मेलम्चीको विकल्प खोजिँदै- समाचार - कान्तिपुर समाचार

मेलम्चीको विकल्प खोजिँदै

उपत्यकाकै ठोस्ने, सिस्ने र महादेव खोलाबाट पानी ल्याउन अध्ययन गरिँदै
दीपेन्द्र विष्ट

काठमाडौँ — सरकारले उपत्यकामा खानेपानी आपूर्तिका लागि मेलम्चीबाहेक थप वैकल्पिक स्रोतको खोजी सुरु गरेको छ । खानेपानी मन्त्रालयका अनुसार उपत्यका वरिपरि एवं वाग्मती जलाधारलगायत स्रोतको खोजी थालिएको हो ।

‘वर्षात् सुरु हुन थालेपछि मेलम्चीको पानी जतिबेला पनि बन्द हुन सक्छ, सधैं यस्तै हुन थाल्यो भने वैकल्पिक स्रोत त चाहियो,’ मन्त्रालयका एक उच्च अधिकारीले भने, ‘आपूर्ति अहिलेकै जस्तै हो भने मेलम्चीको पानी तीन महिनामात्र वितरण गर्न सकिने अवस्था छ ।’ मेलम्चीको भूगोल कमजोर भएको हुँदा वर्षात्मा जुनसुकै बेला पहिरो जान सक्ने ती अधिकारीको भनाइ छ । गत वर्ष खानेपानी तथा भूगर्भ विभाग र गृह मन्त्रालयको विपद् व्यवस्थापन प्राधिकरणको विज्ञ टोलीले त्यस क्षेत्रको भूगोलको अध्ययन गरेको थियो । टोलीले सिन्धुपाल्चोकको अम्बाथानभन्दा माथि अर्थात् ड्याम क्षेत्रमाथिको भूगोलमा जतिबेला पनि पहिरो जाने जोखिम औंल्याएको छ ।

‘मेलम्चीमा प्राकृतिक प्रकोपको बेला वा सुरुङ सफा गर्दा कति महिना बन्द हुन सक्छ भन्ने अनुमान गर्न नै गाह्रो छ,’ ती अधिकारीले भने, ‘त्यसैले पनि वैकल्पिक स्रोत चाहिन्छ ।’ मेलम्चीका यिनै जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै मन्त्रालयले ललितपुरको सिस्ने, ठोस्ने र भक्तपुरको महादेव खोलाबाट पनि पानी ल्याउन अध्ययन सुरु गरेको हो । काठमाडौं उपत्यकाका खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डका कार्यकारी निर्देशक डा. सञ्जीव राणाले सिस्नेखोलाबाट करिब १४ करोड लिटर पानी उपत्यका ल्याउन सकिने बताए ।

खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डले गरेको अध्ययनअनुसार सिस्नेखोलाबाट २ सय ५० मिटर लिफ्टिङ गरेर त्यहाँबाट सिधै भैंसेपाटीस्थित सैंबु पाइपलाइन (वितरण प्रणाली) मा जोड्न सकिनेछ । त्यसका लागि ६० मिटरको उचाइ बाँध निर्माण गर्नुपर्नेछ । पाइपलाइनको लम्बाइ १९ किमि हुनेछ । कार्यकारी निर्देशक राणाका अनुसार सिस्नेबाट कम लागतमा पानी ल्याउन सकिनेछ । ‘आयोजना प्रस्तावित क्षेत्रमा मानवबस्ती कम छ, क्षतिपूर्ति कम दिनुपर्छ, यो एकदम फाइदाजनक आयोजना छ,’ उनले भने, ‘झन्डै २० अर्ब रुपैयाँमा काम सम्पन्न हुन्छ ।’ ७ वर्षभित्र आयोजना सम्पन्न गर्न सकिने पनि उनले बताए । ‘समय–समयमा मेलम्ची आयोजनाको सुरुङ सफा गर्नै पर्छ, सफा गर्न एक महिना लाग्छ । मेलम्चीमा प्राकृतिक प्रकोप गएमा उपत्यकामा पानीको हाहाकार हुन्छ, त्यसको विकल्प त खोज्नु पर्‍यो, त्यसकारण पनि वाग्मती बेसिनका पानीको स्रोतको अध्ययन गर्दै छौं ।’ ललितपुरकै ठोस्नेखोलामा पनि अध्ययन भइरहेको छ । ठोस्नेबाट पनि करिब ५ करोड लिटर पानी ल्याउन सकिने उनले बताए ।

