बाढीले सयौं घर डुबानमा, सडक अवरुद्ध - समाचार - कान्तिपुर समाचार

बाढीले सयौं घर डुबानमा, सडक अवरुद्ध 

पहिरोमा एकै परिवारका तीन जनाको मृत्यु
नदी तटीय क्षेत्र उच्च जोखिममा
कर्णालीमा हवाई सेवासमेत ठप्प
कान्तिपुर टिम

काठमाडौँ — तीन दिनयताको मौसमी विपद्का कारण ५ जनाको मृत्यु भएको छ । तराईका विभिन्न ठाउँ जलमग्न छन् भने हिमाली क्षेत्रमा हिमपात भएको छ । काठमाडौंमा एकै परिवारका तीन जनाको पहिरोमा परी मृत्यु भएको हो । लमजुङ र पाल्पामा पनि दुई जनाले ज्यान गुमाएका छन् ।


काठमाडौंको चन्द्रागिरि नगरपालिका–२ देउराली नजिकै बिहीबार रातिको पहिरोमा पुरिएर एकै परिवारका तीन जनाको मृत्यु भएको छ । मृत्यु हुनेमा काभ्रे धुलिखेल–१२ का ५१ वर्षीय राजु श्रेष्ठ, उनकी श्रीमती ४५ वर्षीया रेखा र छोरी डेढ वर्षीया सारथी रहेका छन् । चन्द्रागिरि–२ देउराली नजिकै मसिनी जाने बाटोमा वर्षाका कारण पहिरो खस्दा रेकी ध्यान केन्द्रमा सुतिरहेका उनीहरूको मृत्यु भएको चन्द्रागिरि–२ का वडाध्यक्ष भाइकृष्ण तामाङले बताए । केही समयदेखि बिरामी भएकाले उनीहरू ध्यान केन्द्रमा उपचारका लागि बस्दै आएका थिए ।

उता, लमजुङको दोर्दी र दूधपोखरी गाउँपालिकाको सिरानमा रहेको पर्यटकीय क्षेत्र मेमेपोखरी घुम्न गएका एक युवकको मृत्यु भएको छ । सर्लाही लालबन्दी नगरपालिका–१२, पत्थरकोटका २७ वर्षीय बुद्धिमान योञ्जनको मृत्यु भएको हो । उनीसँगै यात्रामा रहेकी लमजुङ बेंसीसहर नगरपालिका–१० माइत भएकी शर्मिला तामाङ सम्पर्कविहीन छन् । उनीहरूको खोजीमा जुटेका प्रहरी निरीक्षक विष्णु विकका अनुसार शर्मिलाका बुबा, भाइ र काका करिब ४ हजार मिटर उचाइको च्यार्बो भन्ने ठाउँको भेडी गोठमा आएर बसेका छन् । ‘श्रीमान्–श्रीमती पछि आउँदै गर्ने र अन्य ३ जनाले अगाडि बास खोज्न जाने सल्लाहबमोजिम अरू अघि बढे, त्यही बेला श्रीमान्लाई लेक लागेछ,’ विकले भने, ‘श्रीमान्लाई भएको समस्याबारे जानकारी गराउन डाँडाकाँडा खोज्दै मोबाइल सम्पर्क गर्न आएकी श्रीमती रातको समयमा बाटो पहिल्याउन नसक्दा सम्पर्कविहीन भएकी हुन् ।’

दोर्दी गाउँपालिका अध्यक्ष युवराज अधिकारीले ४ हजार ८ सय मिटर उचाइमा रहेको मेमेपोखरी घुम्न गएका युवकलाई लेक लागेको जानकारी आएपछि प्रहरीलाई खबर गरेको र टाप गाउँका युवालाई उद्धारका लागि पठाएको बताए । शुक्रबार बराहपोखरीबाट २ घण्टा माथि गएर खोजी गरे पनि नभेटेको डीएसपी प्रकाश श्रीमलले बताए । उनका अनुसार खोजी कार्यमा दोर्दी–८ टापगाउँका ५ युवा पनि जुटेका छन् । लेकमा भीषण वर्षा भएपछि खोज्न नसकी उनीहरू बराहपोखरी फर्केका छन् । शुक्रबार नेपाली सेनाको उदिपुरस्थित चण्डीप्रसाद गणबाट ५ सैनिक उद्धारका लागि गएको उनले बताए ।

पाल्पामा खोलाले बगाएर बालिकाको ज्यान गएको छ । खोलाले बगाएर दुई र पहिरोमा पुरिएर दुई जना घाइते छन् । रिब्दीकोटको ठिमुरेस्थित मन्दी खोलाले बगाएर पाँच वर्षकी प्रिन्सु पचभैयाको मृत्यु भएको जिल्ला प्रहरी कार्यालयका सूचना अधिकारी वीरेन्द्र थापाले बताए । प्रिन्सुसँगै उनकी आमा ३४ वर्षीया कविता र स्थानीय ३२ वर्षीय मीना रानालाई पनि सँगै खोला तर्ने क्रममा बगाएको थियो । उद्धार गरिएका उनीहरूको तानसेनस्थित लुम्बिनी मेडिकल कलेजमा उपचार गराइएको छ । पाल्पाको तिनाउ गाउँपालिका–६ मस्यामस्थित चिदिसमा पहिरोले घर पुरिँदा २१ वर्षीया विष्णुमाया सारू र डेढ वर्षकी अरुषी खासु घाइते भएका छन् ।

