चीनले दिएको भूकम्प सूचना प्रणाली सञ्चालन हुन नपाउँदै अर्को जोड्ने तयारी- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

चीनले दिएको भूकम्प सूचना प्रणाली सञ्चालन हुन नपाउँदै अर्को जोड्ने तयारी

गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्राज्ञ प्रतिष्ठान (नास्ट)ले भइरहेको भूकम्प सूचना प्रणालीलाई प्रयोगमै नल्याई अर्को प्रणाली जडान गर्ने तयारी गरेको छ । चीनले जडान गरिदिएको प्रणाली सञ्चालनमा नै नआई नास्टले प्रदेश १ मा दुईवटा सूचना प्रणाली (मापन केन्द्र) जडान गर्ने तयारी गरेको हो । भूकम्पीय जोखिमको आधारमा नेपाल विश्वको ११ औं स्थानमा पर्छ ।

२०७२ सालको भूकम्पपछि नास्टलाई चीनको केयर लाइफ चाइनाको प्राविधिक सहयोगमा भूकम्प पूर्वसूचना प्रणाली जडान गरिदिएको थियो । वाग्मती र गण्डकी प्रदेशका विभिन्न स्थानहरुमा जडान गरिएको त्यो सूचना प्रणाली अहिलेसम्म सञ्चालनमा आउन सकेको छैन । भइरहेको पूर्वसूचना प्रणाली पूर्ण रुपमा सञ्चालनमै नआई नास्ट अर्को प्रणाली जडान गर्ने गरी टेन्डर आह्वान गरेको हो ।

यी सेन्सरहरू जडान भएको ६ वर्ष बितिसक्दा पनि सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । नास्टका तत्कालीन उपकुलपति जीवराज पोखरेलले चीनको केयरलाइफसँग नेपालका विभिन्न ठाउँहरुमा उपकरण जडान गर्ने सम्झौता गरेका थिए । केयर लाइफले चाइनाले पूर्वसूचना प्रणाली जडान गर्न भनेर नास्टलाई ८० वटा उपकरण उपलब्ध गराएको थियो । तीमध्ये ६० वटा उपकरणहरु जडान भएका छन् । वाग्मती र गण्डकी प्रदेशका विभिन्न स्थानमा यी सेन्सरहरु जडान गरिएको थियो ।

पूर्वसूचना दिने यी उपकरणहरुले भूकम्पका तरंगहरुलाई सर्भरसम्म पुर्‍याउने र त्यसपछि सर्वसाधरणलाई जानकारी दिन्छ । चीनले यो प्रणाली आफ्ना सबै प्रान्तहरुमा जडान गरेको र त्यसै अनुरुप नेपालले पनि फाइदा लिन सक्ने भनेर प्रविधि हस्तान्तरण गरेको थियो । तर अहिले यो प्रयोगमा आउन सकेको छैन । चीनले जडान गरिदिएको यो प्रणालीले भूकम्पका बेला उत्पन्न हुने ‘एस’ र ‘पी’ तरङ छुट्याइदिने र विश्लेषण गरेर सर्भरसम्म पुर्‍याउने र जानकारी दिने हो ।

भूकम्पबाट दुई प्रकारको तरंगहरू निस्कन्छन् । एउटा ‘पी’ र अर्को ’एस’ तरंग । ‘पी’ तरंगको गति छिटो हुने भएकाले यो पहिले आउँछ । ‘एस’ तरंगको गति ढिलो हुने भएकाले त्यो ढिला आउँछ र क्षति पनि बढी गर्छ । ‘पी’ तरंग आएको थाहा हुनासाथ सेन्सर(उपकरण)ले त्यसबारे सर्भरलाई पठाइदिन्छ । त्यहाँ भूकम्पबारे तथ्यांक र डाटाहरू थाहा हुनेबित्तिकै सर्वसाधरणहरुलाई एप्स, एसएमएसलगायत माध्यमबाट जानकारी दिइन्छ । यसमा कति समयमा भूकम्प आउने र त्यसको म्याग्निच्युड पनि थाहा हुन्छ । पूर्वसूचना हुँदा मानिसहरूले आफूलाई सुरक्षित राख्न सक्छन् ।

