुभएको छ । यसले मतदातालाई तरंगित बनाएको छ । युवाको समर्थन पनि पाउनुभएको छ । चुनाव प्रचारमा यो राजनीतिक स्टन्ट हुनु अस्वाभाविक होइन,’ उनले भने, ‘यसैपटक प्रधानमन्त्री हुन सकिन्छ भन्ने विश्वास उहाँलाई पनि छैन । अर्कोपटकका लागि ठाउँ बनाउने कोसिस हो ।’

कांग्रेस विश्लेषक पुरुषोत्तम दाहाल पार्टीबाट नभई आफैंले घोषणा गरेर प्रधानमन्त्री बन्न सम्भव नहुने बताउँछन् । ‘पहिले सांसद जित्नुपर्‍यो, संसदीय दलको नेता हुनुपर्‍यो अनि मात्रै प्रधानमन्त्रीको कुरा हुन्छ,’ उनले भने, ‘कांग्रेसमा वरिष्ठ नेता धेरै छन् । व्यक्तिगत रूपमा घोषणा गरेर प्रधानमन्त्री पाउने कुरा होइन ।’ २०५६ मा वयोवृद्ध सन्त नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई भावी प्रधानमन्त्री घोषणा गरेर जाँदा कांग्रेसले बहुमत ल्याएको स्मरण गर्दै दाहालले नयाँ अनुहार हुँदैमा पार्टीको सिद्धान्त नजोगिने बताए ।

कांग्रेसले सुशासन, सेवा प्रवाह र समृद्धिको यात्रालाई केन्द्रमा राखेर चुनावी घोषणापत्र ल्याएको छ, जसका कतिपय प्रावधान बहालवाला नेतृत्वको कार्यशैली र व्यवहारमा मेल खाँदैन । अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगलाई कानुनी रूपमा बलियो बनाउने र संवैधानिक पदाधिकारीको नियुक्तिमा भागबन्डा गर्न नहुने पार्टीको चुनावी प्रतिबद्धताप्रति देउवाको व्यवहार अहिले मात्रै होइन, भोलि पनि मेल नखाने कांग्रेसका एक मन्त्री बताउँछन् ।

तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले आफूमा शक्ति केन्द्रित गर्न अर्थ मन्त्रालयमातहत रहेका सम्पत्ति शुद्धीकरण, राजस्व अनुसन्धान विभाग, राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागजस्ता निकाय कार्यविधि परिवर्तन गरी प्रधानमन्त्रीमातहत लैजाँदा देउवाले ‘अधिनायकवाद र सर्वसत्तावाद’ को संज्ञा दिएका थिए । ओलीलाई सरकारबाट विस्थापित गरेको डेढ वर्ष बित्दा पनि प्रधानमन्त्री देउवाले ती निकाय पहिलेकै ठाउँमा फिर्ता गर्ने, स्वायत्त वा प्रभावकारी बनाउन कुनै कदम अघि बढाएनन् । भोलि पनि यही नेतृत्वबाट यस्ता निकायलाई प्रभावकारी बनाउने र सुशासन दिनेमा आशावादी हुन नसकिने महामन्त्री थापा बताउँछन् । ‘एउटा पुस्ताले राजनीतिक अधिकार र आन्दोलनको नेतृत्व गर्‍यो, परिवर्तन स्थापित गर्‍यो । यसप्रति अत्यन्तै आदर गर्छौं । तर यही नेतृत्वबाट मुलुकको सुशासन, समुन्नत र समृद्धिको परिणाम प्राप्त हुने अपेक्षा गर्नु नै मूर्खता हुन्छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७९ ०८:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बौद्धिक वर्गको जिम्मेवारी छैन ?