यस्तै, प्यूठानमा पहिरोमा पुरिएर ६ जना बेपत्ता भएका छन् । माण्डवी गाउँपालिका–४ फरिन्डेमा बमबहादुर राहु मगरको घर शुक्रबार पहिरोमा पुरिएको हो । जिल्ला प्रहरी कार्यालयका प्रवक्ता एवं प्रहरी निरीक्षक सुशील थापा मगरका अनुसार पहिरोमा पुरिएर ६० वर्षीय बमबहादुर राहु मगर र उनकी श्रीमती, १८ वर्षीया मौसमी थापा, ६० वर्षीय हीराबहादुर थापा, चार वर्षीय सुशान थापा र २१ वर्षीय टेकी राहु मगर बेपत्ता भएका हुन् । उद्धारका लागि गएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी सुनिता नेपाल, प्रहरी नायब उपरीक्षक सुवास खड्कासहितको टोली सडक अवरुद्ध भएका कारण बाटोमै रोकिएको छ ।

पूर्वी नवलपरासीमा भने दुई सयभन्दा बढी घर डुबानमा परेका छन् । सयौं हेक्टर धान बालीमा क्षति पुगेको छ । गैंडाकोट नगरपालिका–१ र २ मा ८० घर डुबानमा परेका हुन् । विनयत्रिवेणी–१ बगुवनमा पनि शुक्रबार ७५ घर डुबानमा परेका छन् । त्रिवेणी जान दाउन्ने सडक भएर पश्चिम नवलपरासीको बर्दघाट हुँदै जानुपर्ने भएकाले उद्धारमा कठिनाइ भएको गाउँपालिका अध्यक्ष घनश्याम गिरीले बताए । नारायणी नदीको पानी बस्ती पसेपछि मध्यबिन्दु नगरपालिका–१० को सेहरी, नन्दपुर क्षेत्रमा पनि २० भन्दा बढी डुबानमा परेका छन् । नारायणी नदी र खहरे खोलामा आएको बाढीको क्षति न्यूनीकरण र डुबान प्रभावितका लागि उद्धार र राहत टोली तयारी अवस्थामा राखिएको पूर्वी नवलपरासीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी सुमन घिमिरेले बताए ।

पहिरोले कालीगण्डकी करिडोरअन्तर्गत पूर्वी नवलपरासीको गैंडाकोटदेखि पाल्पा जोड्ने सडक पनि अवरुद्ध भएको छ । बुलिङटार गाउँपालिका–६ मा पर्ने फूलमती खोला नजिकै पहिरो खसेको र अन्य स्थानमा पनि साना पहिरो खस्दा बिहीबारदेखि सडक अवरुद्ध भएको जिल्ला प्रहरीका सूचना अधिकारी सन्तोष पाठकले बताए । स्याङ्जाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी गंगाबहादुर क्षत्रीका अनुसार वालिङ–१३ बायाँटारीमा पहिरोले, गल्याङ–५ पिँडीखोलामा डुबान र भीरकोट–९ मा पहिरोका कारण उच्च जोखिममा परेका १६ परिवारलाई सुरक्षित ठाउँमा सारिएको छ ।

यस्तै, वर्षाका कारण म्याग्दीका सबै सडक अवरुद्ध छन् । पहिरोले बेनी–जोमसोम सडकको जलेश्वर, चमेरे, बैंसरी, बेगखोला, तातोपानी, दाना, काप्रेमा यातायात अवरुद्ध छ । बैसरीमा भीर काटेर बनाएको करिब ५० मिटर लामो सडकमा निरन्तर पहिरो झरेकाले पैदल यात्रु खरबारी, धानखोल र झाडी हुँदै २ घण्टासम्म हिँड्नुपरेको छ । ‘बेनी–जोमसोम सडकको म्याग्दी खण्डमा पर्ने बेनीदेखि घाँसासम्मको सडक पहिरोले छियाछिया भएको छ । हिँड्न पनि समस्या भएको छ,’ बेनी–जोमसोम सडकका नागरिक सुपरभाइजर इन्द्रसिं शेरचनले भने । सदरमुकाम बेनीदेखि पश्चिम मालिका गाउँपालिका केन्द्र रहेको दरबाङ हुँदै धवलागिरि गाउँपालिका केन्द्र मुना जोड्ने सडक पनि दर्जनौं स्थानमा पहिरो झर्दा यातायात अवरुद्ध भएको प्रहरीले जनाएको छ । बेनी–बागलुङ जोड्ने सडक पनि ८ किलोमिटर दक्षिण बेनी–१ रत्नेचौरमा भासिएकाले साना सवारीबाहेक आवागमन बन्द छ ।

गण्डकमा तीन वर्षयताकै उच्च बहाव

पूर्वी नवलपरासीको गण्डक ब्यारेजमा पानीको बहाव उच्च भएको छ । बाँधमा पानीले खतराको सूचक पार गरेपछि नेपाल र भारततर्फका सबै ३६ वटै ढोका बिहीबार खोलिएको गण्डक ब्यारेजका भू–आर्जन अधिकारी अमित खड्काले बताए । मंगलबारदेखि परेको वर्षाका कारण नारायणी नदीमा बाढी आएको हो । बुधबार राति ब्यारेजमा २ लाख ५४ हजार क्युसेक प्रतिसेकेन्ड पानी प्रवाह भइरहेकामा शुक्रबार दिउँसो ४ बजे ४ लाख ४० हजार क्युसेक पानी प्रवाह भएको रेकर्ड छ । यो बहाव तीन वर्षयताकै उच्च भएको खड्काले बताए ।

सुस्ता गाउँपालिका अध्यक्ष टेकनारायण उपाध्याय र प्रमुख जिल्ला अधिकारी श्रवणकुमार पोखरेलसहितको टोलीले बाढी प्रभावित क्षेत्रको अवलोकन गरेर स्थानीयलाई सुरक्षित स्थानमा राख्न र कुनै पनि समस्या परेमा प्रहरी र गाउँपालिकामा जानकारी गराउन आग्रह गरेका छन् । बाढीका कारण सरावल, पाल्हीनन्दन र सुस्तामा लगाएको सयौं बिघाको धान खेतीमा क्षति पुगेको छ । बबई नदीमा आएको बाढीले सय बढी घर डुबानमा परेका छन् । सदरमुकाम गुलरियाको वालापुर, इन्द्रपुर, मुक्तिनाथघाट, गंगापुर, राधाकृष्ण टोललगायत बारबर्दिया नगरपालिकाका केही ठाउँ डुबानमा परेको छ ।

