बाँदर बदमासीले हैरान किसान- समाचार - कान्तिपुर समाचार

बाँदर बदमासीले हैरान किसान

जनशक्ति अभावसँगै सिँचाइ, बीउ, रोगकीरालगायत समस्या भोगिरहेका पहाडी जिल्लाका किसान पछिल्लो समय बाँदर बदमासीबाट आजित छन् । खेतबारीको बालीमात्रै होइन, घरमै थन्क्याइएको अन्न र पकाएको खानासमेत जोगाउन मुस्किल हुन थालेको छ । बाँदरकै कारण कतिपयका खेतबारी बाँझो छन् भने थातथलो छाडेर बसाइँ सर्न बाध्य हुनेहरु पनि छन् । 
कान्तिपुर टिम

काठमाडौँ — बाँदरले मकै खाएको देखेपछि अर्घाखाँची छत्रदेव–४ केरुंगाका टंक खनाल धपाउन दौडिएका थिए । अचानक चिप्लिएर लड्दा गम्भीर घाइते भए । उपचारका क्रममा दुई साताअघि उनको मृत्यु भयो । छत्रदेवमा मात्रै दुई वर्षयता बाँदर धपाउन खोज्दा लडेर ६ जना घाइते भएका छन् । यहाँ एक दशकदेखि बाँदरको बदमासी बढेको छ । बाँदरबाट बाली जोगाएर भित्र्याउनु किसानलाई ठूलो चुनौती बन्ने गरेको छ । 

अहिले यहाँका बारीमा मकै खेती छ । ‘बिहानै उठेर साँझसम्म बारीमा चौकीदारी गर्नुपर्छ, नत्र छिनभरमै सखाप पारिदिन्छ,’ बल्कोटका पीताम्बर खनालले भने, ‘हातमा गुलेली, ढुंगा लिएर बस्छौं । बारीमा आउन लाग्दा हान्छौं । ताउला, गाग्री, थाल बजाएर धपाउँछौं ।’ यहाँका बारी छेउमा अस्थायी टहरा बनाइएका छन् । परिवार आलोपालो गरेर टहरा र बारी छेउमा चौकीदारी गर्छन् । खाना, खाजा, पानी झोलामा लगेर जान्छन् । ‘चौकीदारी गर्दागर्दै पनि दिनमा दुई/चारवटा घोगा त भाँचिहाल्छ,’ खनालले भने, ‘बाँदरको ठूलो हूल छ, लेखट्दा लखेट्दै पनि छक्काएर बारीमा छिरिहाल्छ ।’ धेरैजसो गाउँलेले ढोका लगाएर मकै जोगाउन बारीमा पहरा दिन्छन् । स्कुले विद्यार्थी पनि पढाइ छाडेर बारीमै चौकीदारी गर्छन् ।

केरुंगामा मानबहादुर विकले ६ रोपनी बारीमा मकै खेती गरेका छन् । बाँदर नलाग्दा १० मुरी मकै भित्र्याउँथे । ‘हातमा लौरो, ढुंगा र टिन बोकेर वरपर दौडिन्छु,’ उनले भने, ‘तर पनि खाइहाल्छ, अहिले उत्पादनको आधामात्रै भित्रने गरेको छ ।’ हिउँदमा घरभित्र पसेर मकैका बोरासमेत च्यातेर नोक्सान गरिदिने उनले सुनाए । कोही नभएको बेला भित्र पसेर कसौंडीमा पकाएको भात, दाल–तरकारीसमेत बाँदरले खाइदिने गरेको छ । उनका अनुसार माइला दाइ बाँदरकै कारण बसाइँ सरेर तराई गएका छन् ।

केरुंगाकै विमला विकले अन्नबाली जोगाउनै कठिन भएको बताइन् । ‘मकै नजोगाउने हो भने के खाएर बाँच्ने ? गरिब परिवारलाई छाक टार्नै मुस्किल छ,’ उनले भनिन्, ‘उब्जनी भएको आधा अन्न बाँदरलाई हुन्छ, आधा मात्रै भित्र्याउने हो । घर छाडेर बसाइँसराइ गरौं भने जग्गा किन्ने पैसा छैन, बिहानबेलुका छाकको गर्जो टार्नै मुस्किल छ । यतै बसेर खेतीपाती गरेर जीवन निर्वाह गरौं भने बाँदरले केही रहन दिन्न ।’

कक्षा ९ मा पढ्ने यहाँकी वसन्ता पन्थीको दैनिकी साउनयता बारीमै बिनेको छ । पढाइको चिन्तासँगै उनलाई मकै जोगाउने चिन्ता छ । ‘मकै नजोगाउँदा के खाएर पढ्न जाने ? बारीमा चौकीदारी गर्दा पढाइ छुट्छ,’ उनले भनिन्, ‘मकै नभित्र्याउँदासम्म स्कुल जान्नँ । बारीमा टिन, थाल र गाग्री राखेकी छु, बाँदर आउन थाल्यो भने बजाउने, ढुंगा बर्साउने र होहल्ला गरेर लखेट्ने हो । बारीको टहरामा किताब ल्याएर पढ्नसमेत नपाइने उनले गुनासो गरिन् । किताब हेर्न थाल्दा बाँदर पसेर मकै भाँचिसक्ने उनको भनाइ छ ।