‘ठोस्ने र सिस्नेको पानी एउटै पाइपलाइनबाट भैंसेपाटीस्थित सैंबुमा ल्याउन सकिन्छ,’ राणाले भने, ‘याङ्ग्री र लार्केको पानी उपत्यकामा ल्याए पनि यी दुईवटा स्रोत रिजर्भका रूपमा राख्नैपर्छ ।’ ठोस्नेखोलाको पानीबारे खानेपानी तथा ढल व्यवस्था विभागले अध्ययन गरिरहेको उनले बताए । विभागले भक्तपुरको महादेव खोलाबाट करिब १ करोड ५० लाख लिटर पानी ल्याउन अध्ययन सुरु गरेको छ । महादेव खोलाको पानी भक्तपुरभित्रका बासिन्दालाई आपूर्ति गर्न सकिने खानेपानी तथा ढल व्यवस्था विभागका सिनियर डिभिजनल इन्जिनियर सुरत बमले बताए । ‘महादेव खोलाको पानी भक्तपुरका १ लाख जनसंख्यालाई पुर्‍याउन सकिन्छ,’ उनले भने, ‘डीपीआरका लागि परामर्शदाता नियुक्त गर्दै छौं ।’ यी आयोजना मेलम्चीको विकल्पमा निर्माण गरिने उनले बताए । कम लागतमा निर्माण गर्न सकिने भन्दै उनले बाँध निर्माण हुने स्थानमा धेरैजसो जंगल क्षेत्र पर्ने बताए ।

ठोस्नेको पनि डीपीआर अध्ययन गर्न परामर्शदाता नियुक्त गर्ने अन्तिम तयारी गरेको उनले बताए । ‘२० वर्षअघि नै यी आयोजना मेलम्चीको विकल्पका रूपमा हेरिएका हुन्,’ उनले भने, ‘हाल सरकारले अध्ययन अघि बढाएको छ ।’ ठोस्नेको पानी पनि लिफ्टिङ गरेर सिस्नेमा मिसाई त्यहाँबाट सिधै भैंसेपाटी ल्याउन सकिने उनले बताए ।

मेलम्ची वरपरको भूगोल कमजोर भएको विभिन्न अध्ययनले देखाएपछि याङ्ग्री र लार्के खोलाको अध्ययनमा पनि अन्योल भएको काठमाडौं उपत्यका खानेपानी लिमिटेडका (केयूकेएल) कार्यकारी अधिकृत मिलन शाक्यले बताए । इप्टिसा नामक इटालियन परामर्शदाता कम्पनीले याङ्ग्री र लार्केको विस्तृत आयोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) तयार गरे पनि हालसम्म बुझाएको छैन । दुई वर्षअघि उक्त परामर्शदाता कम्पनीले अध्ययन गरेको थियो । केही सर्तहरू परिवर्तन गर्नुपर्ने भएपछि मन्त्रालयले उक्त डीपीआरलाई फिर्ता पठाएको थियो ।

गत वर्ष मेलम्चीमा गएको बाढीले आयोजनाको ड्याम क्षेत्र बगाएपछि याङ्ग्री र लार्केको अध्ययन अन्योलमा परेको हो । शाक्यका अनुसार उपत्कामा दैनिक साढे ४३ करोड लिटर पानीको माग छ । तर केयूकेएलले दैनिक ११ करोड लिटर पानी मात्र उपलब्ध रहेको जनाएको छ । उनका अनुसार झन्डै ४० प्रतिशत पानी चुहावटका कारण खेर जान्छ । ‘वितरण प्रणाली पुरानो छ,’ उनले भने, ‘वितरण प्रणालीमा सुधार नगरेसम्म चुहावट न्यूनीकरण गर्न गाह्रो छ ।’ खानेपानी मन्त्रालयका सहसचिव त्रिरेसप्रसाद खत्रीले वर्षात्को ४ महिना सुन्दरीजलको थप ६ करोड लिटर पानी प्रशोधन केन्द्रमा प्रशोधन गरेर वितरण गर्न सकिने बताए । ‘ठोस्ने, सिस्ने र महादेव खोलालाई विकल्पमा रूपमा हामीले निर्माण गर्दै छौं,’ उनले भने, ‘त्यसका अतिरिक्त सुन्दरीजलको थप पानी वितरण प्रणालीबाट पठाउन सकिन्छ ।’