बाढीको कटानले गुलरिया नगरपालिकाको वालापुर, थपुवालगायतका ठाउँ उच्च जोखिममा परेका छन् । सल्यान र दाङमा लगातार पानी परेकाले रातिसम्म सदरमुकामलगायत बबई तटीय क्षेत्र उच्च जोखिममा रहेको प्रमुख जिल्ला अधिकारी बन्धुप्रसाद बाँस्तोलाले बताए । गुलरिया–११ इन्द्रपुरका किसान सौखत अली गद्दीले यस क्षेत्रमा करिब ५ सय बिघा खेतमा पाकेको धान डुबानमा परेको ।

सहिद मार्गअन्तर्गत होलेरी–नुवागाउँ खण्डमा क्षति पुगेको छ । भांगोबारी नजिकैको सडक क्षेत्रमा पहिरो खसेपछि आवागमन अवरुद्ध भएको छ । रोल्पाका प्रहरी प्रमुख प्रहरी नायब उपरीक्षक विनोद घिमिरेले सहिद मार्ग आयोजना कार्यालयलाई सडक खुलाउन आग्रह गरिएको बताए । दाङको घोराहीदेखि रोल्पा हुँदै उक्त सडक रुकुमसम्म पुगेको छ । सडकमार्फत दैनिक सयौं यातायातका साधन आवतजावत गर्छन् । सहिद मार्गकै घोराही दुई खोली–होलेरी खण्डमा पनि पहिरो खसेको छ । यस्तै घर्तीगाउँ–दुईखोली–थवाङ खण्डमा पनि पहिरोले सडक अवरुद्ध भएको प्रहरीले जनाएको छ ।

नदी र खोलामा आएको बाढीले दाङको देउखुरी उपत्यकाका बस्ती डुबानमा परेका छन् । राप्ती गाउँपालिकाका कालापानी, पिपरखुट्टी, बगरापुर, सगरापुर, पहरूवा, लट्ठहवा, डोडही, सिसहनियालगायतका गाउँ डुबानमा परेको गाउँपालिका अध्यक्ष प्रकाश विष्टले बताए । लमहीको सतबरिया र राजपुर गाउँपालिकाका विभिन्न क्षेत्रमा राप्ती नदीको डुबानमा परेका नागरिकलाई नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी र नेपाल प्रहरीको टोलीले उद्धार गरेको प्रजिअ हीरालाल रेग्मीले बताए ।

वर्षाले बाँकेको जनजीवन पनि प्रभावित भएको छ । राप्ती नदी तटीय बस्ती डुडुवा गाउँपालिका–१ को चौफेरी बस्तीका ३ सयभन्दा बढी बासिन्दा डुबानमा परेका छन् । प्रजिअ सूर्यबहादुर खत्रीले चौफेरी गाउँका कम्तीमा ८० घरपरिवारका अढाई सय बासिन्दालाई नजिकैको एउटा आश्रयस्थलमा राखिएको बताए ।

यस्तै, कर्णालीभर हवाई तथा यातायात सेवा बन्द भएको छ । बुधबार अपराह्नदेखिको वर्षाले कर्णाली, राप्ती, मध्यपहाडीलगायत मुख्य राजमार्गको ठाउँठाउँमा पहिरो जाँदा गाडी चल्न सकेनन् भने शुक्रबार नेपालगन्ज र सुर्खेतबाट कुनै पनि जहाजले हिमाली जिल्लामा उडान भरेनन् ।

कर्णाली राजमार्गअन्तर्गत दहीखोला, सुनुवारखोला, पादुका, कालेखोला, हुल्म, कर्णाली करिडोरको खुलालु, भैरेकुना, फुगाड, राप्ती राजमार्गको जलेखर्क, फलाटे, कपुरकोटलगायत ठाउँमा पहिरो खसेपछि यातायात सेवा ठप्प भएको हो । मध्यपहाडी राजमार्गमा पनि झन्डै आधा दर्जन ठाउँमा पहिरो गएपछि दर्जनौं मालवाहक तथा सार्वजनिक सवारीसाधन विभिन्न स्थानमा अलपत्र परेको प्रदेश प्रहरी कार्यालयले जनाएको छ । हिमाली जिल्ला मनाङ जोड्ने एक मात्र बेंसीसहर–चामे सडक पनि अवरुद्ध भएको छ । मनाङका प्रजिअ रवीन्द्रप्रसाद आचार्यले वर्षा रोकिनासाथ प्रहरी, स्थानीय तहका साथै सरोकारवालालाई सडक मर्मतमा खटिन अनुरोध गरिएको बताए ।

- आश गुरुङ (लमजुङ), नवीन पौडेल (परासी), माधव अर्याल (पाल्पा), कमल पन्थी (बर्दिया), काशीराम डाँगी (रोल्पा), दुर्गालाल केसी (दाङ), रूपा गहतराज (नेपालगन्ज), शमशेरविक्रम जीसी (प्यूठान), हरिहरसिंह राठौर (सुर्खेत), प्रतीक्षा काफ्ले (कास्की) र घनश्याम खड्का (म्याग्दी)

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७९ ०७:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दिवा खाजामा मनपरी

विद्यार्थीको खाजाका लागि वार्षिक १० अर्बभन्दा बढी खर्च छ तर केन्द्रले पठाउने बजेटमा अनुगमन, व्यवस्थापन र निरीक्षणको जिम्मा पालिकालाई दिइएकाले शिक्षा मन्त्रालयसँग कार्यक्रमको लेखाजोखा नै छैन 
कान्तिपुर टिम