यहाँको छत्रदेव गाउँपालिकाका आठवटै वडामा ठूलो संख्यामा बाँदरको हूल बस्छ । सन्धिखर्क नगरपालिकाका वडा ४ र ५ वडाङ्ला, मालारानीको वडा १, २ र ३, पाणिनि गाउँपालिकाको खिदिम, पोखराथोकमा बाँदरको बिगबिगी छ । अन्य पालिकाका बस्तीमा पनि छिटफुट बाँदर लाग्छ । पहिलो स्थानीय तहको चुनावमा उम्मेदवारले बाँदर नियन्त्रण गर्ने भनेरै भोट मागेका थिए । छत्रदेवका निवर्तमान अध्यक्ष लेखनाथ पोखरेलले पहिलो वर्ष बाँदर धपाउन वडैपिच्छे चौकीदारी गर्न ८ लाख रुपैयाँ बजेट छुट्याए । जंगल भएकाले बस्तीबाट लेखट्न सम्भव भएन । त्यसपछि बाँदर धपाउने ‘मेसिन गन’ ल्याएर वितरण गरे । त्यसबाट पनि नियन्त्रण भएन । ‘बाँदर विशेषज्ञकहाँ पनि पुगेर समस्या बताएँ,’ उनले भने, ‘पूरै नियन्त्रण गर्ने उपाय नै भएन । बाँदर वन्यजन्तुभित्र पर्छ, त्यसलाई मार्न कानुनले रोक्छ ।’

गुल्मीको मुसिकोट–६ चिदीपानीकी ३० वर्षीया गोमा पौडेल सोमबार बिहान बाँदर लेखेट्न बारीमा पुगिन् । एक्लै देखेपछि बाँदरको समूह आक्रमण आयो । ‘मकै सखापै बनाए, धपाउन जाँदा बाँदरको समूह नै झम्टिन आयो, आज ठूलो कालबाट बाँचें,’ उनले भनिन्, ‘आफू जता गयो, त्यतै आएर लखेट्न थालेपछि आत्तिएर केही सोच्नै नसक्ने अवस्थामा पुगिएको छ ।’ श्रीमान् रोजगारीका सिलसिलामा भारतमा छन् । घरमा उनीसहित दुई छोरी छन् । अहिले बाँदर धपाउँदा घरको काम बिथोलिएको छ । स्थानीय देउकला विकले पनि झिसमिसेमै बाँदर थपाउन बारीमा पुग्ने गरेको सुनाइन् । ‘बाँदरले एकैछिनमा स्वाहा बनाइदिए,’ उनले भनिन्, ‘रुनु न हाँस्नु भएकी छु ।’

बाँदर लेखेट्नकै लागि पवित्रा पौडेलको अहिले बारीमै बास भइरहेको छ । बच्चाबच्चीलाई खाना खुवाएर विद्यालय पठाउने समयमा मकै जोगाउनका लागि बारीमै बस्नुपर्ने बाध्यता सुनाउँदा उनका आँखा रसाए । सोमबार देउकला र पवित्रा मकैका हरिया घोगा भाँच्दै थिए । बाँदरबाट जोगाउन मुस्किल भएपछि हरियै मकै भाँचेको उनीहरूले बताए । ‘बाँदरबाट मकै जोगाएर खान नसक्ने भयौं,’ देउकलाले भनिन्, ‘त्यसैले हरियै भाँच्यौं, बाँदरले खानभन्दा बरु भैंसी, बाख्रालाई घाँस हुन्छ ।’

चिदीपानीकी २८ वर्षीया कमला सापकोटा घरमा एक्लै छिन् । दुई छोरीलाई घरमा छोडेर बिहान ५ बजे बारीमा पुग्छिन् । बाँदर धपाउन दिनभरि चिच्याउँछिन् । श्रीमान् रोजगारीका लागि भारतमा छन् । मकै जोगाउनेसँगै ३ र ९ वर्षकी छोरीको रेखदेखको चिन्ता उनलाई छ । साना छोरीलाई पकाएर ख्वाउने बेला बारी रुङ्न जानुपर्छ । बाँदरले किसानको बाली नष्ट गरेको विषय नगरपालिकालाई जानकारी गराएको मुसीकोट–६ का वडाध्यक्ष खड्कबहादुर खड्काले बताए ।

भित्र्याउने बेला बाँदरले अन्नबाली सखाप पारेपछि प्यूठानको स्वर्गद्वारी–५ सारीका प्रेम घर्ती चिन्तित छन् । बिहान उठ्न नपाउँदै बारीमा बाँदर छपक्क भइसक्छन् । ‘बाँदर लखेटेरै दिन बितिरहेको छ,’ उनले भने, ‘आँखा झिमिक्क पार्‍यो कि मकै सखाप ।’ परिवारमा धेरै सदस्य भएका परिवारले पालो गरेर मकै हेरे पनि सानो संख्या हुनेलाई धेरै सास्ती भइरहेको उनले बताए । ‘दिउँसो बाँदर र राति बँदेल पसेर हैरान छ,’ सारीकै उदराम सुनारले भने, ‘वर्षभरि खाने खेतीमा बाँदर र बँदेलको रजाइँ टुलुटुलु हेरेर बस्नुको विकल्प रहेन ।’ दुई सातादेखि राम्रोसँग खान सुत्न नपाएको उनले बताए । स्वर्गद्वारी नगरपालिकाको सारी, बेलवास, झोल, गाहेखर्क, सारीकोट, तापकोटलगायत बस्तीमा अहिले बाँदर र बँदेलले अन्नबालीमा क्षति पुर्‍याएको छ ।

