राजा महेन्द्रले दिएका उपहार विदेशी संग्रहालयमा फेला- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

राजा महेन्द्रले दिएका उपहार विदेशी संग्रहालयमा फेला

राजा महेन्द्रले उपहारमा दिएको आठौं शताब्दीको तारा/पार्वतीको प्रस्तर मूर्ति अमेरिकाकै पेन्सिलभेनिया राज्यको फिलाडेल्फिया सहरस्थित एक संग्रहालयमा फेला परेको छ ।
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — पुरातत्वविद् लैनसिंह वाङ्गदेलको सन् १९८९ मा प्रकाशित बहुचर्चित कृति ‘स्टोलन इमेजेज अफ नेपाल’ को प्राक्कथनमा भनिएको छ‒‘न्युयोर्कको एसिया हाउसमा नेपाली कला‐सम्पदाबारेको प्रदर्शनी पहिलोपटक सन् १९६४ मा गरिएको थियो । त्यो प्रदर्शनी आयोजना गर्ने डा.स्टेला क्रमरिच नै त्यस्ती विद्धान हुन् जसले नेपालको कलालाई पश्चिमा जगतमा पहिलोपटक चिनाएकी थिइन् ।’

संयोगले कलाविद् एवं क्युरेटर डा. क्रमरिचले नेपालको कलालाई बाहिरी विश्वमा चिनाएको ५८ वर्षपछि एउटा सूचना बाहिर आएको छ जहाँ तिनै क्युरेटरलाई राजा महेन्द्रले उपहारमा दिएको आठौं शताब्दीको तारा/पार्वतीको प्रस्तर मूर्ति अमेरिकाकै पेन्सिलभेनिया राज्यको फिलाडेल्फिया सहरस्थित एक संग्रहालयमा फेला परेको छ । सन् ६० दशकको सुरुवातमै राजा महेन्द्रले उपहारमा दिएको यो पुरातात्विक सम्पदा 'फिलाडेल्फिया म्युजियम अफ आर्ट'मा भेटिएकोबारे नेपाली कला/सम्पदा अन्वेषणको अभियान ‘लस्ट आर्टस् अफ नेपाल’ले जानकारी दिएको छ । यो मूर्ति सन् १९६५ मै अमेरिका पुगेको पाइएको छ । तर, मूर्तिको टाउको सहितको माथिल्लो अंश फुटेको अवस्थाबारे म्युजियमले आफ्नो विवरणमा केही उल्लेख गरेको छैन ।

अन्वेषक डा. रमेश ढुङ्गेलका अनुसार, कलाविद् डा. स्टेला क्रमरिच भारतीय कला इतिहासकी प्राध्यापक हुन् जसले कलकत्ता युनिभर्सिटीमा समेत प्राध्यापन(१९२४‐५०) गरेकी थिइन् । उनी युनिभर्सिटी अफ पेनिन्सिल्भियाको दक्षिण एसिया विभागमा अध्यापन गर्थिन् । उनी लामो समय फिलाडेल्फिया म्युजियम अफ आर्टमा क्युरेटरका रुपमा कार्यरत रहिन् । उनको ९७ वर्षको उमेरमा १९९३ मा निधन भएको थियो ।

‘ट्रेडिङ फेथ फर डिप्लोम्यासी’ शीर्षकमा लस्ट आर्टस् अफ नेपालले दिएको जानकारी अनुसार, तत्कालीन राजा महेन्द्रले उच्चपदस्थ विदेशी अधिकारी वा कूटनीतिज्ञलाई उपहारमा दिएको तर कालान्तरमा कुनै म्युजियममा बिक्री वा प्रर्दशनीमा भेटिएको सम्पदा यो पहिलो होइन । यसअघि, राजा महेन्द्रले क्यानेडियन कूटनीतिज्ञ चेस्टर रोनिङलाई उपहारमा दिएको चाँगुनारायण मन्दिरको विष्णु/नारायण(डोला शिखर नारायण) प्रतिमा उपहारमा दिएका थिए । कला संग्रहकर्ता एवं कूटनीतिज्ञ रोनिङको सन् १९८४ मा ९० वर्षको उमेरमा क्यानडामा निधन भएको थियो ।

अन्वेषक डा. गौतम बज्राचार्यले गरेको लिपी अनुवादअनुसार, यो डोला शिखर नारायण प्रतीमा नेपाल सम्वत् ११०५ मा राजा सिंहदेवको सम्मानमा उनका मन्त्री श्रज्यधाराले सम्मानपूर्वक निर्माण गरेको जनाइएको छ । यो पुरातात्विक सम्पदा हाल न्युयोर्कको मेट्रोपोलिटान म्युजियममा रहेको छ ।