काठमाडौँ — सरकारी विद्यालयमा विद्यार्थीको उपस्थिति टिकाइराख्न दिवा खाजा कार्यक्रम सुरु गरिए पनि प्रभावकारी अनुगमन र समन्वय नहुँदा यसको कार्यान्वयन फितलो बनेको छ । विद्यालयले नै मापदण्ड पालना नगर्दा सरकारी लक्ष्य पूरा नहुने मात्रै होइन अनियमितताको जोखिम बढेको छ ।


कतिपय विद्यालयमा त मापदण्डभन्दा बाहिर गएर खाजा वितरण गर्दा विद्यार्थीको स्वास्थ्यमाथि पनि खेलबाड भइरहेको छ ।

संघीय सरकारले आर्थिक वर्ष ०७७/७८ बाट सामुदायिक विद्यालयमा बालविकास केन्द्रदेखि कक्षा ५ सम्मका बालबालिकालाई दिवा खाजामार्फत बजेट विनियोजन गरेको थियो । चालु आर्थिक वर्षदेखि दिवा खाजालाई कक्षा ६ सम्म पुर्‍याइएको छ । सरकारले १० वर्गमा विभाजन गरी दिवा खाजाको मेन्युमा ६० वटा नमुना बनाएर पठाए पनि विद्यालयले सरकारी मापदण्डबाहिर गएर काम गरिरहेका छन् । २०७५/०७६ देखि नै ४ कक्षासम्मका लागि दिवा खाजा कार्यक्रम सुरु गरिएको थियो । स्थानीय पालिकामार्फत प्रतिविद्यार्थी १५ रुपैयाँका दरले १८० दिनको रकम सरकारले पठाए पनि कैयौं विद्यालयले दिवा खाजा नखुवाई नगदै वितरण गरेर सरकारी कार्यविधिको उल्लंघन गरिरहेका छन् ।

रूपन्देहीको रोहिणी–५ की निशु यादव पिपरहवा माविको ३ कक्षामा पढ्छिन् । उनले १० महिनायता दिवा खाजा पाएकी छैनन् । ‘पहिले दिन्थे, अचेल दिँदैनन्,’ उनले भनिन् । उनका हजुरबुबा रामवृक्ष यादवले विद्यालयमा अध्यक्ष र प्रधानाध्यापकको लापरबाहीले समस्या भएको बताए । ‘न राम्रो पढ्न जानेका छन्, न खाजा पाउँछन्,’ उनले भने, ‘घरबाट खाजा पठाउने केही छैन, विद्यालयले दिँदैन ।’ अनियमितता भएको भन्दै अभिभावकहरूले २१ साउनमा प्रधानध्यापकसमक्ष ज्ञापनपत्र बुझाएका थिए, सुनवाइ नभएपछि २४ साउनमा ताल्चा लगाए । विद्यार्थीले १० महिनायता खाजा नपाएको र सबै बजेट प्रधानाध्यापक र व्यवस्थापन समिति अध्यक्षले व्यक्तिगत बनाएको अभिभावक पशुपति यादवले बताए । प्रधानाध्यापक अब्दुल हलिम खाँले भने आफूहरूले दिवा खाजाबापतको रकम गत असार ३१ गते मात्र प्राप्त गरेको दाबी गर्दै उक्त रकम छिट्टै वितरण गर्ने बताए । ‘हाजिरी हेरेर खाजाको रकम दिने गरेका थियौं,’ उनले भने, ‘मंसिरयताको अब वितरण गर्छौं ।’

रूपन्देहीको मर्चवारी–७ स्थित बगौली माविमा पनि विद्यार्थीले वैशाखयता खाजा पाएका छैनन् । कक्षा ५ मा पढ्ने निरज कहारले स्कुलमा खाजा खान नपाएको सुनाए । घरबाट खाजा बोकेर आउने आर्थिक हैसियत नभएका उनीजस्ता विद्यार्थी दिनभर भोकै रहन्छन् । प्रधानाध्यापक रामविलास पालले विद्यालय विवाद देखिएकाले कुनै पनि योजना अघि सार्न नपाइएको बताए । ‘पालिकाको निर्देशन पर्खिरहेका छौं,’ उनले भने, ‘यो वर्षको कुनै कार्यक्रम सुरु गर्न पाइएको छैन ।’ सर्लाहीका दक्षिणी क्षेत्रका कतिपय विद्यालयमा कोभिडका बेला बन्द भएको दिवा खाजा कार्यक्रम अझै सुरु हुन सकेको छैन । पिपरियास्थित बालगोविन्द माविमा भने महिनौंपछि केही दिनयता दिवा खाजा लागु भएको छ । पालिकाबाट रकम भुक्तानीमा आलटाल भएकाले कार्यक्रम रोक्नुपरेको प्रधानाध्यापक बद्रीनारायण मिश्रले बताए ।

केही जिल्लामा भने स्थानीय तहभित्रको विवादको मार दिवा खाजामा परेको छ । रौतहटको गरुडा नगरपालिकाका तत्कालीन नगरप्रमुख इन्नुराय यादव र उपप्रमुख रंगीलादेवी जैसवालबीचको मतभेदले नगर क्षेत्रका २३ सामुदायिक विद्यालय र ७ माध्यमिक बालबालिकाले ७ महिनासम्म दिवा खाजा पाएनन् । खाजाबापतको झन्डै २ करोड ५० लाख रकम फ्रिज भयो ।

नगरप्रमुख यादवले दिवा खाजाका लागि भाँडा खरिद गर्न टेन्डर आह्वान गरेपछि विवादको सुरुवात भएको थियो । उपप्रमुख जैसवालले विद्यार्थीको उपस्थितिका आधारमा टेन्डर गर्नुपर्ने र सोही आधारमा रकम निकासा गर्नुपर्ने अडान राखेपछि विवाद झन् चर्कियो । अन्ततः खाजाबापतको रकम नै वितरण भएन । अहिलेका नगरप्रमुख कन्थमुनि जैसवालले ७ महिनासम्म दिवा खाजा रोकिएको बताए ।