प्यूठानका ६४ वडामध्ये सबैजसो वडा र गाउँमा जंगली जनावरले खानु न पिउनु बनाएको किसानको गुनासो छ । ‘जंगल छेउमा त झनै समस्या छ,’ सारीका लीलाराम पुनले भने, ‘सारीको माथितिर बँदेल लागेर हैरान छ, तल माडीखोलातिरका गाउँमा बाँदरले बर्बादै पारेको छ ।’ स्वर्गद्वारी नगरपालिकाको वडा नं ५, ६, ७, ८, ऐरावती गाउँपालिकाका सबै वडामा बाँदर र बँदेलको आतंक अति नै बढेको छ ।

पाल्पाको बगनासकाली–८ बराङ्दीकी देवका बस्यालले बारीमा लगाएको मकै स्याहार्न नपाएपछि एक वर्ष बारी नै बाँझो राखिन् । लगाएको मकै सुरुमा टुसा जोगाउन डर भयो । उम्रेर घोगा हाल्ने क्रममा बाँदरबाट जोगाउनै मुस्किल परेको हो । ‘बिहान उज्यालो भएपछि बेलुकी अँध्यारो हुँदासम्म बाँदर कुरेर बस्नुपर्ने अवस्था आयो,’ बस्यालले भनिन्, ‘अहिले पनि लगाएको खेती स्याहार्न नदिने भएपछि वैकल्पिक उपाय अपनाउन थालिएको छ ।’

पाल्पाको तानसेन नगरपालिका-१, नारनडाँडाका किसान सन्तोष बस्यालले बाँदरले हैरानी बनाएपछि अघिल्लो वर्षदेखि लगाएको सन्तला र कागती । अन्नबाली बाँदरले स्याहार्न नदिएपछि उनी वैकल्पिक खेतीतर्फ लागेका हन् । तस्बिर : माधव अर्याल/कान्तिपुर

तानसेन नगरपालिका–१ नारनडाँडाका सन्तोष बस्याल पनि बाँदरबाट हैरान छन् । लगाएको कुनै पनि खेती बाँदरले स्याहार्न नदिने समस्या छ । जसले गर्दा उनले दुई वर्षयता खेती नै लगाएका छैनन् । ‘बाँदरको हूल लखेट्नसमेत मुस्किल परिसकेको छ,’ उनले भने, ‘बाँदर लाग्ने समस्या समाधानका लागि कसलाई भन्ने हो भन्ने हामी नै बुझेका छैनौं ।’ पाल्पाका निस्दी, रामपुर नगरपालिका, पूर्वखोला, रम्भा, माथागढी, तिनाउ, रैनादेवी छहरा, बगनासकाली, तानसेन नगरपालिका, रिब्दीकोट, रैनादेवी छहरालगायत स्थानमा बाँदरको आतंक नै बढेको स्थानीयको गुनासो छ ।

तानसेन–१४ अर्गलीकी मनकुमारी पाण्डेयले बाँदरले खेतको मकै आधाआधी खाइदिएको र अब बारीको च्यात्न थालेको बताइन् । उनका अनुसार उज्यालो हुनेबित्तिकै खेतमा बाँदर आइसक्छ । हिउँदमा लगाएका आलु, तरकारी, फलफूल जोगाउनै मुस्किल छ ।

घरभित्रै थन्क्याएको अन्नपातसमेत खान नदिएपछि पर्वतको फलेवास–४ का शोभाकान्त भुसालले पछिल्ला वर्ष मकै, गहुँलगायतका बालीको खेती छाडेका छन् । बाँदर आतंकले जिल्लाभरका किसान आजित छन् । बाँदरका कारण हिउँदे खेती लगाउन छोड्ने किसान जिल्लाभर छन् ।

घनाबस्ती रहेको कुश्मा, वारीबेनी, पातीचौर, फलेबास हुवासलगायत बजार क्षेत्रमा समेत घरघरै बाँदर पस्न थालेका छन् । बार्दली, झ्यालढोका र छतबाट छिरेका बाँदरले घरभित्रको अन्नपात र पाकेको खानासमेत खाइदिन्छन् । ‘पोको पारेको चामल पनि बाँकी राखेन,’ कुश्मा–५ का ताराबहादुर थापाले भने, ‘अहिले त बाँदरका प्रजाति पनि ज्याद्रा भइसकेछन् । धपाउन खोज्दा झम्टिन आउँछन् ।’

कतिपय किसान बाँदरले नोक्सान नगर्ने तोरी, फापर, जौलगायत वैकल्पिक खेतीतर्फ लागेका छन् । बाँदरले नोक्सान कम गर्ने भएकाले गहुँ, आलु र मकैलगायतको विकल्पमा यस्ता बाली लगाउन थालेको जलजला–९ का हिराबहादुर पुनले बताए । बाँदर आतंक रोक्न महाशिला गाउँपालिकाले ०७४ मा ३३ लाख बजेट विनियोजन गरेर ७३४ वटा बाँदर नियन्त्रण लिएर चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा छाडेको थियो । त्यसपछि यहाँ बाँदर आतंक केही कम भएको स्थानीय बताउँछन् ।