जसरी दलहरू आ–आफ्ना विशिष्ट दार्शनिक आधारसहितका घोषणापत्र सूत्रपात गर्नबाट चुकेका छन्, त्यसै गरी नेपालको बौद्धिक भनिने वृत्त पनि ती घोषणा, प्रतिबद्धता वा संकल्पहरूको वैचारिक झुकावको आग्रह र पूर्वाग्रहरहित समीक्षा गर्न उत्तिकै अक्षम र उदासीन देखिएको छ ।
अच्युत वाग्ले

भारतको मुम्बईका नानाभाइ (नानी) पाल्किवाला (सन् १९२०–२००२) एक अद्भुत ‘पब्लिक इन्टेलेक्चुअल’ थिए । पेसाले कर सम्बन्धी कानुनका वकिल उनी आफ्नो ‘समानान्तर बजेट’ का लागि प्रख्यात भए । आफूलाई ‘अफर’ गरिएका सर्वोच्च अदालतको न्यायाधीश, महान्यायाधिवक्तासहित धेरैवटा उच्च सार्वजनिक पद अस्वीकार गरेका उनको इमानदारी र जनविश्वास अप्रतिम थियो ।

सन् १९५८ मा उनले भारत सरकारले बजेट प्रस्तुत गर्नेबित्तिकै त्यसको चिरफारसहित त्यो बजेट कस्तो हुनुपर्थ्यो वा हुन सक्थ्यो भनेर समानान्तर बजेट वक्तव्य दिन सुरु गरे । एउटा होटलको सानो हलबाट सुरु भएको उनको बजेट–वक्तव्य सुन्न भारतभरिबाट उद्योगपति, प्राज्ञ, कर्मचारी र सर्वसाधारण हजारौंको संख्यामा आउन थालेपछि पछिल्ला वर्षहरूमा मुम्बईको ब्रेबोर्न स्टेडियम बुक गर्न थालिएको थियो । ‘भारतमा दुईवटा बजेट भाषण हुन्छन्, नानीको र सरकारको’ भनिन्थ्यो । पाल्किवालाको बजेट सरकारको भन्दा धेरै लोकप्रिय हुन्थ्यो । उनको समीक्षापछि सरकार धेरैवटा कमजोरी सच्याउन बाध्य हुन्थ्यो ।

सार्वजनिक महत्त्वका दस्तावेजहरूमाथि बौद्धिक जगत्को यस्तो गम्भीर प्रकृतिको विश्लेषण, निर्भीक हस्तक्षेप र वैकल्पिक अवधारणा निर्माणले लोकतान्त्रिक प्रणाली सबल र प्रभावकारी हुन्छ । नेपाल संसदीय चुनावको संघारैमा छ । प्रतिस्पर्धी दलहरूले बाध्यतावश अन्तिम घडीमा घोषणापत्रहरू ल्याए । ती घोषणापत्रहरूमाथि ‘पब्लिक इन्टेलेक्चुअल’ हरूका गम्भीर समीक्षा र धारणा पटक्कै आएका छैनन् । ती घोषणापत्रहरूमा नवीनता विरलै रहेका, मुलुकका समस्याहरूको सम्बोधनमा दलहरू चुकेका, ती कर्मकाण्डी मात्र भएका केही प्रतिक्रिया अवश्य नै आएका छन् । तर, खास गरी सरकार बनाउने दाबी गरिरहेका दल वा दलका गठबन्धनहरूले कुनकुन क्षेत्रमा केकस्ता प्रतिबद्धता ल्याउने दूरदृष्टि र हिम्मत देखाउनुपर्थ्यो भन्ने विषय समेटेर नानी पाल्किवालाले जस्तै ती सतही घोषणाहरूलाई रौंचिरा विश्लेषण गरेर बौद्धिक जगत्ले पनि राजनीतिका सतही ढाकछोपलाई चुनौती दिन सक्नुपर्थ्यो ।

