प्रश्नपत्र हुबहु दोहोर्‍याउने शिक्षकमाथि कारबाही कहिले ?- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

प्रश्नपत्र हुबहु दोहोर्‍याउने शिक्षकमाथि कारबाही कहिले ?

डिन भन्छन्– ‘बोल्न मिल्दैन’, प्राध्यापक भन्छन्– ‘कारबाही हुनेमा शंका छ’
गणेश राई

काठमाडौँ — सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा ‘विश्वविद्यालयलाई क्रमशः सेन्टर अफ एक्सिलेन्सका रूपमा विकास गर्दै लगिने’ उल्लेख छ । तर, मुलुकको जेठो त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) का कामकारबाहीमा गम्भीर लापरबाही दोहोरिने मात्रै होइन शिक्षकको जिम्मेवारीप्रति पनि प्रश्न उब्जिएको छ । हरेक विषयको परीक्षामा प्रश्नपत्र नयाँ हुनुपर्छ । सेमेस्टर प्रणालीमा हरेक ६ महिनामा परीक्षा लिइन्छ । तर शिक्षकले भने वार्षिक प्रणाली हुनुपर्ने भन्दै त्यही शैलीमा काम गर्ने गरेका छन् । फलस्वरूप गत जेठ १६ गते स्नातकोत्तर तेस्रो सेमेस्टरको ‘पब्लिक इकोनोमिक्स’ विषयको प्रश्नपत्र गत वर्षकै हुबहु दोहोरियो ।

त्यसैगरी, जेठ २३ मा स्नातकोत्तर पहिलो सेमेस्टरको ‘इन्टरनेसनल पोलिटिकल साइन्स’ (अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिशास्त्र) विषयको प्रश्नपत्र पनि हुबहु दोहोर्‍याएर सोधिएको थियो । पछिल्लोपटक राजनीतिशास्त्र विषय पढ्ने विद्यार्थी उल्लेख्य रहेका छन् । प्रश्नपत्रको विषयलाई लिएर त्रिविका जिम्मेवार डिन कार्यालय, विषयगत केन्द्रीय विभाग, विषय समिति, विषयविज्ञ र शिक्षकसम्म नैतिक संकटमा परेका छन् ।

‘यतिसम्म कि एक्स्प्लेन भन्ने ठाउँमा इन्ट्रोडुस राखेर अघिल्लो सालकै प्रश्न हुबहु सोधिएको पाइयो,’ विश्वविद्यालय क्याम्पसका एक प्राध्यापकले भने, ‘यथार्थमा बदनियतपूर्वक विश्वविद्यालयको साख गिराउने खत्तम प्रवृत्ति हो । यसमा प्रश्नपत्र निर्माण गर्ने सिस्टममा संलग्न विषय शिक्षक सबैभन्दा दोषी देखिन्छन् ।’

विषय उही भए पनि हरेक शिक्षकले सिर्जनात्मक ढंगले प्रश्न निर्माण गर्नुपर्छ । चिकित्साशास्त्र संकायमा भने प्रश्नपत्र निर्माणमा संलग्न शिक्षकले ‘आर्थिक चलखेल’समेत हुने गरेको अर्का प्राध्यापक बताउँछन् । चिकित्साशास्त्रको प्रश्नपत्र निर्माणमा संलग्न शिक्षकको पारिश्रमिक बढी हुन्छ, तर अरू संकायमा त्यत्ति धेरै पैसा नहुने भएकाले लापरबाही दोहोरिएको उनको भनाइ छ ।

हरेक विषयको केन्द्रीय विभागले प्रश्नपत्र निर्माण गर्छ । प्रत्येक विषयको प्रश्नपत्र बैंकसमेत रहन्छ । प्रश्नपत्र निर्माण गरेपछि डिन कार्यालयमा पठाइन्छ । डिन कार्यालयले विषय समिति राखेर प्रश्नपत्रलाई ‘मोडरेसन’ (छलफल) गर्छ । ‘अघिल्ला परीक्षामा सोधिएका प्रश्न र अहिलेको प्रश्नबीच तुलना गरेर हेर्ने गरिँदैन, त्यसो गर्दा विषय शिक्षकमाथि अविश्वास गरेजस्तो हुन्छ । आफूखुसी प्रश्नपत्र अघि बढाउँदा लापरबाही दोहोरिएको हुनसक्छ,’ उनले भने, ‘एक दुईवटा प्रश्न दोहोरिनु ठूलो कुरो होइन । तर हुबहु दोहोरिनु भनेको अल्छे गैरजिम्मेवार शिक्षकको लापरबाही हो ।’