काम लागेनन् नियन्त्रणका उपाय

दोलखाको शैलुङ गाउँपालिका–७ फस्कुकी गोमा विकको दैनिकी बिहानै बारीको डिलमा पुगेर सुरु हुन्छ । दिउँसो परिवारका अर्का सदस्यले पालो दिएपछि उनी खाना खान घर फर्कन्छिन् । यहाँका सबैजसो स्थानीयको दैनिकी गोमाको भन्दा फरक छैन । ‘६ महिना मेहनत गरेको बाली छिनमै बाँदरले तहसनहस बनाइदिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘कतिबेला हूल पस्छ पत्तो हुँदैन । नढुकी धरै छैन ।’

बाँदर बदमासीका कारण किसानले पछिल्लो समय खेतबारी बाँझो छाड्न थालेका छन् । अलि बढी जग्गा हुने र परिवारमा दुई/तीन जना वयस्क भएकाहरू घरायसी काम छाडेर मकैबाली जोगाउन बारीमै राति पहरा दिन पुग्छन् । ‘पहिला त बाँदर दिनमा मात्रै दुःख दिन्थे,’ गोमाले भनिन्, ‘अहिले रातिसमेत आउने गरेको छ, कहिलेकाहीं त बारीको डिलमै रात बित्छ ।’

बालबालिका र महिलालाई उल्टै आक्रमण गर्न झम्टिने भएकाले हिँडडुल गर्नै समस्या हुने गरेको स्थानीय बताउँछन् । ‘आइमाई केटाकेटीलाई अटेर गरेर उल्टै आइलाग्छ,’ अञ्जन बुढाथोकीले भने, ‘बाँदर धापाउन गएका महिला बालबालिकालाई पटकपटक आक्रमण गरेको छ ।’

कतिपय ठाउँमा बाँदरको दुःखले किसान पेसाबाट विस्थापित हुन थालेका छन् । बाँदर आतंकका कारण भीमेश्वर नगरपालिका–८ बाह्रकोचेका १५ परिवार बसाइँ सरेको पूर्ववडाध्यक्ष नकुल केसीले बताए । तरकारी खेतीका लागि प्रख्यात दोलखा सदरमुकाम नजिकैको भीमेश्वर नगरपालिका–३ राउत गाउँका किसानले बाँदरकै कारण खेती छाडेको स्थानीय सञ्जीव राउतको भनाइ छ । ‘बाँदरले तरकारीका बोट नै राख्न थालेन । लगानीभन्दा घाटा बढी हुन थाल्यो,’ उनले भने, ‘मार्न पनि नपाइने, नियन्त्रण गर्न कतैबाट सहयोग नहुने भएपछि गाउनै व्यावसायिक खेतीबाट विस्थापित भएको छ ।’

केही स्थानीय तहले बाँदर नियन्त्रणका लागि भन्दै पड्काउने औजार खरिद गरेर दिने गरेका छन् । औजारबाट समेत बाँदर नियन्त्रण गर्न नसकिएको मेलुङ गाउँपालिका अध्यक्ष हिरा थोकरले बताए । ‘सबै वडामा बाँदरको आतंक छ,’ उनले भने ‘मार्न पाइँदैन, स्थानीय तहबाट नियन्त्रणको सम्भावना छैन् ।’ संघीय सरकारलेबाटै अध्ययन गरेर बाँदर नियन्त्रणको प्रयास गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । कालिञ्चोक गाउँपालिकाले ‘एक घर एक बाँदर’ पाल्ने योजना ल्याए पनि सम्भावना अध्ययन भएको छैन ।

धनकुटा नगरपालिका–१ निगाले गाउँका किसानले त बाँदरबाट जीउज्यान बचाउन माग गर्दै नगरपालिका कार्यालयमा निवेदन नै दिएका छन् । बाँदरकै बिगबिगीका कारण यहाँका किसानले खेतीमात्रै छाडेका छैनन् कतिपय बसाइँसमेत सरेका छन् । छथर जोरपाटीको तेलिया, चौबिसे गाउँपालिकाको कुरुलेतेनुपाका बस्ती बसाइसराइले रित्ता बनेका छन् । पछिल्ला वर्ष बालीनालीसँगै मानिसमाथि नै आक्रमणका घटना हुन थालेपछि जीउज्यान जोगाउन कठिन भएको धनकुटा–१ निगालेका कृषक लीलाबहादुर मल्लले बताए । उनी अध्यक्ष रहेको निगालेको जालपादेवी टोलबस्ती संगठनले गत महिना कृषि उपज र जीउज्यानको सुरक्षाको माग राख्दै नगरपालिकालगायत सरोकारवाला निकायमा निवेदन नै दिएको हो ।

राष्ट्रिय सुन्तला जात अनुसन्धान कार्यक्रम पारिपात्ले धनकुटामा बाँदर हेरालुका लागि पाँच लाख विनियोजन गरिएको छ । त्यहाँ रहेका बगैंचाका सुन्तला जोगाउन दैनिक ५ सय १७ रुपैयाँमा ८ जना जनशक्ति परिचालन गरिएको कार्यालय प्रमुख उमेशकुमार आचार्यले बताए । असोजदेखि माघ महिनासम्म त्यहाँ सुन्तला रुँग्ने जनशक्ति परिचालन गरिनेछ ।