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७९ ०८:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

माछा मारेर पढाइ, डुंगा खियाएर नेता

दीपक परियार

पोखरा — दलित महिला वडा सदस्यमा निर्वाचित भएपछि पोखरा महानगर–६ बैदामकी शोभा जलारीको मुहारमा बेग्लै चमक छ । निर्वाचित भएको तेस्रो दिन फेवाताल किनारमा डुंगा चढ्ने पर्यटकको पर्खाइमा बसिरहेकी उनले बाल्यकालदेखि वडा सदस्यसम्मको यात्रा एकै सासमा सम्झिइन् । समाजसेवामा रुचि राख्ने उनले ६ वर्षअघि कांग्रेसको सदस्यता लिएकी थिइन् । गएको अधिवेशनबाट क्षेत्रीय प्रतिनिधि चुनिइन् ।

यसपल्टको चुनावमा उनलाई पार्टीले वडा सदस्यको उम्मेदवार बनायो । वडाध्यक्ष र दुई सदस्य एमालेले जित्दा उनी र महिला सदस्य पवित्रा थापा कांग्रेसबाट चुनिए । फेवातालमा साहुको डुंगा खियाएर गर्जो टारिरहेकी उनी कास्कीमा जलारी समुदायबाट पहिलो वडासदस्य बनेकी हुन् । माछा मारेर जीविका चलाउने पुर्ख्यौंली पेसालाई शोभाले बाल्यकालदेखि अँगालिन् ।

दुई भाइ र एक बहिनीकी उनी जेठी दिदी हुन् । परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो । माछा मारेर आएको पैसाले घरपरिवार धान्न, छोराछोरीलाई पढाइलेखाइ गराउन बाबुआमालाई दुःख नै थियो । आफू ६ कक्षा पढ्दादेखि नै बुबाको सहयोगी भएर माछा मार्न हिँडेको उनलाई सम्झना छ । डुंगा खियाउन, जाल थाप्न उनले त्यतिबेलैदेखि सिकिन् ।

बैदामकै तालबाराही माविबाट १२ कक्षा उत्तीर्ण गरिन् । त्यसबेलासम्म उनले साहुको डुंगा खियाइन् । ‘पढाइलेखाइ दुःखमै बित्यो । पढ्नमा संघर्ष गर्‍यौं । बुबाको दुःख सम्झेर मिहिनेत गरेर पढें,’ ३१ वर्षीया उनले सुनाइन् । त्यसपछि भने उनले एक निजी विद्यालयमा पढाउने अवसर पाइन् । डुंगा चलाउने पेसा छाडिन् । विद्यालयमा पढाउँदै व्यवस्थापनमा स्नातक गरिन् । लेकसाइडकै प्याराग्लाइडिङ पाइलट विकास परियारसँग विद्यालयदेखिको प्रेमलाई १० वर्षपछि विवाहमा बदलिन् ।

झन्डै १२ वर्ष विद्यालयमा पढाएपछि कोरोना महामारी सुरु भयो । लकडाउनले उनलाई घरमै थन्क्यायो । उनी फेरि फेवातालमै फर्किइन् । साहुकै डुंगा चलाउन थालिन् । महामारीभर चलायमान नभए पनि अहिले बेमौसमा समेत उल्लेख्य संख्यामा पर्यटक घुम्न आएको उनले पाएकी छन् । डुंगा चलाएबापत उनले प्रतिघण्टाको १४० रुपैयाँ पाउँछिन् । दिनमा ५–६ सय रुपैयाँ कमाइ हुन्छ । उनको कमाइ घर खर्चमा थपथाप हुन्छ । ५५ वर्षीय बुबा र दुई भाइ अहिले पनि फेवातालमा माछा मार्ने र डुंगा चलाउने गरिरहेका छन् । ‘हाम्रो मुख्य पेसा माछा मारेर बिक्री गर्ने नै हो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले तालमा माछा मारेर सोचेजस्तो आम्दानी छैन, त्यसैले पनि डुंगा चलाउनुपर्छ ।’