कालीकोटको खाडाचक्र–४ दलित टोलका विद्यार्थी पनि दिवा खाजाबाट वञ्चित भएका छन् । अभिभावक मानबहादुर विश्वकर्माले भने, ‘स्कुल जान मनै गर्दैनन् । गए पनि भोक लाग्यो भनेर उत्तिखेरै आइजान्छन् ।’

सरकारले दलित छात्रवृत्ति, छात्रा छात्रवृत्ति, दिवा खाजाबापत बालबालिकाले प्रत्यक्ष पाउने रकम विद्यालय पठाउँछ । तर, ०६२ सालमा अभिभावकले देउसी खेलेको रकमबाट स्थापना भएको विद्यालयले दरबन्दी पूर्ति नभएको भन्दै पाठ्यपुस्तक र दिवा खाजाको रकम निजी स्रोतका ५ शिक्षक पाल्न खर्च गरिरहेको छ ।

‘विद्यालयमा त खाजा दिँदैनन्,’ तिलागुफा–२ की ३१ वर्षीया एकल महिला रामकला बोहोराले भनिन्, ‘मास्टरकन तलब दिनै पुग्दैन भन्छन् । आफ्ना नानीहरू भोकै हुन्छन् ।’ कालीकोटका ९ वटै स्थानीय तहका दिवा खाजाको एकरूपता छैन । अधिकांश विद्यालयले निजी स्रोतका शिक्षकको तलबमा खर्च गर्ने गरेका छन् भने दरबन्दी भएका विद्यालयले पनि नियमित खाजा खुवाउने गरेका छैनन् । कतिपयले भने नगद नै वितरण गर्ने गरेका छन् । २ सय ९४ वटा विद्यालय भएको कालीकोटमा एक सय विद्यालय शून्य दरबन्दीका हुन् । एउटै दरबन्दीका विद्यालयमा निजी स्रोतका शिक्षक राख्नुपर्ने बाध्यताले असल उद्देश्यका लागि विद्यालयले खराब काम गरिरहेको नागरिक समाजका अगुवा किरण अधिकारीले बताए ।

कालीकोटमा बर्सेनि झन्डै १५ करोड रुपैयाँ दिवा खाजाका लागि आउने गरेका शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ प्रमुख चन्द्रप्रसाद अधिकारीको भनाइ छ । अधिकांश विद्यालयले दिवा खाजाको रकम शिक्षकको तलबमा खर्च गरिरहेको उनले बताए ।

सरकारी कार्यविधिमा दिवा खाजाबापतको रकम वितरण गर्न नमिल्ने प्रावधान भए पनि कैयौं विद्यालयले विद्यार्थीलाई रकम नै वितरण गरिरहेको देखिन्छ । म्याग्दीको बेनी नगरपालिका–८ कालीपुलको बालमन्दिर आधारभूत विद्यालयले विद्यार्थीलाई दैनिक हाजिरीका आधारमा नगदै बाँड्छ । नगद पाएपछि अधिकांश विद्यार्थीले सरकारी मापदण्डभन्दा बाहिरको जंकफुड किनेर खाने गरेको देखिन्छ । प्रधानाध्यापक सुरेन्द्र कार्कीले भने, ‘अधिकांश विद्यार्थी मजदुरका छोराछोरी हुन् । अभिभावकले पनि सजिलोका रूपमा पैसा दिएरै पठाउँछन् । स्कुलको कम्पाउन्डमा चाउचाउ, बिस्कुटको पसल भएकाले त्यहीँ किनेर खान्छन् ।’

सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिका शिक्षा शाखाका प्रमुख शंकर लुइँटेलले १५ रुपैयाँमा शिक्षा मन्त्रालयले थमाएको सूचीअनुसार खुवाउन नसकिने बताए । ‘एउटै अन्डाको २५ रुपैयाँसम्म पर्छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले खाजा नखुवाई प्रतिविद्यार्थी १५ रुपैयाँ बाँडिरहेको तर बिल भने खाजा खुवाएको भनेर राखी रकम निकासा गरिएको छ ।’ कमलामाई–३ रक्त माला प्राविका प्रअ कर्णबहादुर कार्कीले अभिभावकलाई रकम दिएर घरबाटै अनिवार्य खाजा पठाउन भनिएको बताए ।

तनहुँका धेरैजसो विद्यालयमा पनि दिवा खाजामा विद्यालयले मनोमानी गरिरहेका छन् । व्यास नगरपालिकास्थित जलदेवी माविले दिवा खाजामा बिस्कुट, चाउमिन र समोसा खुवाउने गरेको छ । दिवा खाजाको मेन्यु अनिवार्य तयार पार्नुपर्ने भए पनि विद्यालयले यसको बेवास्ता गरेको छ । प्रधानाध्यापक जयराम सेढाईंले दिवा खाजा बनाउने २ जना सहयोगी रहे पनि नआएका बेला क्यान्टिनमा समोसा र चाउमिन दिने गरेको स्विकारे । जिल्ला शिक्षा समन्वय इकाइ तनहुँका प्रमुख वसन्तराज पौडेलले अनुगमनमा जाँदा अधिकांश विद्यालयका क्यान्टिन जंकफुडले भरिएको देखिएको बताए । ‘विद्यालयमा केही कार्यक्रम भयो भने विद्यार्थीकै अगाडि बिस्कुट र चिया खाजाका रूपमा दिइन्छ, यो दृश्य देखेका विद्यार्थीले के सिक्लान् ? त्यसैले विद्यालयभित्र जंकफुड भित्र्याउनै रोक्नुपर्छ ।’ जिल्लाका ४३१ सामुदायिक विद्यालयले दिवा खाजा सञ्चालन गर्दै आएका छन् ।