धनकुटा नगरपालिकाका प्रमुख चिन्तन तामाङका अनुसार यहाँ पुग्ने सरकारका विशिष्ट व्यक्तिलाई कृषकले बाँदर नियन्त्रणको मुख्य माग राख्ने गरेका छन् । बाँदरको सास्ती अन्त्य गर्न चार वर्षअघि धनकुटा नगरपालिकाले १० लाख बजेट विनियोजन गरेको थियो । बाँदर पक्रन दक्ष जनशक्ति ल्याएर केही समय अभियान नै थालेको थियो । धनकुटा–६ ले ‘बाँदर स्थानान्तरण कार्यक्रम’ लागू गरेर ६ सय बाँदर स्थानान्तरण गरेको दाबी गरे पनि ती बाँदर कहाँ छाडियो भन्ने कसैलाई पत्तो छैन । भारतको उत्तर प्रदेशबाट बाँदर समात्न ८ जना व्यक्ति ल्याइएको वडा ६ का तत्कालीन वडाध्यक्ष नरेश श्रेष्ठ बताउँछन् ।

धनकुटा, भोजपुर, खोटाङ, सुनसरी, मोरङ, तेह्रथुम, संखुवासभालगायत जिल्लामा बाँदरको समस्या बढी छ । बाँदरको प्रजाति तथा व्यवहार विषयमा विद्यावारिधि गर्दै आएका रामचन्द्र अधिकारीका अनुसार नेपालमा पहरे, रातो बगाले र ढेडु गरी तीन प्रजातिका बाँदर छन् । समस्या समाधानका लागि बन्ध्याकरण सबैभन्दा उत्तम विधि हुने विज्ञहरू बताउँछन् । जंगलमै फलफूल रोप्ने, बालीनाली लगाउने स्थानको छेउछेउ अदुवा, बेसार, खुर्सानी तथा काठजन्य बिरुवा रोपेर पनि नियन्त्रण गर्न सकिने उनीहरूको सुझाव छ ।

वीरेन्द्र केसी (अर्घाखाँची), गगनशिला खड्का (गुल्मी), शमशेरविक्रम जीसी (प्यूठान), माधव अर्याल (पाल्पा), अगन्धर तिवारी (पर्वत), केदार शिवाकोटी (दोलखा) र रमेशचन्द्र अधिकारी (धनकुटा)

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७९ ०९:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अटोले बढाएको समाजको गति 

वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाहरूलाई स्वदेशमा अडिने मेसो 
देशका अधिकांश जिल्लाका सदरमुकाम र गाउँसम्म गुड्ने तीनचक्कै अटोले सहर र ग्रामीण समाजको गति मात्रै बढाइदिएको छैन, स्थानीय तहमा रोजगारी पनि सिर्जना गरेको छ । जसको फाइदा वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएकाहरूले धेरै उठाइरहेका छन् । 
कान्तिपुर टिम

काठमाडौँ — देशैभर गुडिरहेका अटोहरू निम्न र मध्यम आय भएका आम नेपालीका निम्ति यात्राको सजिलो माध्यम मात्रै बनिरहेका छैनन्, यस्ता अटोले स्थानिय तहमा रोजगारीको अवसर पनि सिर्जना गरिरहेका छन् । यस्तो रोजगारीले वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका सयौं नेपालीलाई स्वदेशमै पसिना बगाउने अवसर दिलाइरहेको छ । 

खोटाङको दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका–११ खार्मीका अर्जुन गुरुङले वैदेशिक रोजगारीको क्रममा पाँच वर्ष मलेसियामा बिताए । नौ महिनाअघि उनले साढे ६ लाख रुपैयाँ किस्ता तिर्ने गरी अटो किनेपछि उनले प्रवासको कमाई सम्झिनु परेको छैन् । मलेशियामा पसिना बगाउन भन्दा आफ्नै गाउँघरमा अटो गुडाउनुको आनन्दले उनी खुसी त छन् नै, परिवारसँगै समय बिताउन पाउनुलाई उनले ठूलै उपलब्धि मानिरहेका छन् ।

पाँचदेखि सात लाख रुपैयाँ लगानीमा किन्न सकिने अटो एकाध लाख बुझाएपछि किस्ताबन्दीमै पाइन्छ । त्यसैले पनि वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाहरूमा यसप्रति आर्कषण देखिन्छ । मधेशका जिल्लाहरुमा भने खाडी र मलेसियाको रोजगारीबाट फर्केकाहरूको अलवा भारतको दिल्ली, मुम्बई जस्ता सहरमा एकाध वर्षको कमाइ बचाएर फर्केकाहरूले पनि अटो चलाएरै जीविकोपार्जन गरिरहेको देखिन्छ । विगत दुई दशक भारतको मुम्बईमा अर्काको अटो चलाउँदै आएका सर्लाही कविलासी नगरपालिका–२ पिपरियाका उपेन्द्र साह पाँच वर्षयता गाउँघरमै अटो गुडाइरहेका छन् । उनले गाउँघरकै मान्छे ओर्सानुको आनन्द बाँड्दै भने, ‘अटोबाट आम्दानी पनि रामै भएको छ । समाजमा आपत् विपद्का बेला सेवा दिन पाउँदा खुसी पनि मिलेको छ ।’