यस आलेखमा पाल्किवालाको प्रसंग उठाइनुको कारण गहन सार्वजनिक चासोका राष्ट्रिय मुद्दाहरूमा नेपाली बौद्धिक जगत्को चासो, क्षमता र भूमिकाको तुलना गर्नु हो । आन्तरिक लोकतन्त्रको अभ्यास शून्यप्रायः भएकाले दलहरूले अवलम्बन गर्ने अर्थ–सामाजिक नीतिहरू र मुलुकको उन्नयनका लागि आ–आफ्नो वैचारिक आवश्यकता अनुरूपको विधि निर्माणको प्राथमिकता ती दलको आन्तरिक संरचनाबाट निःसृत हुने उपक्रम ठप्प छ । राजनीतिक दलहरूले चुनावी घोषणापत्र लेखन वा अन्य कुनै गम्भीर दस्तावेज तयार गर्नुपरेमा बौद्धिक खेतालाहरूलाई जिम्मेवारी दिने गरेका छन् । यो भूमिका स्वीकार गर्ने बौद्धिकहरूले आफ्नो विवेक र बौद्धिक स्वतन्त्रता प्रयोग गर्ने क्षमता राखेको देखिँदैन । मुलुकका समस्याहरूको गाम्भीर्य र तिनको समधानका लागि आवश्यक विधि, कार्ययोजना र इच्छाशक्तिसहितको इमानदार प्रतिबद्धता ती दस्तावेजहरूमा समाविष्ट हुने सम्भावना असाध्यै कम छ । समस्याहरूको भित्री चुरोमा पुगेर समाधानहरू प्रस्ताव गर्नुको साटो आफ्नो दलको नेतृत्वले चुनाव जित्नका लागि जे आवश्यक भएको ठान्छ, त्यही लेखोट गर्ने बौद्धिक भाट प्रवृत्ति मौलाएको छ । खास विषयका विज्ञसँग लिइएका धारणाहरूलाई पनि सुविधा अनुसार तोडमरोड र काटछाँट गरेर घुसाइने गरेको छ ।

यो चुनाव पनि अपेक्षित बौद्धिक हस्तक्षेपका यी सबै कसीमा परम्पराभन्दा फरक हुन सकेन । मुलुकको भविष्यलाई सीधै चुनौती दिइरहेका गम्भीर मुद्दाहरूमाथि सके सबै दलको साझा समाधान, नसके चुनावी गठबन्धन गरेका दलबीचको साझा कार्यक्रम र त्यति पनि हुन नसके एकल दलकै भए पनि ती दिनानुदिन जटिल बन्दै गएका र दूर क्षितिजमा पनि समाधान नदेखिएका राष्ट्रिय समस्याहरूको समाधानको बाटो सुझाउनु आवश्यक थियो । यसमा दलहरू नराम्ररी चुकेपछि बौद्धिक जगत्ले मतदातामा मुद्दाहरूमा आधारित सुझबुझ अभिवृद्धि गराउने अभियानमार्फत जनमतलाई समग्र राष्ट्रहिततर्फ अभिप्रेरित गर्नु अपरिहार्य थियो । खास गरी मुलुकको शिक्षा, सुशासन र समृद्धिका तीनवटा पक्षमा उल्टो बाटामा तीव्र गतिमा भइरहेको यात्रालाई रोक्ने र सके सुधार पनि गर्ने प्रस्तावना नै कुनै निर्णायक दलको घोषणाले प्रस्टसँग नसमेटेपछि त्यसको तथ्यगत बौद्धिक प्रतिवाद हुन नसक्नु मुलुकको भविष्य वास्तवमै संकटापन्न भएको प्रमाण हो ।

१. शिक्षा

नेपालको खास गरी विश्वविद्यालय तहको शिक्षा सम्पूर्ण रूपले थला बस्ने अवस्थामा आइपुग्दा सबभन्दा बढी चासो र चिन्ता बौद्धिक जगत्ले नै राख्नुपर्ने हो । उच्च शिक्षा दिने शैक्षिक संस्थाको संख्या २० को हाराहारी पुग्दा ‘प्लस टु’ उत्तीर्ण गर्नेहरूको संख्या वार्षिक २ लाख हाराहारी झरेको छ । तीमध्ये आधाभन्दा बढी उच्च अध्ययनमा जाँदैनन् भनेर मान्ने हो भने, एउटा शैक्षिक संस्थाको भागमा औसत ५ हजार विद्यार्थी भर्नाका लागि आउने अनुमान गरौं । त्यो संख्या पनि सानो आकारका विश्वविद्यालयहरूका लागि ठीकै हुँदो हो । तर वार्षिक सवा लाख विद्यार्थी पढ्नकै लागि विदेश गइरहेका छन् । अध्ययन सकेर फर्कनेको संख्या शून्य बराबर छ ।

