समावेशी आयोगको असमावेशी चरित्र- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

समावेशी आयोगको असमावेशी चरित्र

नेपालमा जनसंख्याको एक तिहाइ हिस्सा बाहुन, क्षेत्री र नेवारले ओगटेका छन्, निजामती सेवाका ८६ हजार ६ सयभन्दा बढी कर्मचारीमा भने उनीहरुको हिस्सा अझै दुई तिहाइ छ
मधु शाही

काठमाडौँ — राष्ट्रिय समावेशी आयोगले निकालेको ‘विद्यमान सरकारी सेवामा आरक्षणको प्रभाव अध्ययन प्रतिवेदन २०७९’ प्रति अधिकारकर्मी, सीमान्तकृत समुदाय र संवैधानिक आयोगहरूले नै आपत्ति जनाएका छन् । राष्ट्रिय दलित आयोग, महिला आयोग, मुस्लिम आयोग, थारू आयोग र अपांगता भएका व्यक्तिहरूको हक–हितमा कार्यरत संघसंस्थाले आलोचना गरेका हुन् ।


प्रतिवेदनको पृष्ठ १२३ मा ‘आरक्षण व्यवस्थाको जोखिम र सकारात्मक विभेदको जोखिम’ बुँदामा आरक्षण व्यवस्थाले समाज विखण्डन र विभाजित भएको आशय प्रकट गरिएको छ । प्रतिवेदनको बुँदा ४.३ मा सकारात्मक विभेदको जोखिमअन्तर्गत लेखिएको छ, ‘जनुसुकै समूहभित्र पनि सम्भ्रान्त वर्ग रहेकै हुन्छ, जसलाई आरक्षणको आवश्यकता हुँदैन ।’

त्यस्तै, प्रतिवेदनले सम्भ्रान्त वर्गका मानिसले आवश्यकता र मनसायविपरीत अविवेकी भएर यसको अधिक दोहन गरेको उल्लेख गरेको छ । यसको उदाहरण निजामती कर्मचारी सेवामा प्रभाव परेको बताइएको छ । सकारात्मक विभेद नीतिको ठूलो जोखिम भनेको यसको अवाञ्छित र अधिक दोहन हो । नेपालको निजामती सेवामा विद्यमान सकारात्मक विभेदको नीति यसबाट अछुतो रहन सक्दैन । आयोगको प्रतिवेदनले आरक्षण व्यवस्थाबाट समाज विखण्डित भएको तर्क गरे पनि समावेशीमूलक समाज बनाउन आरक्षण व्यवस्थाबाहेकको अरु व्यवस्थित नीति एवं विकल्प औंल्याउन सकेको छैन ।

‘आरक्षण जरुरी छ या छैन’ भन्ने आशयमा अध्ययन गर्नु नै समावेशी आयोगको समावेशी नीतिप्रतिको संकुचित धारणा रहेको प्रस्ट हुने अधिकारकर्मी बताउँछन् । राजधानीमा बिहीबार आयोजित अन्तरक्रियामा समावेशी आयोगको प्रतिवेदन सीमान्तकृत समुदायको अहितमा रहेको र अन्य संवैधानिक आयोगको मर्म कुल्चिएको टिप्पणी गरेका छन् । जागरण मिडिया सेन्टरले राखेको ‘आरक्षणको औचित्य र आवश्यकता’ कार्यक्रममा समावेशी आयोगको प्रतिवदेनमाथि टिप्पणीमूलक कार्यपत्र प्रस्तुत गरिएको थियो ।

पिडिआर्सी संस्थाकी अध्यक्ष कमला हेमचुरीले ‘राष्ट्रिय समावेशी आयोगको आरक्षणसम्बन्धी प्रतिवेदन : अन्तरनिहीत वास्तविकता’ विषयक कार्यपत्र प्रस्तुत गरेकी थिइन् । हेमचुरीले आरक्षणतर्फ कुन समुदाय र त्यसभित्र पनि कुन–कुन थरको उपस्थिति कति भनेर उल्लेख भए पनि खुलातर्फ कसको उपस्थिति कति भन्ने सन्दर्भमा मौन रहेको बताएकी छन् । ‘आरक्षणको सवालमा बहस गर्दा यो महत्त्वपूर्ण पाटो हो,’ उनले भनिन्, ‘राज्यले आरक्षणको नीति लागू नगर्दाको समयमा शतप्रतिशत खुला प्रतिस्पर्धाबाट राज्यका विभिन्न निकायमा कर्मचारी भर्ना गरिँदा केवल बाहुन, क्षेत्री र नेवारको वर्चस्व थियो ।’