पहाडमा टुकटुके अटो

मधेशमा मात्र होइन सुदूरपश्चिममा पनि रोजगारीका क्रममा कैयौं वर्ष भारतमा बिताएकाहरू अहिले अटो गुडाएर गाउँघरमै रोकिएका उदाहरण भेटिन्छन् । अछामको तुर्माखाँद गाउँपालिका –३ भैरवस्थानका ३४ वर्षीया चन्द्रबहादुर बुढाले कैयौं वर्ष रोजगारीका क्रममा भारतका विभिन्न सहरमा भौँतारिए । चार वर्षअघि पहिलो पटक सदरमुकाम मंगलसेनमा अटो गुडाउँदा उनलाई धेरैले शंकाका साथ भनेका थिए, ‘यसले गरिखाला र ?’ तर सबैको शंकालाई गलत सावित गर्दै चन्द्रले हिजोआज अटोकै कमाइले ४ छोराछोरीसहितको परिवार सजिलै पालिरहेका छन् । १२ लाख ८० हजारमा २ वटा अटोमा लगानी गरेका उनी अहिले मासिक ४५ हजारसम्म कमाउँछन् । हिजोआज उनकै सिको गरेझैं गरेर अछामको मंगलसेन, साँफेबगर, जयगढ, कमलबजार, विनायकलगायतका क्षेत्रमा दर्जनौं अटो सञ्चालनमा छन् ।

कपिलवस्तुको महाराजगञ्ज नगरपालिकास्थित कुशहवा गाउँ हुँदै जाँदै टेम्पो । तस्बिर: मनोज पौडेल/कान्तिपुर

महोत्तरीको बर्दिवास–३ का रेशम आलेमगर ५ वर्षअघिसम्म वैदेशिक रोजगारीमा कुवेतमा थिए । उनी गाउँ फर्किंदा भर्खर मात्र एकाध अटो गुड्न थालेका थिए । थोरै लगानीमा विदेशकै जस्तो कमाइ गर्न सकिने भएपछि उनले कुवेत जाने योजना त्यागे । त्यसयता निरन्तर अटो गुडाइरहेका रेशम परिवारसँगै बसेर कमाइ गर्ने मेलो जुरोकोमा खुसी छन् । गाउँ–टोलका मान्छेले फोन गरेर उनलाई बोलाउँछन् । उनले सुनाए, ‘खोज्ने बित्तिकै उपलब्ध हुने सस्तो सवारी र सजिलो सवारी भनेर अहिले धेरैले अटो नै खोज्छन् ।’

पर्साको बहुदरमाई नगरपालिका–३ नगरदाहा निवासी जाकिर मियाँ ७ वर्षको वैदेशिक रोजगारीपछि दुई महिने छुट्टीमा गत वर्ष गाउँ फर्केका थिए । छुट्टी सकेर फर्किने बेला उनलाई परिवारका सदस्यले गाउँमै बसेर केही गर्न दबाब दिए । सामान्य साक्षर मियाँलाई विदेशमा गरेको सिलाइकटाइबाहेक अरु काममा अनुभव थिएन् । लेबर काम गर्ने उनको इच्छा थिएन । छिमेकी गाउँमा बस्ने उनका एक साथीले विगत एक वर्षदेखि गाउँबाट सदरमुकाम वीरगन्जसम्म अटो रिक्सा चलाउन सुरु गरेका थिए । साथीकै सल्लाह सुनेर उनले एक सातासम्म साथीकै अटो चलाउन सिके । प्रवासको कमाइले अटो किनेर चलाउन थाले । खर्च कटाएर दिनको करिब एक हजारदेखि पन्ध्र सय रुपैयाँसम्म बचत गर्ने गरेका उनले सुनाए, ‘परिवारसँगै बसेर यति कमाइ गर्नु राम्रै हो ।’

कपिलवस्तुको महाराजगञ्ज नगरपालिकास्थित शिवभारी गाउँमा टेम्पो । तस्बिर: मनोज पौडेल/कान्तिपुर

पाँच वर्ष कतार बसेर पनि सोचेजस्तो कमाइ नभएको तितो अनुभव बोकेर पूर्वी चितवनको वाघमाराका भिखुराम महतो घर फर्केका थिए । आफले बचाएको केही लाखमा थप रकम थपथाप पारेर उनले तीन वर्षअघि अटो किने । हिजोआज उनी गाउँदेखि २५ किलोमिटरपरको सदरमुकाम भरतपुरतिर बाक्लै भेटिन्छन् । यात्रु बोकेर गाउँ–सहर गरिराख्ने रोजको दैनिकीबाट उनलाई कतारको कमाइले भन्दा खुसी मिलेको छ । उनी भन्छन्, ‘कमाइको हिसाब गर्ने हो भने कतारको र यताको बराबर हो । तर आफ्नै घरमा बसेर कमाउनु राम्रो हो नि ।’

थोरै लगानीमै किन्न सकिने र थोरै मेहनत गरे पनि दैनिक एक हजारको हाराहारीमा बचत गर्न सकिने भएकाले धेरैको रोजाइमा अटो परेको देखिन्छ । धादिङको नीलकण्ठ नगरपालिका–७ पिपलछापका अंकबहादुर आले मगर साउदी अरब र कतारमा गरेर दस वर्ष गुजारे । पछिल्ला तीन वर्षयता भने उनी धादिङबेसी र आसपासका क्षेत्रमा अटो चलाएर ६ जनाको परिवार धान्दै आइरहेका छन् ।