समाज सेवामा आफ्नो सक्रियता देखेर स्थानीय कांग्रेस नेता खिमलाल पहारीले प्रोत्साहन गरेपछि आफू राजनीतिमा सक्रिय भएको उनले बताइन् । चुनाव लड्दा भने जित्ने नजित्नेमा उनलाई द्विविधा थियो । उनलाई परिवारको सहयोग मिल्यो । जिताउन सासू, ससुरा, श्रीमान् सक्रिय भए । सबैको घरघरमा पुगिन् । आफूलाई परिचित गराइन् । सबैसँग घुलमिल भइन् । कसैलाई अप्ठेरो पर्दा सहयोगी बनिन् । ‘सबैको हौसला पाएकी थिएँ । सबैले माया गरेअनुसार जित्छु भन्ने आशा थियो,’ उनले भनिन्, ‘तैपनि चुनावै हो, ढुक्क हुने अवस्था थिएन ।’ चुनावी परिणाम आउने दिन उनी भोट गन्ने स्थान मुख्य निर्वाचन अधिकृतका कार्यालय बाहिर थिइन् । आफूले जितेको खबर पाएपछि खुसीको आँसु चुहाइन् । ‘पिछडिएको समुदायबाट आएकी थिएँ, जनप्रतिनिधि बन्नु मेरा लागि गर्वको कुरा हो,’ उनले भनिन्, ‘काँधमा जिम्मेवारी थपिएको महसुस भयो ।’

सार्वजनिक स्थलमा जातीय विभेदका घटनासँग उनी साक्षात्कार भएकी छैनन् । गैरदलितको घरमै प्रवेश गर्न भने उनी अझै समस्या देख्छिन् । उनले पहिलोपल्ट १० कक्षा पढ्दा दलित हुँदाको पीडा महसुस गरेकी थिइन् । गैरदलित साथीको बिहेको अघिल्लो दिन उनी ४–५ जना अरू साथीसँग बिहेघरमा गइन् । साथीले चलाएको देखेर उनले पनि पकाइरहेको तरकारी चलाइदिइन् । बिहे घरकाले उनलाई हेलाहोचो गरे । उनको मन भरिएर आयो । रुँदै घर फर्किइन् । त्यसयता भने उनले त्यतिसाह्रो विभेद भोग्नु नपरेको सुनाइन् । ‘लेकसाइड शिक्षित ठाउँ हो, विदेशी रहनसहनले पनि छोएको छ,’ उनले भनिन्, ‘राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि मैले विभेद भोग्नुपरेको छैन । घरभित्रै पस्नु अझै पनि चुनौतीको कुरा छ ।’

लेकसाइडमा पुस्तौंदेखि बसेका १२ घर जलारी छन् । फेवातालको सिरानपट्टि वडा नम्बर १८ मा भने जलारी समुदायको बाक्लो बस्ती छ । आफ्नो वडामा रहेका दलित समुदायमा शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा मुख्य समस्या उनी देख्छिन् । आर्थिक अवस्था कमजोर रहेका समुदायका लागि रोजगारी सिर्जनालाई प्राथमिकतामा राख्ने उनको योजना छ । ‘रोजगारी भयो भने आम्दानी हुन्छ । आम्दानी भयो भने दलितका बालबालिकाको पढाइको स्तरलाई उकास्न सकिन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘राम्रो शिक्षा पाउँदा स्वास्थ्य पनि राम्रो हुन्छ ।’ महिला हिंसा र भूमिहीनको समस्यामा पनि आफ्नो स्थानबाट आवाज उठाउने उनी बताउँछिन् । पुर्ख्यौली पेसा भएकाले पनि उनलाई डुंगा चलाउन कुनै अप्ठेरो लाग्दैन । जनप्रतिनिधि भइसकेपछि पनि निरन्तर डुंगा चलाउने उनी बताउँछिन् । भन्छिन्, ‘धेरै समय वडाको कामलाई प्राथमिकता दिन्छु तर पेसा नै यही भएपछि डुंगा चलाउन छाड्दिनँ ।’

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७९ ०८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×