स्याङ्जाका केही सरकारी विद्यालयले दिवा खाजाको रकम विद्यार्थीलाई नगदै दिने गरेका छन् । ‘दिवा खाजाको रकम थोरै भयो भन्दै खाजा नदिने, १५ रुपैयाँ दिने गरेको पनि भेटियो,’ जिल्ला शिक्षा समन्वय समितिका प्रमुख गुरुप्रसाद पौडेलले उनले भने । सुधारका लागि सम्बन्धित पालिकामा पत्राचार गरिएको उनको भनाइ छ । ‘अब पनि सुधार नभए कारबाहीको प्रकृया अघि बढाउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘खबरदारी गर्ने र कारबाही गर्ने अधिकार हामीलाई छैन । पालिकामार्फत सुझाउने हो ।’

आँधीखोला गाउँपालिका प्रमुख विश्व पौडेलले कतिपय विद्यालयमा व्यवस्थापन समिति, अभिभावकले बजेट थपेर नै खाजा खुवाउने गरेको बताए । जिल्लाभरका अधिकांश विद्यालयमा मकै, भट्टमास, सुजी, अन्डालगायतका खानेकुराको व्यवस्था गरिएको छ । चापाकोट नगरपालिका शिक्षा शाखा प्रमुख बन्दना गुरुङले मन्त्रालयले दिएको मेन्युअनुसार नगरपालिकाले विद्यालयमा निर्देशन दिएको बताइन् । ‘सुरु–सुरुमा जस्तो समस्या अहिले छैन,’ उनले भनिन् । दिवा खाजा कार्यक्रम प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि खाजाको मात्रा, गुणस्तर, मापदण्डको अनुगमन जरुरी रहेको सरोकारवाला बताउँछन् ।

बाराको कलैया–२० नेरा माविका प्रमुख राउद्धार साहमाथि विद्यार्थीलाई किरा लागेको चना खुवाएको आरोप लाग्यो । विद्यार्थीको स्वास्थ्यमाथि खेलवाड गरेको भन्दै उपमहागरसम्म कुरा पुगे पनि कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढेन । बरु चार लाखको अनुमानित खर्चमा टायल्स, मार्बलसहितको सरस्वतीको मूर्ति र मन्दिर बनाइदिने सर्तमा प्रअले विवाद सल्टाए । उपमहानगर प्रमुख विनोद साह भने विवाद नसुल्झिएको बताउँछन् । बालबच्चा र परिवारमा असर नपर्ने गरी कानुनी कारबाहीबाट जोगाएको बताउँदै उनले भने, ‘सात दिनको निलम्बन र ग्रेड कट्टा गर्ने गरी थप कारबाही गर्छौं ।’

पर्वतका कतिपय विद्यालयले निर्देशिकाबमोजिमको खाजा खुवाउन झन्झट मान्दै जंकफुड खुवाउने गरेको पाइएको छ । केही विद्यालयले अभिभावकलाई नगदै वितरण गरेका छन् । पैयुँ गाउँपालिकाका शिक्षा अधिकृत यज्ञप्रसाद लामिछानेले अब पनि नगद बाँड्ने र खाजा नखुवाए रकम निकासा रोक्ने चेतावनी दिइएको बताए ।

कुश्मा नगरभित्रका अधिकांश विद्यालयले भने सहयोगीले मात्रै नभ्याएका कारण जंकफुड खुवाउन बाध्य भएको बताएका छन् । ३० भन्दा कम विद्यार्थी हुने विद्यालयले खाजा खुवाउनैपर्ने बाध्यकारी नियम नभएकाले हाजिर भएको दिनका आधारमा अभिभावकलाई नगद वितरण गरेको र घरबाटै खाजा ल्याउने गरेको पाइएको कुश्माका नगर शिक्षा अधिकृत विष्णुप्रसाद तिवारीले बताए । कुश्माका कुनै पनि विद्यालयले दिवा खाजाको मेन्यु बनाएका छैनन् ।

डोल्पाको ठूली भेरी नगरपालिका–५ माझखालस्थित विद्यामन्दिर माविका विद्यार्थी टिफिन समयमा चाउचाउ, दालमोठ र बिस्कुट खाइरहेका भेटिन्छन् । विद्यालयका प्रधानाध्यापक भूपेन्द्र मल्लले सरकारले दिएको मेन्यु जिल्लाका निम्ति व्यावहारिक नभएको बताए । सरकारले सय दिनका लागि मात्र खाजालाई ५ लाख दिने गरेकाले त्यो रकमले सबै विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय खाजा खुवाउन नसकेको उनको भनाइ छ । महालेखाको प्रतिवेदनअनुसार २०७६/०७७ मा देशभरका ४१ वटा पालिकाले नियमविपरीत रकम निकासा गरेका छन् । जसमध्ये १० पालिका मधेस प्रदेशका मात्रै छन् ।

सुदूरपश्चिमका ९ जिल्लामध्ये अछाम, बझाङ, बाजुरा र दार्चुलाका सामुदायिक विद्यालयमा विश्व खाद्य कार्यक्रमको सहयोग र शिक्षा मन्त्रालयको सहकार्यमा दिवा खाजा कार्यक्रम सञ्चालनमा छ । नगद र खाद्यान्नमा आधारित गरी अछामलगायतका ४ जिल्लामा यो कार्यक्रम लागू भएको हो ।

विश्व खाद्य कार्यक्रम अछामका अनुसार १५ प्रतिशतभन्दा बढी विद्यालयमा पानी र शौचालय नभएकाले समस्या छ । कार्यालयका अनुसार ०७८/७९ मा ६३ हजार विद्यार्थीका लागि दिवा खाजामा १० करोड, ढुवानीमा ६० लाख, स्वास्थ्य तथा पोषणका लागि १ करोड ५० लाख बजेट अछाम जिल्लामा आएको थियो । खाजा कार्यक्रम लागू भइसकेपछि विद्यार्थी नियमित आउन थालेको र भर्नादर पनि बढेको शोडषा मावि मंगलसेनका प्रधानाध्यापक मदन कुवँरले बताए ।