इलामको चिया बगानमा अटो ।

अंकबहादुर बिहानै अटो लिएर घरबाट निस्कन्छन्, मध्यान्ह नहुँदै खाना खान घर फर्किन्छन् । अनि केही बेर सुस्ताएर फेरि कुदिहाल्छन् । कहिलेकाहीँ रातिको समयमा पनि कसैलाई दु:ख बिमार परेर उनी कमाइ पनि हुने सेवा पनि हुने भनेर अटो निकाल्न तयारै देखिन्छन् । दैनिक १५ सयदेखि दुई हजारसम्म कमाइ गर्ने उनी यात्रु मात्रै बोक्दैनन्, मल, कुखुराको दाना, चामललगायतका सामान बोकेर पनि घर घर पुग्छन् । उनले सुनाए, ‘स्थानीयले सुविधा पाए, मैले कमाइ । उनीहरु सेवा पाएकाले खुसी, म काम पाएकाले ।’

कतारमा ५ वर्ष बिताएर फर्केका तनहुँको व्यास नगरपालिका–१ का आइत विक भनेजस्तो कमाइ नभएको दु:ख र बिग्रिन थालेको स्वास्थ्य लिएर २०६९ मा स्वदेश फर्केका थिए । एक वर्ष घरमै बसेका उनी कमाइको खोजीमा २०७० मा चिवतन पुगे । केही वर्ष चितवनमा विद्युत्बाट चल्ने अटो रिक्सा चलाएका उनी त्यसपछि तनहुँ नै फर्के । दमौलीमा पहिलो पटक ई–रिक्सा चलाएका आइत हिजोआज दमौली अटो चालक समितिका अध्यक्ष छन् । उनले जिल्लाको दमौली, खैरेनी, भिमाद, शुक्लागण्डकी, देवघाट, आँबुखैरेनी, डुम्रे क्षेत्रमा गरी करिब एक सय अटो गुड्ने र तीमध्ये कैयौं वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाहरू रहेको बताए ।

नियमनको खाँचो

देशैभर अटोले स्थानीय बजारहरूलाई गतिशील बनाउन मद्दत गरे पनि अटो सञ्चालन र नियमनमा भने राज्य संयन्त्रको भूमिका प्रभावकारी देखिन्न । एकाध जिल्लामा स्थानीय तहले अटो सञ्चालनको कार्यविधि बनाएरै भाडादरदेखि रुटसमेत नियमन गरिरहे पनि यस्तो उदाहरण सबैतिर छैन । नियमनको अभावमा अटो चालकबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा मात्रै हुर्किरहेको छैन, यात्रुहरू ठगीमा पर्ने र दुर्घटना हुने घटनामा पनि उत्तिकै छन् । कतिपय जिल्लामा चालक अनुमतिपत्र नभएकाहरूले नै अटो हुइँक्याउँदा यात्रुको सुरक्षा चिन्ता थपिएको छ ।

पाँचथरको फिदिममा सञ्चालनमा आएका अटो ।

प्रदेश १ को यातायात व्यवस्था तथा सञ्चार मन्त्रालयको यातायात व्यवस्था महाशाखा प्रमुख भीम गौतमका अनुसार तीनपांग्रे टेम्पो चालकले लिखित र ट्रायल पास गरेर लाइसेन्स लिने गरेको देखिए पनि तीनपांग्रे विद्युतीय सवारी साधनका चालकहरूले भने विभिन्न कारणले सवारी चालक अनुमतिपत्र नलिइरहेको बताए । गौतमले पेट्रोलबाट गुड्ने अटो र विद्युत्बाट गुड्ने अटोरिक्साका धेरैजसो चालकहरू निरक्षर र अर्ध साक्षर रहेकाले पनि उनीहरू लिखित परीक्षामा सामेल हुन अन्कनाइरहेको बताए । उनको अनुसार सिटी सफारीको व्यवस्थापन गर्न ०७६ असोज ५ मा जारी भएको प्रदेश सवारी तथा यातायात ऐनअनुसार सबै जिम्मा स्थानीय तहलाई दिने भनेर ०६९ देखि यातायात व्यवस्था कार्यालयमा दर्ता नगर्ने भनिएको थियो । उनले भने, ‘स्थानीय तहहरूले यातायातसम्बन्धी कानुन बनाइनसकेकाले समस्या झन् जटिल बन्दै गएको छ ।’

केही जिल्लामा भने अटो चालक संगठित भएका देखिन्छन् । स्थानीय प्रशासनले अटो सञ्चालनको अनुमति नदिने वा निश्चित रुट कायम गरिदिने जस्ता निर्णयविरुद्ध संगठित अटो चालकहरूले आन्दोलन नै गर्ने गरेको उदाहरण पनि छन् । स्याङ्जामा राजमार्गमा अटो गुड्न नदिने प्रशासनको निर्णयविरुद्ध अटो व्यवसायीले समिति नै गठन गरी आन्दोलन गरे । त्यसपछि भने प्रशासन पछि हट्न बाध्य भयो ।

२०७५ असोजको दोस्रो साता चितवनको भरतपुरमा अटो चालक आन्दोलित नै भए । कारण थियो, भरतपुर महानगरपालिकाले मुख्य राजमार्गमा अटो गुड्न प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय । यसअघि पनि महानगरमा संगठित अटो चालक आन्दोलित भएर राजमार्ग नै अवरुद्ध पार्ने काम गरेका थिए । २०७५ साउनमा अटो चालकको आन्दोलनमा त प्रहरीले गोली नै चलाएको थियो । जसमा एक अटो चालक घाइतेसमेत भएका थिए । राजमार्ग क्रस गर्न दिने क्रसिङ प्वाइन्टहरूको संख्या १४ बाट बढाएर १८ पुऱ्याएपछि आन्दोलन स्थगित भएको थियो ।