यस्तै, राजा महेन्द्रले राजदूत रोनिङलाई दिएको १४ औं शताब्दीमा निर्मित बोधिसत्व मञ्जुश्री प्रतिमा हाल हङकङको सद्बिज अक्सन हाउस(कला संग्रह/बिक्री केन्द्र)मा रहेको छ । क्यानेडियन मूलका राजदूत रोनिङको प्रभावमा रहेर भारतीय कांग्रेसका नेता डा. करण सिंहले समेत ३१ डिसेम्बर १९६३ मा नेपाली उत्पत्तिको बोधिसत्व (सत्रौं शताब्दी) प्रतीमा उपहारमा दिएको प्रमाण फेला परेको लस्ट आर्टस् अफ नेपालले जनाएको छ । त्यसबेला डा. सिंहले बिकानेरका महाराजाको प्रतीमा पनि रोनिङलाई दिएका थिए । बोधिसत्व प्रतीमा भने रोनिङको निधनपछि उनका सन्तानले सन् २०१२ मार्चमा न्युयोर्कको सद्बिज अक्सन हाउसलाई बिक्री गरेको पाइएको छ ।

चोरिएको मूर्ति र बिक्रेता सँगै

इटुम्बहालको बौद्ध गुम्बाबाट चोरिएको स्वर्ण तामाको चक्रसम्भरा बज्रबाराहीको मूर्ति अमेरिकाको न्युयोर्कस्थित कला व्यापारी न्यफ होम्सीबाट जफत गर्दै जिल्ला न्यायाधिवक्ता कार्यालयले आफ्नो जिम्मामा लिएको छ ।

गत मार्च २५ मा जिल्ला न्यायाधिवक्ताले सम्पदा बिक्रीको यो आपराधिक मुद्दालाई अदालतमा दर्ता गराएको थियो । १६ औं शताब्दीको मानिने चक्रसम्भरा सन् १९८३ मा काठमाडौंको गुम्बाबाट चोरिएको र ३ लाख ७० हजार डलरमा बेचिएको प्रारम्भिक सूचना अदालतले दायर गरेको मुद्दामा उल्लेख छ । कला व्यापारी न्यफ होम्सी पनि सम्पदाजन्य कलाकृति बिक्री तथा ओसारपसारको अभियोगमा सन् २०१५ मै पक्राउ परेर तारिखमा छाडिएका थिए ।

‘लस्ट आर्टस् अफ नेपाल’का अनुसार, जिल्ला न्यायधिवक्ता कार्यालयले राखेको विवरणमा चक्रसम्भरा बज्रबाराहीलाई १३ औं शताब्दीको कलाकृति मानिएको छ । न्यूयोर्कमा रहेको सम्पदा घर फर्काउनेबारे न्यूयोर्कस्थित नेपाली महावाणिज्यदूत कार्यालयले समन्वय गर्दै आएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण २७, २०७९ १५:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दिनरात भिजेका परेली

‘द्वन्द्वमा बेपत्ता पारिएको छ एउटा छोरो । त्यो छोरोका बाबुआमाको हरक्षणको मनोदशा के होला ? आमाको पीडा बाहिर सजिलै देखिन्छ, बाबु भने पीडा लुकाएर र गुम्सिएर झनै निसासमा बाँचिरहेको हुन्छ ।’ 
आज जे–जसरी सत्यनिरुपण वा मेलमिलापका नाममा सबै प्रकारका घटनाका पीडकलाई ‘आममाफी’ दिने जुन प्रपञ्च हुँदैछ, यो गैर–न्यायिक त छ नै, अमानवीय समेत छ । ‘पानीफोटो’ले जानीनजानी राजनीतिक तहलाई सम्झाउन–बुझाउन खोजेको यथार्थ यो समेत हो ।
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — एक महिनाअघि हेरेको फिल्म ‘चिसो मान्छे’ कतारको कथाबाट सुरु भएको थियो, बुधबार हेरेको ‘पानीफोटो’ भने रोजगारीमा कतार पुगेको एक पात्रलाई फोन लगाएपछिको ‘सम्पर्क हुन सकेन’(अरबी: गैर मजुत हालियान)को टोनबाट टुंगिन्छ । 

संयोग छ‒ पहिलो कथामा आँखैसामु देखिने एउटा चिसो मान्छे (शव) छ, दोस्रोमा नदेखिने तर बोध हुने शव सरहकै मृतप्राय संवेदनाको कथा छ ।