सेन्सरले तथ्यांक संकलन गरे पनि त्यहाँबाट केन्द्रीय सर्भरमा पुग्न नसक्दा समस्या देखिएको थियो । नास्टका प्रविधि संकायका प्रमुख डा रविन्द्र ढकालले भने, ‘सेन्सरले तथ्यांक त संकलन गर्‍यो तर त्यहाँबाट सर्भरसम्म तथ्यांक गएन । यही समस्या देखिएको हो ।’ कम्युनिकेसनमा समस्या आएपछि उक्त प्रणाली सञ्चालनमा आउन नसकेको हो । यो समस्या समाधान गर्ने दक्ष जनशक्ति नास्टसँग नहुँदा विगत ६ वर्षदेखि जस्ताको तस्तै छ ।

जडान गरिएका ती उपकरण(सेन्सर)हरूलाई राख्ने पर्याप्त ठाउँ पनि नास्टसँग छैन । कुनै ठाउँमा विद्यालयको भवन, टेलिकमका टावरहरू राखिएको स्थान, अस्पताल तथा व्यक्तिका घरहरूमा राखिएका छन् । उपकरणहरूलाई नियमित बिजुलीको आवश्यकता पर्छ । विद्युत् नभएको बेला काम गर्दैनन् । चीनले दिएको उपकरणमा देखिएको समस्या समाधानका लागि नास्टले परराष्ट्रमार्फत चिनियाँ अधिकारीहरूसँग संवाद गरिरहेको जनाएको छ ।

अहिले जडान गर्न खोजिएको सूचना प्रणाली र मापन केन्द्र पूर्वीनेपालका दुई स्थानमा हुने नास्टले जनाएको छ । कोसी पारी विभिन्न दुई स्थानमा सूचना प्रणाली जडान गर्न लागिको हो ।

नास्टले यसलाई ‘नयाँ प्रविधिको प्रयोग गर्नका परीक्षण’ गर्न खोजिएको जनाएको छ । प्रदेश १ का विभिन्न १० स्थानमा ५ वर्षभित्रमा १० वटा सूचना प्रणाली जडान गर्ने तयारी छ । यसका लागि करिब १० करोड खर्च लाग्ने अनुमान छ । सूचना प्रणालीमा सिस्मोमिटर, एसलेरेटो मिटरलगायतका उपकरणहरु जडान हुनेछन् ।

यी प्रणाली र मापन केन्द्र स्थापनाका लागि सरकारले २ करोड बजेट छुट्ट्याएको थियो । अहिले त्यो बजेट सिलिङ गरेर १ करोड ६६ लाखमा झारिएको छ । यो बजेट चालू आर्थिक वर्षभत्रिमा यी मापन केन्द्र निर्माणमा खर्च हुने नास्टको तयारी छ ।

नास्टले उपकरण आएपछि मात्रै जडान हुने क्षेत्रको टुंगो लाग्ने जनाएको छ । उपकरण जडान गर्दा सडक र मानवबस्तीदेखि टाढा हुनुपर्छ । सडक नजिकै उपकरण राख्दा गाडीबाट हुने भाइब्रेसनले गलत तथ्यांक दिने सम्भावना हुने ढकालले बताए ।

यी सूचना प्रणालीहरुलाई मिलाएर एकीकृत नेटवर्क प्रणाली बनाउने नास्टको तयारी छ । अब जडान गर्न खोजिएको प्रविधिमा सञ्चारको समस्या नहुने उनले विश्वास गरे । चीनले दिएको सेन्सरको समस्या सल्टाउँदै नयाँ जडान गर्न लागिएको प्रणालीको प्रयोग गरिने उनले बताए । हाल नास्टले भूकम्प पूर्वसूचना प्रणालीसँग सम्बन्धित राय विदेश बस्ने नेपाली विशेषज्ञहरू लिइरहेको छ ।