नेपालका सबै उच्च शिक्षाप्रदायक संस्थाहरूमा यही कराण विद्यार्थीको चरम अभाव हुन थालेको छ । यो सम्पूर्ण शैक्षिक प्रणाली छिट्टै धराशायी हुने संकेत त हुँदै हो, शिक्षा नै मुलुकको विकासका लागि आवश्यक सीपयुक्त जनशक्तिÙ नैतिक, राष्ट्रप्रेमी एवम् जिम्मेवार नागरिक उत्पादनको पूर्वसर्त भएकाले यसमा निर्णायक र तत्काल हस्तक्षेप भएन भने, मुलुकले अहिले भोगिरहेको सर्वाङ्गीण दुरवस्थामा सुधार आउँदैन ।

त्यसैले, जिम्मेवार दलहरूका घोषणापत्रमा नेपालमा उच्च शिक्षा पढाइ नहुने विषय अध्ययन गर्न विदेशी मुद्रा सटही लिएर वा विदेशबाट छात्रवृत्ति पाउनेले मात्र विदेश पढ्न जान पाउने व्यवस्थाको घोषणा गराउन तिनलाई सूत्रबद्ध गर्न खटिएका बौद्धिकहरू सक्षम हुनुपर्थ्यो । साथमा, गुणस्तरलाई सुधार्न उत्तिकै निर्मम निर्णय गर्नु आवश्यक छ । विदेशी राम्रा विश्वविद्यालयमा पढेका नेपाली वा विदेशी शिक्षक–प्राध्यापकहरूलाई उदारतापूर्वक स्वागत गर्ने र शैक्षिक पूर्वाधारमा लगानी गर्ने राजनीतिक प्रतिबद्धताले मात्रै सुधारको आरम्भ गर्न सक्छ । ‘ट्रेड युनियन’ सिफारिसको विकल्पमा योग्यता फद्धति (मेरिटोत्रेसी) को कदर गर्ने परिपाटी बसाउने अग्रणी चासो बौद्धिकहरूबाटै अपेक्षा गरिनु स्वाभाविक हो । सार्वजनिक पदमा बस्नेहरूले आम्दानीको स्रोत नदेखाई छोराछोरी विदेश पढाउने अभ्यासमा सम्पूर्णतः रोक लगाउनु अब अपरिहार्य छ । चिकित्सा, आईटी र इन्जिनियरिङ शिक्षा पूर्णतः नाफाखोरहरूको पन्जामा परेको छ । त्यसलाई तोड्ने इमानदार वाचा चाहिएको छ । अंग्रेजी माध्यममा विद्यालय शिक्षाको अवसर नपाउनेहरूका लागि यी विषयहरू ‘वीरबलको खिचडी’ सरह भइसकेका छन् । शिक्षा नीतिको आमूल सुधारबिना यी सुधारहरू सम्भव छैनन् । कुनै पनि दलले यसको प्रस्तावना गरेको छैन । यसको प्रतिवादसम्म पनि बौद्धिकहरूले गरेनन् ।

वस्तु उत्पादन गरेर छिमेकी अर्थतन्त्रका ठूला बजारहरूसँग प्रतिस्पर्धाको सम्भावना न्यून रहेकाले नेपाललाई उच्च शिक्षाको आकर्षक गन्तव्य बनाउने सम्भावनातर्फ ध्यान जान ढिला भएको छ । सस्तो शुल्क तिरेर अंग्रेजी माध्यममा उच्च शिक्षा लिन आतुर ठूलो चिनियाँ जनसंख्या र नेपालसँग आवतजावत सहज भएका भारतका छिमेकी राज्यका विद्यार्थीहरूलाई लक्षित गरेर पाठ्यक्रम र शैक्षिक पूर्वाधार विकास गर्ने अवसर नेपालले चुकाएको छ । शिक्षा आर्जनपछि राज्यले रोजगारी दिने अवधारणाबाट शिक्षाले नै स्वतः रोजगारी र स्वरोजगारी सृजना गर्ने स्वचालित पद्धति निर्माण गर्ने अवधारणा पनि घोषणापत्रहरूमा परेनन् ।