वर्षौंअघि बेपत्ता बनेको छोराको एकप्रति श्यामश्वेत फोटो सन्दुकमा लुकाएर बसेका बुबाआमासँग अब फोटाको नेगेटिभ (रिल) समेत छैन । यो गतिलो बिम्बले भन्छ‒ सम्झना र भोगाइमा फोटोको नेगेटिभ अवस्था(पानीफोटो) समेत नरहेका आफन्तजन कति होलान् ? यो मानवीय संवेदनाको कुनै मूल्य होला र ? १० वर्षे माओवादी द्वन्द्व र यसले समाज, परिवार वा व्यक्तिमा छाडेका देखिने‐नदेखिने चोटलाई के सत्य निरुपण वा मेलमिलाप आयोगका कागजी कामकुराले ‘निरुपण’ गर्न सक्ला ? मुस्किल छ ।

यही मुस्किलको कथा हो‒ पानीफोटो । युवा नाट्यकर्मी खगेन्द्र लामिछानेले देखेको वा अनुभूत गरेको द्वन्द्वोत्तर र ‘पोष्ट‐ट्रमा’को कथा हो यो । जहाँ फिल्म–मेकिङ, फ्रेमिङ वा अन्य प्राविधिक पक्षतिर प्रवेश गर्दै अनेक कमजोरी देखाइरहनुको तुक छैन । यो कुनै व्यापार र बजारको विषय होइन, माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वमा मारिएका १७ हजार र बेपत्ता १३ सयभन्दा बढी व्यक्तिको घर–परिवार र आफन्तजनले बेहोर्दै आएको हरक्षणको कथा हो । बुधबार दिउँसो सुन्धाराको सिभिल मलमा ‘पानीफोटो’ हेर्न जाँदा मुस्किलले दुई दर्जनजति दर्शक देखिए । हलमा लागेको ७ दिनमै उठिबास लाग्दै गरेको फिल्म रहेछ ‘पानीफोटो’ । तर, द्वन्द्वका कारण पीडित, उद्वेलित र बिचलित कोही कुनै व्यक्ति, परिवार र समाजको मन–मष्तिष्कबाट कहिल्यै हराइजाने कथा होइन ‘पानीफोटो’ ।

...

“उक्लँदाउक्लँदै उकालोमा

उक्लेको बाटो नै ओर्लिएपछि

उक्लनेको पनि केही लाग्दो रहेनछ...”

कवि तुलसी दिवसको एउटा कविताको अंशले भन्छ । जीवन जगत्‌लाई लिएर गरिएको यो स्वैरकल्पना र ‘पानीफोटो’को कथानकमा भावभूमि मिल्दो देखिन्छ । औसत सपना लिएर जीवन गुजारा गरिरहेको परिवारमा अनावश्यक सर्त र बाध्यतामा थोपरिएको द्वन्द्वले छोरो तानेर लैजान्छ, अनि परिवार बिथोलिन्छ । क्रमशः समाज पनि रित्तिँदै जान्छ‒सुरक्षा र जीवनप्रतिको मोहका कारण । द्वन्द्वको भुंग्रोबाट उम्केर घर फर्केका/फर्काइएका छोराहरु पनि कि त एकोहोरा बन्छन्, वा कि सुस्त मनस्थिति निस्किएका छन् । हरेक समाजमा खिल बनेर गढेको यो यथार्थलाई ढाकछोप गर्न आज जेजसरी सत्यनिरुपण वा मेलमिलापका नाममा सबै प्रकारका घटनाका पीडकलाई ‘आममाफी’ दिने जुन प्रपञ्च हुँदैछ, यो गैर–न्यायिक त छ नै, अमानवीय समेत छ । ‘पानीफोटो’ले जानीनजानी राजनीतिक तहलाई सम्झाउन–बुझाउन खोजेको यथार्थ योसमेत हो ।

‘पानीफोटो’ मा निन्द्राबाट ब्युँझेको, तन्द्रा हो कि निन्द्रा थाहै नभएको र ऐंठनसरीको क्षण दोहोरिँदै आएको दृश्य खुबै देखिन्छ । बेपत्ता छोराकी आमा (मैंया–मेनुका प्रधान) भने आफ्नो ऐंठनपछिको झल्कोमा आएको छोरो पछ्याउँदै पाखाभित्ता कुदिरहन्छे, बेपत्ता छोराको बाबु(चन्दन–अनुप बराल) भने सधैं ओसिएका र सधैं भिजेका आँखा–परेली लिएर आफूमा जमेको औडाहा पोख्न नपाएरै छटपटीमा परेको देखिन्छ । लोग्ने–स्वास्नीबीचमा झगडा हुन्छ, मनमुटाव हुन्छ । अन्तत त्यही सन्दुकभित्रको एल्बममा अड्केको छोराले ती बाबुआमालाई एकाकार गराउँछ‒ पीडाजन्य एकाकार ।

विद्यालय गएको छोरो कहिल्यै नफर्केको र द्वन्द्वमा दिनहुँ मान्छे मरिरहेको दुःखान्त दैनिकी बेहोर्दै बाँचिरहेको परिवारमा टाढा गाउँमा ‘कसैको बेपत्ता छोरो फर्कियो रे’ भन्ने खबर सुन्नु मात्रै पनि आशा र भरोसाको बिम्ब बन्थ्यो । टाढा जंगलबाट कसैले पिपिरी धुन सुनाएजस्तो !