लोक सेवा आयोगको २०७४ को तथ्यांकअनुसार निजामती सेवामा ८६ हजार ६ सयभन्दा बढी कर्मचारी कार्यरत छन् । नेपालको जनसंख्याको एक तिहाइभन्दा अलिकति बढी हिस्सा बाहुन, क्षेत्री र नेवारले ओगटेका छन् तर निजामती सेवामा उनीहरुको हिस्सा अझै पनि दुई तिहाइ रहेको उनको कार्यपत्रमा उल्लेख छ । निजामती कर्मचारीतर्फ मधेसी बाहुन–क्षेत्री ३.३ प्रतिशत, खस आर्य (बाहुन क्षेत्री) ६१.५ प्रतिशत, नेवार ७.९ प्रतिशत, आदिवासी जनजाति १३.६ प्रतिशत, थारू ३ प्रतिशत, मुस्लिम ०.७ र दलित १.४ प्रतिशत छन् ।

समावेशी आयोगले आरक्षण व्यवस्थाको जोखिम भनेर प्रतिवेदनमा उल्लेख गरेको सन्दर्भ आपत्तिजनक रहेको हेमचुरीले बताइन् । त्यसमा वास्तवमा आरक्षण व्यवस्था भनेको समावेशिताको नाममा क्षमता नभएका कमजोर व्यक्तिहरुलाई सुविधा दिने भन्ने किसिमले प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको उनले बताइन् । ‘जुन, आयोगको गलत बुझाइ हो’, उनले भनिन् । उनले आरक्षण अझै जरुरी रहेको बताइन् । प्रतिवेदनमा उल्लेख भएअनुसार करिब १४ वर्षको अवधिमा लोक सेवा आयोगले निजामती र स्वास्थ्य सेवाअन्तर्गतका विभिन्न सेवा, श्रेणी र तहमा ३९,९७९ जनालाई नियुक्तिका लागि सिफारिस भएको छ भने आरक्षणतर्फ खाली ५३ जना मात्र सिफारिस भएका छन् । आरक्षणतर्फ सिफारिस भएकामा महिलातर्फ ५१८० (३४.६३ प्रतिशत), मधेसीमा ३१९९ (२१.३८ प्रतिशत), दलितमा १३०८ (८.७४) प्रतिशत र अपांगमा ६९८ (४.६६) सिफारिस भएका छन् ।

उक्त तथ्यांकले नेपालको निजामती सेवामा अहिले पनि दलितको उपस्थिति दुई प्रतिशतभन्दा कम छ । राज्यकै तथ्यांक हेर्ने हो भने पनि यो समुदायको जनसंख्या १३.१ प्रतिशत समावेशी बनाउन अझै १४ वर्ष आरक्षणको खाँचो देखिएको छ ।

राष्ट्रिय दलित आयोगका अध्यक्ष देवराज विश्वकर्माका अनुसार गत वर्ष लोकसेवा आयोगले मागेको निजामती कर्मचारीको विज्ञापनमा आठवटा दलित कोटाको अधिकृत पद रिक्त भए । दलित समुदायलाई राज्यद्वारा पछि पारिएको हो । त्यसको क्षतिपूर्तिस्वरूप आरक्षण व्यवस्था गरिएको हो । २०६४ सालपछि लागू भएको आरक्षण व्यवस्थाको उपलब्धिको अध्ययन नगरी आरक्षण व्यवस्था हटाइनुपर्छ भन्ने अधिकार समावेशी आयोगलाई नरहेको देवराजले बताए । ‘समावेशी आयोगलाई तथ्यहीन प्रतिवेदन पेस गर्ने कुनै अधिकार छैन,’ उनले भने, ‘तुरुन्तै सच्याउनुपर्छ ।’

त्यसैगरी थारू आयोगका सदस्य डा. उमाशंकर चौधरीले समावेशी आयोगले संविधानको मर्म नबुझी अनुसन्धान गरेको बताए । ‘यो प्रतिवेदन निराधार छ, सच्याइनुपर्छ,’ उनले भने । मुस्लिम आयोगका सदस्य मोहम्मद अलिले प्रतिवेदन तयार पार्ने बेला समावेशी आयोगका पदाधिकारी छलफलका लागि आएको बताए । यद्यपि अध्ययनको नतिजा ठीक उल्टो देखिनुले शोधकर्ताप्रतिको संकुचित मानसिकता प्रस्ट हुने उनको बुझाइ छ । ‘छलफल एकातिर, रिपोर्ट अर्कै आएछ,’ उनले भने, ‘यो गल्ती तुरुन्तै सुधारेर समावेशी आयोगले अरू आयोगको मर्मलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ ।’