अधिकांश विद्यालयले भने दिवा खाजाका लागि सरकारले छुट्याएको प्रतिविद्यार्थी १५ रुपैयाँ थोरै भएको गुनासो गरेका छन् । कालीकोट सदरमुकाम मान्मस्थित महादेव आधारभूत विद्यालयकी प्रधानाध्यापक नन्दाकुमारी शाही दिवा खाजाको रकमबाट सरकारले दिएको मेनुअनुसारको खाजा खुवाउन सम्भव नभएको बताइन् । ‘२० रुपैयाँले एउटा काँचो अन्डा पनि आउँदैन,’ उनले भनिन् ‘रकम नै कम भयो ।’

असल अभ्यास

बाँकेको नरैनापुर गाउँपालिकाका विद्यालयमा दिवा खाजा कार्यक्रमकै कारण भर्नादर बढेको छ । नरैनापुर–२ लक्षमणपुरस्थित आदर्श माविकी मञ्जु यादव स्कुलमा मिठो खाजा पाइने हुँदा पढ्न जाँगर लाग्न थालेको बताउँछिन् । कक्षा ४ मा पढ्ने उनले भनिन्, ‘घरमा खाजा हुँदैन, स्कुलले खाजा दिन थालेपछि सधैं स्कुल गएर खान्छौं ।’ नरैनापुरलाई पूर्ण साक्षर बनाउने योजनाअनुरूप दिवा खाजालगायतका कार्यक्रम प्रभावकारी ढंगले सञ्चालनमा ल्याएको गाउँपालिका अध्यक्ष इस्तियाक अहमद शाहले बताए ।

मकवानपुरको राक्सिराङ गाउँपालिका–६ सिलिङेस्थित राष्ट्रिय माविमा पढाइ छाडेकाहरू नियमित आउन थालेका छन् । ‘दिवा खाजाका कारण केही वर्षयता भर्ना दर बढेको छ, ड्रप आउट झन्डै शून्यमा झरेको छ,’ प्रधानाध्यापक तारानाथ दुवाडीले भने । सात वर्षअघि १० कक्षासम्म सय जना विद्यार्थीे नभएको विद्यालयमा अहिले ५ सय हाराहारी छन् । विराटनगर–४ कञ्चनबारीको श्री आधारभूत विद्यालयका सबै १ सय ५० विद्यार्थीलाई दैनिक खाजा खुवाइन्छ । प्राचार्य राजेन्द्र घिमिरेका अनुसार दिवा खाजाको प्रबन्ध नहुँदा विगतका वर्षमा भर्ना भएकामध्ये आधा विद्यार्थी मात्र पढ्न आउँथे ।

मोरङमा चार सयभन्दा बढी सामुदायिक विद्यालय छन् । शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ मोरङका प्रमुख टंक गौतमका अनुसार इकाइ र सम्बन्धित पालिकाको अनुगमनमा पनि यो कार्यक्रम मोरङमा प्रभाविकारी देखिएको छ । ‘स्कुल ड्रप’ गर्ने बालबालिकाका लागि यो कार्यक्रम औषधिजस्तो भएकाले निरन्तरता जरुरी रहेको उनले बताए । धरानको विष्णपादुकास्थित मदन आश्रित आधारभूत विद्यालयमा खाजाको व्यवस्थाले विद्यार्थीलाई भोकै पढ्नुपर्ने बाध्यता हटेको छ । खाजाको व्यवस्थाले नियमित आउने विद्यार्थीको संख्या बढेको प्रधानाध्यापक राजकुमार राईले बताए ।

दिवा खाजामा सरकारले दिएको प्रतिविद्यार्थी १५ रुपैयाँलाई म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका–३ दानास्थित ज्ञानप्रकाश मावि र सरस्वती आधारभूत विद्यालयले पनि सदुपयोग गरेका छन् । यी विद्यालयले शिक्षा मन्त्रालयले तयार पारेको मेन्युभित्रै रहेर स्थानीय खाद्यान्नबाट विद्यार्थीलाई खाजा खुवाइरहेका छन् । ज्ञानप्रकाश माविका प्रधानाध्यापक शान्तकुमार नेपालीले भने, ‘नुन, चिनी, तेल र मसलाबाहेक स्थानीय कृषि उत्पादनलाई मिलाएर बनाउने हो भने बालबालिकालाई १५ रुपैयाँभित्र राम्रो खाजा बन्ने रहेछ ।’

पर्वतको जलजला–६ स्थित शान्ति आधारभूत विद्यालयका सहायक प्रधानाध्यापक सावित्री सापकोटाका अनुसार विद्यार्थीलाई कोदो र गहुँको रोटी, साग, सिमीको तरकारी खाजा खुवाउने गरिएको छ । महाशिला गाउँपालिकाले जंकफुड निषेध गरेकाले विद्यालयहरूले स्थानीय उत्पादनबाटै खाजा खुवाउने गरेको शिक्षा शाखाका वरिष्ठ सहायक नारायणप्रसाद गौतमले बताए ।

बाग्लुङको बौडेचउर माविले भने फरक अभ्यास गरेको छ । प्रधानाध्यापक दिनानाथ गौतमका अनुसार विद्यालयले खाद्य सामग्री किनेर अभिभावकलाई वितरण गर्छ अनि अभिभावकले तालिकाअनुसार सोही खाद्यान्नबाट खाजा बनाएर विद्यार्थीलाई पठाउँछन् । विद्यालयले बारअनुसार फरक खाजाको मेन्यु तयार पारेको छ । ‘हेर्दा सानो रकम भए पनि व्यवस्थापन गर्दा सबैलाई पुग्ने रहेछ,’ गौतमले भने, ‘व्यक्तिपिच्छे रकम दिएको भए न उनीहरूलाई पुग्थ्यो, न सदुपयोग हुन्थ्यो ।’