स्वास्थ्य क्षेत्रका समस्या र सम्भावना शिक्षाका भन्दा धेरै फरक छैनन् । अझ, मुलुकको राजनीतिक बहसको केन्द्रभागमा रहिरहने चिकित्सा शिक्षाको प्रश्न त सीधै जनस्वास्थ्यको गुणस्तर र पहुँचसँग सम्बन्धित छ । नेपालका करिब आधा दर्जन, भारतसँगका सीमावर्ती, सहरमा ठूलो क्षमताका स्तरीय अस्पताल र मेडिकल एवम् प्राविधिक शिक्षालयहरूको स्थापनाले स्वास्थ्य र शैक्षिक पर्यटनका असीमित ढोका खोल्ने सम्भावनाको पहिचान वर्षौंपहिले नै भएको हो । ती विषयले यस पटकका चुनावी प्रतिबद्धताहरूमा पनि प्रस्ट र यथेष्ट स्थान पाएनन् ।

२. सुशासन

सुशासनलाई अनेकौं आयाममा बुझ्न र विश्लेषण गर्न सकिन्छ । एकातर्फ मुलुकको संविधानले परिकल्पना गरेको शासकीय स्वरूपको सबलीकरण र अर्कातर्फ सार्वजनिक सेवाप्रदायमा सहज पहुँचलाई सुनिश्चित गर्न सके सुशासन स्वतः प्रत्याभूत हुन्छ । तर, यी दुवै अहिले खण्डित अवस्थामा छन् । उपल्लो तहमा राजनीतिक अपराधीकरणको घना छाया परेको छ । सबै दलका उच्च नेतृत्वलाई आफूले आर्जन नगरेको, स्रोत नखुलेको र कर नतिरिएको आम्दानीमा ठाँट–रवाफको जीवनयापन गर्ने कुलत लागेको छ । सेवाप्रदायका सबै तहमा भ्रष्टाचार व्याप्त छ । नागरिकले घरदैलोमा पाउनुपर्ने सेवा पाउन ठूलो कष्ट बेहोर्नु र मूल्य चुकाउनुपरिरहेको छ ।

बौद्धिक भनिन रुचाउने वर्ग यस्तो भ्रष्टाचारको साङ्लोमा नजोडिनुपर्ने हो । आफूहरूले सबै ऊर्जा खन्याएर देवत्वकरण गरेका राजनीतिकर्मीहरूमध्ये को कति भ्रष्ट र शुद्ध छ भन्ने भेउ पाउन, परख गर्न पनि बौद्धिकहरूले नै सबभन्दा राम्ररी सक्दा हुनन् । तर, त्यसको झल्कोसम्म पनि यस पटकका घोषणापत्रहरूमा पाइएको छैन । सबै तहका सार्वजनिक पदमा बस्नेहरूले वैध आम्दानीको स्रोत बराबरभन्दा बढी जम्मा गरेको सम्पत्ति स्वतः राष्ट्रियकरण हुने प्रस्ताव गर्न कुनै दलले सकेन । भ्रष्टाचारभन्दा बढी सबै प्रकृतिका अपराधमा दण्डहीनता चरममा छ । जनतालाई यो सबै अनुभूति छ । त्यसको आक्रोश राजनीतितिर मात्रै होइन, आफूलाई बौद्धिक भनाउने तर विवेकको स्वतन्त्र प्रयोग नगर्नेहरूतिर पनि सोझिएको छ ।