जाँचमा संलग्न परीक्षार्थीले प्रश्नपत्र हुबहु दोहोर्‍याएर सोधिएबारे प्रश्नपत्र दाँजेर सार्वजनिक गरे । त्यसपछि विद्यार्थीका केही संगठनले

त्रिविमा तालाबन्दी गरेर विरोधका निम्नि विरोध जनाए । परीक्षा रद्द गर्दा विद्यार्थीको मेहनत खेर जाने भएपछि विरोध स्थगित गरे । ‘प्रश्नपत्र दोहोरिँदा विद्यार्थीलाई नै फाइदा पुग्ने भएपछि उनीहरू विरोध गर्नबाट पछि हट्नु स्वाभाविकै हो,’ अर्का प्राध्यापकले भने, ‘तर गल्ती गर्ने र कारबाही निकायचाहिं तैं चुप मैचुप गरेर बसेको अवस्था छ ।’

मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकायकी डिन प्राध्यापक कुसुम शाक्य छानबिन समिति गठन भएको र प्रतिवेदन प्राप्त नभएसम्म बोल्न नमिल्ने बताउँछिन् । राजनीतिशास्त्र केन्द्रीय विभाग प्रमुख रामकृष्ण तिवारीले समेत बोल्न नमिल्ने बताए । प्रतिवेदन आउन अझै एक साता लाग्ने उनको भनाइ छ । डिन कार्यालयमा कुन विषयको प्रश्न कुन शिक्षकले बनायो भन्ने यकिन रेकर्ड रहन्छ । तर प्रश्नपत्र निर्माण पदाधिकारीले आफूनिकटका शिक्षकलाई प्रश्नपत्र निर्माणमा संलग्न गराउने गरेका छन् । त्यसैले गर्दा छानबिन समिति झारा टार्नमात्र हुन सक्ने प्राध्यापकहरू आशंका व्यक्त गर्छन् ।

नियमानुसार दोषी शिक्षकलाई कालो सूचीमा राखेर अर्कोपटक प्रश्नपत्र निर्माणमा संलग्न गराउन मिल्दैन । ग्रेड रोक्का, दुई वर्षसम्म बढुवा रोक्का गर्न सक्छ । ‘त्रिविको रातो किताबमा भएको कानुनको पालना नगर्दा प्रश्नपत्र हुबहु दोहोरिने गरेको छ,’ ती प्राध्यापकले भने, ‘यसपटक दुई विषयका प्रश्नपत्र दोहोरिएका विषयमा पनि डिन कार्यालयका पदाधिकारी निकट रहेकाले कारबाहीमा हुनेमा शंका छ ।’

अर्कोतर्फ त्रिविले एकपटक स्थायी बनेका शिक्षकको दायित्व पढाउने मात्र नभई प्रश्नपत्र निर्माण विधि, उत्तरपुस्तिका/शोधपत्र जाँच्ने, परामर्श दिनेलगायत पर्छन् । तर त्रिविका अधिकांश शिक्षकले सेवाकालीन तालिम, पुनर्ताजगी तालिम पाउँदैनन् । पदाधिकारी निकट रहनेले थोरैमात्र भए पनि बढी लाभ लिने गरेको प्राध्यापकले बताए । त्रिविका चार संकाय र पाँच अध्ययन संस्थान छन् । सबै संकाय र अध्ययन संस्थानमा प्राध्यापक, सह–प्राध्यापक, उपप्राध्यापक, सहायक उपप्राध्यापक, शिक्षण सहायक र प्रशिक्षक (तहगत) गरी ७ हजार ९ सय ६६ भन्दा बढी शिक्षक कार्यरत छन् ।

प्रकाशित : असार १३, २०७९ ०८:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सिकारी युगको 'साकेला सिली' सिक्दै सिलिमोपा र सिलिमोमा

गणेश राई

काठमाडौँ — मानव सभ्यता विकास क्रमका अनेकौं चरण छन् । त्यसमा पदचाप रहेका सिकारी युग, कृषि युग हुँदै आधुनिक युगसम्म आइपुग्दा धेरै धेरै पदचिह्नहरू खिपिएका छन् । कविला युगको छिँडीहरू छिचोल्दै आएको किरात समुदायका सांस्कृतिक प्रतिनिधि उही सिकारी युगको नक्कल सिक्दैछन् । 