कतिपय विद्यालयले भने सरकारले दिने १५ रुपैयाँ अपुग भएको भन्दै स्थानीय तहसँग सहकार्य पनि गरेका छन् । गोरखाको पालुङटार नगरपालिका–२ को वडा कार्यालयले सरकारी विद्यालयका प्रतिविद्यार्थीमा १० रुपैयाँ थपिदिएको छ । वडाध्यक्ष कृष्णबहादुर थापा मगरले दिवा खाजामा वार्षिक ७ लाख बजेट छुट्टाएको बताए । साहिद लखन गाउँपालिका–२ स्थित चण्डी देउराली प्रावि बेतेनीमा सरकारले दिएको १५ रुपैयाँमा अभिभावकले १० रुपैयाँ थप्ने गरेका छन् । यस्तो अभ्यासबाट राम्रो खाजा खुवाउन सकिएको र कार्यक्रम प्रभावकारी बनेको । शिक्षा शाखा प्रमुख राजेन्द्र खनालले बताए ।

सामुदायिक विद्यालयका ६ कक्षासम्मका विद्यार्थीलाई सरकारले दिवा खाजाको व्यवस्था गरे पनि रसुवाको कालिका–३ बेतिनीस्थित बच्छलादेवी अधारभूत विद्यालयले कक्षा ८ सम्मलाई खाजा खुवाउँछ । सरकारले छुट्याएको रकम भने पर्याप्त नभएको प्रधानाध्यापक नारायण देवकोटाले बताए । सिन्धुपाल्चोकको हेलम्बु गाउँपालिकाले पोहोरदेखि नीति तथा कार्यक्रमअर्न्तगत राखेर १२ कक्षासम्म दिवा खाजा खुवाइरहेको छ । गाउँपालिकाभर ३४ वटा विद्यालयमा खाजा खुवाउन ५० लाख बजेट छुट्याएको अध्यक्ष निमाग्याल्जेन शेर्पाले बताए ।

सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिकाले निमावि तहसम्मका विद्यार्थीलाई दिवा खाजाको व्यवस्था गरिएको नगर प्रमुख उपेन्द्र पोखरेलले बताए । पाल्पाका केही विद्यालयले चमेना गृह व्यवस्थापन गरेर त्यहीँबाट दिवा खाजा खुवाईरहेका छन् । ‘हामीले व्यवस्थित चमेना गृह सञ्चालन गरेर विद्यार्थीलाई दैनिक खाजा खुवाउने गरेका छौं,’ तानसेन–९ को दमकडा माविका प्रधानाध्यापक मोहन सापकोटाले भने, ‘दैनिक फरक–फरक खाजा खुवाउने गरिएको छ ।’

पोषणविज्ञको परामर्शमा मापदण्ड

शिक्षा तथा मानवस्रोत विकास केन्द्रले बालबालिकाको वृद्धि र सिकाइका लागि पौष्टिक खाना तथा खाजामा के के हुने भन्नेमा तराई, पहाड र हिमालको सूची बनाएको छ । विद्यालय दिवा खाजा व्यवस्थापन सहयोगी पुस्तिका–२०७७ मा एउटा बालकले खानाबाट प्राप्त गर्नुपर्ने कुल पौष्टिकतामध्ये कम्तीमा ३० प्रतिशत दिवा खाजाबाट प्राप्त गर्नुपर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता रहेको उल्लेख छ । तर केन्द्रले बजेट पठाए पनि अनुगमन, व्यवस्थापन र निरीक्षण गर्ने जिम्मा स्थानीय तहलाई छ । शिक्षा मन्त्रालयसँग कार्यक्रम कार्यान्वयनको अवस्थाबारे कुनै लेखाजोखा छैन । खाजाका लागि संघबाट ससर्त अनुदानका रूपमा बजेट स्थानीय तहमा जाने केन्द्रका प्रवक्ता डिल्लीराम लुइँटेलले बताए ।

चालु वर्षदेखि प्रारम्भिक बाल विकासदेखि कक्षा ६ सम्मलाई खाजा खुवाउने व्यवस्था गरिएको छ । ४० लाखभन्दा बढी बालबालिका उक्त कार्यक्रमबाट लाभान्वित हुने लक्ष्य सरकारको छ । खाजामा वार्षिक १० अर्बभन्दा बढी खर्च हुन्छ । विश्व खाद्य कार्यक्रमअन्तर्गत दार्चुला, बझाङ, बाजुरा र अछामका विद्यालयमा खाजा व्यवस्था गरिएको छ । बालबालिकाको पोषण तथा स्तरमा सुधार ल्याउन र पढाइ बीचमै छोड्ने प्रवृत्ति कम गर्न कार्यक्रम ल्याइएको केन्द्रका महानिर्देशक चूडामणि पौडेलले बताए । सन् २०१८ को अध्ययनमा खाजा खुवाइएका विद्यालयमा विद्यार्थी बढी बसेको पाइएको थियो ।

खाजाको पोषण मापदण्डसमेत तोकिएको छ । क्यालोरी, प्रोटिन, चिल्लो, आयोडिन, आइरन, जिंक र भिटामिन ‘ए’ को मात्रा प्रतिबालबालिका प्रतिदिन तोकिएअनुसार व्यवस्था गरिनुपर्ने पुस्तिकामा छ । दैनिक ५० देखि ६० ग्राम अन्न, ४० देखि ५० ग्राम गेडागुडी, हरियो सागपात र फलफूल ३० देखि ५० ग्राम र पशुजन्यलगायत अन्य समूहबाट २० देखि ३० ग्राम गरी प्रत्येक बालबालिकाले दैनिक १५० देखि २०० ग्राम पोषणयुक्त खानेकुरा पाउनुपर्ने मापदण्डमा छ ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७९ ०९:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×