३. समृद्धि

समृद्धि एक सापेक्ष शब्द हो । यसले मनोवैज्ञानिक भलाइ (साइकोलोजिकल वेलबिइङ) देखि प्रतिव्यक्ति आय, जीवनस्तर, भौतिक पूर्वाधारहरूको उपलब्धता र विकासका अन्य सूचकहरूसम्मको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ । तर यी सबैका लागि पूर्वसर्त चाहिँ समान छ- उत्पादकत्वकेन्द्रित आर्थिक प्रभावकारिता (इकोनोमिक इफिसियन्सी) । नेपालमा यथार्थमा वस्तुहरूको उत्पादकत्व शून्य र सेवाहरूको उत्पादकत्वको लगभग सम्पूर्ण हिस्सा आयातित वस्तुहरूमा आधारित छ ।

नेपालको अर्थतन्त्र झन्डै ७९ प्रतिशत छाया वा अवैध छ । उदाहरणका लागि, २०६८ सालको जनगणनाले नै ५३.९ प्रतिशत जनता पक्की घरमा बसोबास गर्ने देखाएको थियो । यो संख्या विगत दस वर्षमा उल्लेख्य बढेको छ जुन २०७८ सालको जनगणनाको परिष्कृत तथ्यांक आएपछि यकिन होला । अहिले ३२ लाखभन्दा बढी सवारीसाधन दर्ता छन् । तर स्थायी लेखा नम्बर र मूल्य अभिवृद्धि करमा दर्ता हुनेको जम्मा संख्या ५३ लाख पुगेको देखिए पनि वास्तविक प्रत्यक्ष कर तिर्नेहरूको संख्या १५ लाख हाराहारी मात्रै छ । यो ठूलो विडम्बना हो । पक्की घर बनाउने र सवारी साधन खरिद गर्ने हैसियतको आम्दानी हुनेहरू पनि करको दायरामा छैनन् । सामान्यतः धेरैको जीवनस्तर देखिने आम्दानीका तुलनामा धेरै माथि छ । घरजग्गा लगायतमा सट्टेबाजी (स्पेकुलेटिभ) प्रकृतिको लगानी अत्यधिक छ । तिनमा मूल्य नियामकहरू छैनन् ।

यो अवैध अर्थतन्त्रलाई वैध बनाउने कार्ययोजना कुनै दलको घोषणापत्रले प्रस्तुत गरेन । अर्थशास्त्री र विज्ञहरू नेपाल कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको २५ प्रतिशत बराबर कर उठाउने मुलुक हुनु आफैं उच्च करको दरको संकेत हो भनेर उम्किरहेका छन् । एकतिहाइ अर्थतन्त्र मात्र वैध गणनामा समेटिएपछि यो अनुपात यसरी अस्वाभाविक देखिने नै भयो । सामान्य उपभोगका वस्तुलगायत सम्पूर्ण आयात निर्भरता, अत्यन्त कम रोजगारी सृजना र आयातमा आधारित प्रतिगामी राजस्वबाहेक अन्य आर्थिक स्रोत वा लगानी नगण्यमा पुगेको अर्थतन्त्र उकास्ने कुनै आशालाग्दो कार्यक्रम कुनै पनि दलको घोषणापत्रमा उल्लेखसम्म छैनÙ अवैध अर्थतन्त्रलाई वैधताको परिधिमा ल्याउनु त धेरै परको कुरा भयो । बौद्धिकहरू पनि यस्ता गम्भीर विश्लेषणभित्र छिर्नुभन्दा भोट खसाल्ने रमाइलोमै बढी रुमलिएका छन् । जसरी दलहरू आ–आफ्ना विशिष्ट दार्शनिक आधार (फिलोसोफिकल अन्डरपिनिङ्स) सहितका घोषणापत्र सूत्रपात गर्नबाट चुकेका छन्, त्यसै गरी नेपालको बौद्धिक भनिने वृत्त पनि ती घोषणा, प्रतिबद्धता वा संकल्पहरूको वैचारिक झुकावको आग्रह र पूर्वाग्रहरहित समीक्षा गर्न उत्तिकै अक्षम र उदासीन देखिएको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७९ ०८:२३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×