साकेला किरात राई जातिको प्रसिद्ध नाच हो । एउटा गोलाकारभित्र नाच्नेलाई दुई जनाले अगुवाइ गर्दछन् । त्यसमा शिरमा फेटा गुथाइएका पुरुषलाई सिलिमोपा र महिलालाई सिलिमोमा भनिन्छ । प्राय:जसो पुरुषले ढोल र महिलाले झ्याम्टा बजाउँछन् । ढोलको ढुङ्कु ढुङ्कुसँगै हातको चाल, गोडाको चाल, शरीरको हाउभाउले रौनकता छाउँछ । लस्करै नाच्नेहरूको ‘सै सै ला हौ सै सै ला’ एकै स्वरमा सुनिन्छ । सामान्य रूपमा सबैले बुझ्ने यत्ति नै हो । हरेक वैशाख पूर्णिमा उभौली र मंसिर पूर्णिमा उधौलीमा किरातीहरूको सिली (नाच) उस्तै लाग्छ ।

उभौलीको रौनक सकिएलगत्तै यतिखेर काठमाडौंको कोटेश्वरस्थित किरात राई यायोक्खाको सुम्निमा हलमा हरेक बिहान नाचको अगुवाइ गर्नेहरूको जमघट हुने गरेको छ । संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयको सहयोगमा ‘साकेला सिलीको सिलिमोपा, सिलिमोमा प्रशिक्षण’ सञ्चालन गरिएकाले यसरी भेला भएका हुन् ।

सिली प्रशिक्षणमा जेपी राई, सुमन राई, नवीन राई (क), नवीन राई (ख), मुकेश राई, चन्द्रकला थुलुङ राई जुटिरहेका छन् । सैद्धान्तिक पाटोमा भोगीराज चाम्लिङ, जनक राई, खुक्सङ खम्बु, शान्तिराम राई, मुकेश राई खटिएका छन् । ढोल र झ्याम्टा सिकाउनेमा काम दिपेश राई, रामकुमार राईलगायत छन् ।

साकेला भनेको पितृ पुर्खाको सम्झना र सम्मान, प्रकृतिको पूजा, आशीर्वाद माग्ने, प्रकृति अनुकूल होस्, सहकाल सुव्यफाव्य होस्, रोगव्याधी नलागोस् भर्ने गरिने पूजाआजा हो । घरदेखि सामूहिक थलोसम्म गरिने सांस्कृतिक अनुष्ठान हो । नयाँ अन्नबाली छर्ने याममा उभौली साकेला गरिन्छ । अन्नबाली पाकेपछि प्रकृतिलाई धन्यवाद दिँदै पुर्खालाई आस्थाको भागभुरो चढाउने यामलाई उधौली भनिन्छ । यो सांस्कृतिक अनुष्ठानले मानव जीवन, जगतको सामाजिकीकरणको चरणहरू प्रतिबिम्बित गर्दछ ।

यायोक्खाका महासचिव जनक राईका अनुसार प्रस्तुतिका हिसाबले तीन प्रकारका सिली सिकाइँदैछ । ती सिली सिकारी युग, कृषि युग र आधुनिक युगको सिली हुन् । ‘जीवन निर्वाहको क्रममा मानव जगतले सिकारी युगदेखि वर्तमानसम्म आइपुगेको छ,’ नृत्य प्रशिक्षकसमेत रहेका राई भन्छन्, ‘हाम्रा पुर्खाले हज्जारौं वर्षदेखि विकास गरेका मूल्य मान्यता र जीविकोपार्जनको लागि गरेको विभिन्न कामहरू र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई ढोल, झ्याम्टाको तालमा गोलाकारमा नाचिने अभिनय कला साकेला सिली हो ।’

पहिलो, सांस्कृतिक अनुष्ठानमा नाचिने सिलीलाई लिइएको छ । यसभित्र धेरै खाले अभिनय छन् । जसमा कुलपितृ गर्दा नाचिने मछामा सिली, खाउमो गर्दा नाचिने खाउमो सिली, विवाहमा नाचिने सिली र धामी चिन्ता बस्दा नाचिने सिलीलाई लिइएको छ ।