गत मंगलबार साँझ शिल्पी सम्बद्ध कलाकार पवित्रा खड्काको एउटा सानो भिडियो क्लिप आयो‒ ‘पानीफोटो’ बारे । उनले यो फिल्म हलमै गएर हेर्न चाहेको, सहरका कुनै हलमा फिल्म फेला नपरेको र मध्य बानेश्वरको एउटा हलमा पुगेर पनि दर्शक संख्या थोरै (आफूसहित ३ जना मात्रै) भएकाले फिल्म हेर्न नपाएको दुःखेसो सुनाएकी छन् । योभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, पवित्राले ‘नेपाली फिल्म किन चल्दैनन् ? राम्रा भनिएका फिल्म पनि किन चल्दैनन् ?’ भनेर प्रश्न उठाएकी छन् ।

आश्चर्य यो छ कि सिभिल मलमा बुधबार दिउँसो ‘पानीफोटो’ हेर्न पुग्दा २२/२५ जति दर्शक थिए । पवित्राले प्रश्न गरेझैं चोक–दोबाटा र चियापसलमा बसेर ‘नेपाली फिल्ममा दम छैन, कथा छैन, प्लट छैन, तान्दै–तान्दैन’ भनेर गफास्ट हुनेहरु धेरै भेटिन्छन् । अलग विषय, अलग कथा र सनतानीभन्दा अलग खुराक चाहियो भन्नेहरु उत्तिकै हुन्छन् । तर, यिनै भन्नेहरु र अलग खोजिरहने महोदयहरु फिल्म हलसम्म पुगेर ‘चिसो मान्छे’ वा ‘पानीफोटो’ हेर्ने समय निकाल्दैनन् । यसरी अलग खुराक खोज्नेले यस्ता अलग खालका फिल्महरु हेर्न नजाने हो भने हलसम्म गइदिने को ? प्रेम वा रोमान्सका नाममा तोरीबारी माड्दै नाच्ने गीत–संवाद र वियोग वा दुःखान्तका निम्ति रोइलो मात्रै भैरहने कथानक रुचाउनेका निम्ति ‘पानीफोटो’ कुनै फिल्म नै होइन । धेरैलाई लाग्न सक्छ— यो त फगत कथाकार/निर्देशक खगेन्द्रले फिल्मी डेब्युका नाममा बनाएको अर्को काम मात्रै हो—बायोडाटा सुधार्ने काम ।

...

‘कुल्ची हिँड हाँसीहाँसी, यो छाती तिम्रै बाटो हो

मेरो देह केही होइन, केवल एक थुप्रो माटो हो

गालाको पाटोको लामो धर्सो— त्यो घाउ होइन

त्यो त झरीसुकेको एकथोपा आँसुको टाटो हो’

धेरैजसो मेहफिल र माहोलमा कवि रत्नशमशेर थापाले सुनाइहिँड्ने यो मुक्तकले ‘पानीफोटो’का बुबा चन्दनका सधैंका भिजेका परेली र आँखाका डिल सम्झाइरहन्छ । फिल्म हेरिसकेपछि पनि ती ओसिला आँखा म सम्झिरहेको छु । रंगमंच उम्दा लाग्ने अनुप यसपटक ‘पानीफोटो’मा झनै यथार्थ देखिएका छन्, ‘चिसो मान्छे’का अर्पण थापाझैं लामो समयसम्म सम्झनामा आइरहने पात्र ।

‘पानीफोटो’ एउटा प्रतीक मात्रै हो । यो फिल्मभन्दा बढी जीवन्त वृत्तचित्र हो, तपाईं–हाम्रा घर वरपरबाट बेपत्ता बनेकाहरुको स्मृतिमा बनेको एउटा डकुमेन्ट्री । ‘पानीफोटो’ हेरिसकेपछि सम्झना भयो— माओवादी द्वन्द्वको अतिवादका माझ हाम्रो घर छिमेकबाट बेपत्ता पारिएका हेमलाल सुवेदी (बेपता मिति २०६० माघ २०) दाजु पनि अहिलेसम्म घर फिरेका छैनन् । उनको नाम पनि बेपत्ता, छानबिन, मानवअधिकार, मेलमिलाप सबैतिर पुगेको छ । सुवेदी दाजुका आफन्तजनमा अब तिनको ‘पानीफोटो’ पनि रहेको होला कि नहोला ?

युगौंसम्म बल्झिरहनेछ यो प्रश्न ।

प्रकाशित : श्रावण २६, २०७९ १४:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×