महिला आयोगका नीति शाखा प्रमुख गिरिराज ज्ञवालीले पनि आरक्षणको औचित्य अन्त्य नभएको र यसलाई अझै व्यवस्थित बनाउनुपर्नेमा जोड दिए । आरक्षण खारेजीको आशयविरुद्ध निर्वतमान सांसद पार्वती विशुंखेले सांसदमा समेत विरोध गरेकी थिइन् । उनले प्रतिवेदनमा रहेका आरक्षणविरोधी आशय हटाउनुपर्ने, आरक्षण व्यवस्थाको विरोध गर्ने समावेशी आयोगका पदाधिकारीलाई कानुनबमोजिम निलम्बन गर्नुपर्नेसमेत माग राखेकी छन् । ‘संविधानले नै समावेशीमूलक समाजको परिकल्पना गरिरहँदा सरकारकै निकायले हटाउनुपर्छ भन्ने कत्तिको जायज छ ?’ उनले भनिन्, ‘यो कानुनबमोजिम दण्डनीय हो ।’

त्यस्तै, समावेशी आयोग पनि आफैंमा पदाधिकारीदेखि कर्मचारी संरचनासम्म असमावेशी भएको उनले टिप्पणी गरिन् ।

समावेशी आयोगकी सदस्य विष्णुमाया ओझाका अनुसार सार्वजनिक प्रतिवेदनको आशय आरक्षण हटाउनुपर्ने नरहेको बुझाइन् । उनले सुझाव र टिप्पणीलाई मनन गर्दै सुधार गर्ने वाचा गरिन् ।

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७९ ०६:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ब्रेक नलागेर बस खस्दा १२ को मृत्यु

सुवास विडारी, हरि गौतम, काशीराम डाँगी

मकवानपुर‚ रुकुम पूर्व — ओरालोमा ब्रेक नलागेर बस खस्दा मकवानपुर र रुकुम पूर्वमा गरी १२ जनाको ज्यान गएको छ । ३८ जना घाइते छन् । मकवानपुरको भीमफेदीमा साँघुरो सडकको ओरालो घुम्तीमा ब्रेक नलागेर मिनीबस ५० मिटर तल खस्दा ७ जनाको मृत्यु भएको हो । उक्त दुर्घटना २६ जना घाइते भएका छन् ।

३३ जना बोकेर काठमाडौंबाट हेटौंडातर्फ गइरहेको गरेको बा३ख ७८५८ नम्बरको मिनीबस मकवानपुरको भीमफेदी–६ जुरिखेतको एघार घुम्ती ओरालोबाट खसेको हो । बिहीबार अबेरसम्म मृत्यु हुनेहरूको पहिचान नखुलेको प्रहरीले जनाएको छ । बसमा सवार अधिकांश भारतीय नागरिक थिए । घाइतेमध्ये २३ जनाको हेटौंडा अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ । जिल्ला प्रहरी मकवानपुरका अनुसार गम्भीर घाइते तीन जनालाई थप उपचारका लागि भरतपुर रेफर गरिएको छ । ६ जनाको घटनास्थलमै र एक जनाको भीमफेदीमा उपचारका क्रममा मृत्यु भएको हो ।

घटनास्थलमा एसपी वामदेव गौतमको नेतृत्वमा प्रहरी टोली पुगेर उद्धार गरेको थियो । मकवानपुर भीमफेदीसम्मको सडक खण्ड साना गाडीका लागि मात्रै उपयुक्त छ । बनेपा–नेपालथोक चल्ने मिनीबस काठमाडौंबाट वीरगन्ज जान फर्पिङ–भीमफेदी सडक खण्ड प्रयोग गर्ने क्रममा दुर्घटनामा परेको हो ।

बनेपा–नेपालथोक चल्ने मिनीबसका चालक तथा सहचालकलाई बाटोको जोखिमबारे जानकारी नहुँदा दुर्घटना भएको अनुमान प्रहरीले गरेको छ । दुर्घटनामा परी दुई बालक सामान्य घाइते भएका छन् ।