देशैभर संगठित अटो चालक र प्रशासन वा ट्राफिकबीच बेला बखत विभिन्न विषयमा द्वन्द्व निम्तिएको देखिन्छ । स्पष्ट सरकारी नीतिको अभावमा अटो चालक र प्रशासनबीच द्वन्द्व देखिएको हो । मोरङमा राष्ट्रिय राजमार्ग र सहरी क्षेत्रमा ट्रफिक व्यवस्थापनका लागि घाँडो हुँदै गएपछि दर्ता रोक्ने ट्राफिक प्रहरीले विभिन्न प्रयास जारी राखेको देखिन्छ । मोरङ ट्राफिकका सई शिवकुमार शर्मा तीनपांग्रेले यात्रालाई सहज बनाए पनि यसले ट्राफिक जाम र दुर्घटना बढाएको बताउँछन् ।

स्याङ्जाका जिल्ला ट्राफिक प्रहरी प्रमुख मीनबहादुर कुँवरका अनुसार अटो सञ्चालनका लागि सम्बन्धित पालिकाबाटै अनुमति दिइएको छ । ‘पहिलोपटक पुतलीबजारले नियम बनायो । पछि अन्य पालिकाले पनि बनाउन थाले,’ उनले भने, ‘रुट परमिट पनि पालिकाबाटै दिइएको छ र भाडादर पनि तोकिएको छ ।’

नुवाकोटमा सञ्चालनमा रहेका अटो ।

स्याङ्जामा जस्तै पाँचथरका ८ स्थानीय तहमध्ये फिदिम नगरपालिकाले अटो दर्ता गरेर प्रक्रिया चलाउने नियम बनाएको छ । यहाँ दर्ता भएरै ४० अटो सञ्चालनमा छन् । त्यस्तै पाँचथरको फुङलिङ नगरपालिका अटो सञ्चालनसम्बन्धी २०७५ सालमा कार्यविधि नै बनाएको छ । कार्यविधिअनुसार अहिले बजार क्षेत्रभित्र एक सय रुपैयाँ भाडादर तोकिए पनि बाहिर भने दिने र लिनेको सहमति नै काफी हुन्छ । हिलिहाङ गाउँपालिकाले भने गाउँसभाबाट ऐन नै बनाएर अटो सञ्चालन कार्यविधि बनाउने तयारी थालेको छ ।

सदरमुकाम र फैलिदै गरेका साना बजारहरुमा कति अटो आवश्यक हुन भन्नेबारे सरकारी संयन्त्र पनि मौन देखिन्छ । त्यसले अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा त बढाएको छ नै, सवारीको भीड पनि बढाएको छ । ट्राफिक कार्यालयका प्रहरी निरीक्षक वकिलबहादुर सिंहले धनगढीको व्यस्त बजारमा चल्ने भएकाले अहिले अटोरिक्सा ट्राफिक व्यवस्थापनका लागि चुनौती भएको बताउँछन् ।

लमजुङको बेसीसहरमा सञ्चालनमा रहेका अटो ।

केही जिल्लामा भने अटोहरु दुर्घटनाका कारण पनि बनिरहेका छन् । मोरङमा मात्रै पछिल्ला दुई महिनामा २४ वटा अटो दुर्घटनामा परे । जसमा ४ सिकिस्त र ५२ जना घाइते भए । वैशाखयता तीन महिनामा मात्रै पर्सामा ८ वटा अटो दुर्घटनामा परे । जसमा एकजनाको ज्यान नै गयो ।

डेढ वर्षअघि धरान–१५ मा को १ ह ७८५९ नम्बरको सफारी चालक ४३ वर्षीय मानबहादुर लिम्बूले चलाएको सिटी सफारीले ठक्कर दिँदा पैदलयात्री ३५ वर्षीय किशोर विकको मृत्यु भयो । प्रहरी छानबिनमा चालक लिम्बूसँग सवारी चालक अनुमति पत्र नभए पनि प्रहरीले सवारी ज्यान मुद्दा दर्ता गरेर कारबाही प्रक्रिया अगाडि बढायो । उनी अहिले पुर्पक्षका लागि जेलमा छन् ।

केही जिल्लामा अटोहरूले भाडा बढी असुल्ने र नयाँ यात्रुलाई ठग्ने गरेको गुनासा पनि उत्तिकै सुनिन्छ । कतै भने संगठित अटो व्यवसायीहरूले आफैले भाडादर निर्धारण पनि गरिरहेको देखिन्छ । पाल्पाको तानसेन नगरपालिकाअन्तर्गत सञ्चालित अटोले कोकलदेवी टेम्पो यातायात प्रालि बनाएर संगठित भएका छन् । प्रालिका सचिव डिल्ली परियारका अनुसार यातायात व्यवस्था कार्यालय र तानसेन नगरपालिकामा दर्ता भएपछि प्रालिमा पनि यसको दर्ता हुन्छ । ‘हामीले भाडादर पनि निर्धारण गरेर सञ्चालन गरेका छौं,’ उनले भने, ‘कोही कसैलाई ठग्ने भन्ने होइन । ठगिनेहरू आफैं ठगिने हुन् ।’

प्रकाशित : श्रावण ९, २०७९ १७:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×