यसैगरी दोस्रो जीवजन्तुको हाउभाउ गरिने सिलीहरू छन् । जसमा जीवजनावर बाघ, भालुको अभिनय सिली, पन्छीमा परेवा, नारवा (कर्‍याकुरुङ), धोबिचरा, बेसारा, भाले, मयुरलगायतको अभिनउ पर्दछ । यसैगरी माछा, भ्यागुतो, उपियाँ, जुका, झिंगाजस्ता किरा, फट्यांग्राको अभिनय गरिन्छ ।

तेस्रो, जीविकोपार्जनका सिलीलाई लिइएको छ । जनावरहरूको सिकार गर्ने, माछा मार्ने सिली नाचिन्छ । यसैगरी कृषि कर्ममा आधारित बालीनाली लगाउँदा खनजोत गर्ने, बीउ छर्ने, बिरुवा गोडमेल गर्ने, पाकेपछि भित्र्याउने, पकाइतुल्याइ खाने अभिनय गरिन्छ । यसलाई चासुम÷चारी सिली भनिन्छ । यस्तै, कपास खेती गरेर कपडा बुनेर लगाउनेसम्मका अभिनयलाई तयामा खियामा सिली भनिन्छ ।

सिलीको विविधा र विशेषताहरू छन् । ढोल र झ्याम्टाको ताल अनिवार्य छ । एउटै ताल र एकै खालको अभिनय गर्दै गोकालारमा सयौंको संख्यामा नाच्न सकिन्छ । जुनसुकै उमेर समूह र लिङ्गकाले सँगसँगै पंक्तिबद्ध नाचिन्छ । प्रत्येक सिलीले कुनै न कुनै अर्थ वा सन्देश दिन्छ ।

संगीतकार शान्तिराम राई उभौली र उधौलीमा सार्वजनिक रूपमा नाचिने साकेला नाचलाई अर्थपूर्ण तुल्याउन प्रशिक्षण दिइएको बताउँछन् । ‘यो सिली पहिलेदेखि नाच्दै आएकै हो तर सिलीको आफ्नो मौलिकता, उत्पत्तिका कथाहरू, सैद्धान्तिक पक्ष र प्रयोगात्मक पक्ष हेरेका छौं,’ सिलीको उत्पत्ति, विशेषता, किन नाचियो भन्नेबारे जानकारी राखेका व्यक्तिको जरुरत रहेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘पुर्खाको इतिहास, सामाजिक मिथकहरू, सभ्यताको चरणलाई हाम्रा सिलीहरूले प्रतिनिधित्व गर्छ । त्यसैले सिलीलाई सार्थक र अर्थपूर्ण नाच्न तथा नचाउन सिलिमोपा, सिलिमोमाहरूलाई प्रशिक्षण दिएको हो ।’

सभ्यताको विकास क्रमलाई सिलसिलेवार ढंगले समय, परिस्थितिअनुसार सिली प्रस्तुत गराउनु प्रशिक्षणको मूल उद्देश्य रहेको जनाए । ‘तयामा खियामा सिलीमा तानबुन्ने, लुगा लगाउने युगमा प्रवेश गरियो र आधुनिक युगमा प्रवेश ग¥यौं,’ किरात सभ्यताको सूचक सिलीहरूमा पाइने उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘हामीले बीसदिने प्रशिक्षणमा आधुनिक सन्दर्भसमेत जोडेर ४६ जना सिलिमोपा र सिलिमोमालाई पारंगत तुल्याएका छौं । लाग्छ, अब पुस्तान्तरण क्रमवद्ध ढंगले अघि बढ्छ ।’

मानिस नाचगानप्रति स्वाभाविक ढंगले बढी आकर्षित हुने तर पुस्तान्तरण सही ढंगले हुन नसक्दा युवा पुस्ता विचलित हुने गरेका छन् । राई जातिभित्र २६ भाषिक समुदाय रहेका छन् । भूगोल र क्षेत्रअनुसार हरेक समुदायपिच्छे केही फरक–फरक नाचहरू नाचिन्छन् । यसपटक ती फरक नाचमध्ये केहीलाई प्रशिक्षण दिइएको र त्यसलाई अभिलेखीकरणसमेत गरिने जनाइएको छ ।

प्रकाशित : असार १२, २०७९ १५:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×