बसमा सहयोगीका रूपमा यात्रा गरिरहेका काभ्रेका हरि भुजेलका अनुसार बनेपा–नेपालथोक चल्ने सवारी काठमाडौंमा दलालले रिजर्भ गरेर उक्त रुट हुँदै वीरगन्ज पठाएको थियो । उनले आफू घुम्न भनेर चालक विष्णु स्याङ्तानसँग आएको बताए । चाडपर्वका समयमा दलालहरूले साना सवारीसाधन चल्ने यो रुटमा मिनीबस पनि चलाउने गरेका छन् । दुर्घटनामा घाइते रौतहटका समिम मियाँले भीमफेदीको देउरालीमा खाजा आएपछि चालक परिवर्तन भएको बताए । ‘स्पिड कुदाएर कन्ट्रोल मोडमा गर्न नसक्दा बस पल्टियो,’ हेटौंडा अस्पतालको भुइँमा उपचाररत मियाँले भने ।

यसैगरी, काठमाडौंबाट रुकुम पूर्वको सदरमुकाम रुकुमकोट आउँदै गरेको बस रुकुम पूर्वमा बिहीबार दुर्घटना हुँदा ५ जनाको मृत्यु भएको छ । ग१ख ९१०९ नम्बरको बस भूमे–३ को क्याङ्सीबगरमा दुर्घटना भएको हो । प्रहरीका अनुसार बसमा १७ जना सवार थिए । ५ जनाको मृत्यु भएको छ । गम्भीर घाइते ४ जनालाई उपचारार्थ सेनाको हेलिकोप्टरमा बाँकेको कोहलपुर लगिएको छ । आठ जनाको स्थानीय जिल्ला अस्पतालमै उपचार भइरहेको छ । दुर्घटनामा तीन जनाको घटनास्थलमै र दुई जनाको उपचारका क्रममा मृत्यु भएको डीएसपी प्रकाश डाँगीले बताए । घटनास्थलमा तत्काल प्रहरी पुगेको र सेना एवं स्थानीयले पनि घाइतेको तत्काल उद्धार गरेर बचाउन सफल भएको सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी हिरा आचार्यले बताए ।

दुर्घटनामा ज्यान गुमाउनेमा रुकुम पूर्वको पुथाउत्तरगंगा–८ चारगाउँका ३६ वर्षीय पूर्णबहादुर बुढा, भूमे–५ डालिबाङका २३ वर्षीय बुद्धिमान बुढा, सिस्ने–६ का २ वर्षीय सिजन खड्का र उनकी आमा ४० वर्षीया लक्ष्मी खड्का छन् । बसका चालक रामेछापका २६ वर्षीय लीलाभक्त श्रेष्ठको पनि निधन भएको प्रहरीले जनाएको छ । ब्रेक नलागेर चालकले बसको गति नियन्त्रण गर्न नसक्दा दुर्घटना भएको हुन सक्ने प्रहरी निरीक्षक कृष्ण खत्रीले बताए । दुर्घटनालगत्तै उद्धार गरिए पनि २ वर्षका बालक र बुद्धिमानको मृत्यु जिल्ला अस्पताल रुकुमकोटमा उपचारका क्रममा भएको थियो । अन्यको घटनास्थलमै मृत्यु भएको प्रहरीले जनाएको छ ।

घटनापछि गम्भीर घाइतेलाई उद्धार गर्न सुर्खेतबाट सेनाको हेलिकोप्टर पूर्वी रुकुम पुगेको थियो । हेलिकोप्टरबाट सिस्ने–६ का ३६ वर्षीय लालबहादुर खड्का, ६ वर्षीय साइमान खड्का र १९ वर्षीया निरुता थापा, पश्चिम रुकुमको आठबीसकोट–१३ का ३५ वर्षीय डम्बर नेपालीलाई कोहलपुर पठाइएको प्रहरी निरीक्षक खत्रीले बताए ।

मध्यपहाडी लोकमार्गको खबाङ–रुकुमकोट खण्डमा सिधा सडकमा गुडिरहेको बस सडकबाट करिब ५० मिटर खसेको थियो । बसको पछाडिको चक्का खाल्डोमा परेको देखिएको र अनियन्त्रित भएर दुर्घटना भएको हुन सक्ने प्रहरीको आशंका छ ।

प्रकाशित : आश्विन ७, २०७९ ०६:२९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×