नास्टले नयाँ प्रणाली जडान गर्ने तयारी गरिरहँदा आवश्यक जनशक्ति र विषयविज्ञ छैनन् । विज्ञहरू नहुँदा प्रणाली कसरी पूर्ण रुपमा सञ्चालन हुन्छ भन्नेमा पनि प्रश्न छ । नास्टले अर्को वर्षदेखि नियुक्तिको प्रक्रिया सुरु गरिने जनाएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख ७, २०७९ २१:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहिलोपटक नेपालका ढुसीको डाटाबेस तयार हुँदै

'नेपाल फंगल डाटाबेसको ७० प्रतिशत काम पूरा'
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्राज्ञ प्रतिष्ठान(नास्ट)ले नेपालमा पाइने ढुसीको डेटाबेस यसैवर्षभित्र सञ्चालनमा ल्याउने तयारी गरेको छ । सन् २०२२ भित्रै नेपालमा पाइने ढुसीहरुको तथ्यांक सम्मिलित नेपाल फंगल डेटाबेस सार्वजनिक गर्ने तयारी गरेको हो । अघिल्लो वर्ष नै डाटाबेस सार्वजनिक गर्ने तयारी भएपनि जनशक्ति अभावले केही ढिला भएको थियो ।

डाटाबेस सञ्चालनमा आएपछि नेपालमा पाइने फान्जाई (ढुसी)को अवस्थाबारे एकै ठाउँबाट जानकारी पाउन सकिनेछ । कुन प्रकारको ढुसी कहाँ, कस्तो अवस्थामा छन् भन्ने जानकारी डाटाबेसबाट थाहा पाउन सकिनेछ ।

नास्टको फेकल्टी अफ साइन्सको बायोलोजिकल रिसर्च युनिटले नेपालमा पाइने ढुसीलाई एकीकृत गरेर जानकारी दिने तयारी गरेको हो । डाटाबेसको काम अहिलेसम्म ७० प्रतिशत सकिएको नास्टका वरिष्ठ वैज्ञानिक अधिकृत एवं च्याऊ विज्ञ डाक्टर जयकान्त राउतले जानकारी दिए । ढुसी एक कोषीयदेखि बहुकोषीयसम्मका हुन्छन् । सबै च्याऊ प्रजाति ढुसी वर्गमा पर्छन् । ढुसी प्रजाति वन्यजन्तु र वनस्पति जगतमा पर्दैनन् । सडेगलेको ठाउँमा उम्रने, प्रकाश संश्लेषण प्रक्रिया नगर्ने, हरितकण(क्लोरफिल) पनि नहुने ढुसीलाई वनस्पतिविद्हरु ‘स्याप्रोफाइट’ भन्छन् ।

विभिन्न कुनामा बसेर कुन प्रजातिको ढुसी कहाँ पाइन्छ भन्ने जानकारी लिनका डाटाबेस उपयोगी हुने उनले बताए । अहिलेसम्म डाटाबेसमा ११ सयवटा फन्जाई राखिएको उनले जानकारी दिए । विभिन्न जर्नल, किताब तथा आधिकारिक ठाउँबाट नेपालका ढुसी सम्बन्धी प्रकाशित भएका तथ्यांकहरु 'नेपाल फंगल डाटाबेस'मा राखिएको छ । ‘अहिले हामी डेटालाई प्रोसेसिङ गरिरहेका छौं, ’ उनले भने,‘ यो वर्षको अन्ततिर हामी सार्वजनिक गर्छौं । ’

डाटाबेसमा नास्टले संकलन गरेर पुष्टि भएका ढुसीका प्रजाति, तीनको अवस्थाबारे विवरण छ । तथ्यांक अनुसन्धानकर्ता, विद्यार्थीहरु, सरोकारवालाहरुलाई महत्वपूर्ण हुन्छ । फन्जाईमा काम गर्ने इच्छा भएका जोकोहीलाई डाटाबेस उपयोगी हुने राउतले बताए ।

नेपालमा २ हजार १ सय ८२ वटा ढुसीका प्रजाति रहेको अनुमान छ । त्यसमा एक हजार २ सय ९१ च्याऊ प्रजाति पर्छन् । तीमध्ये १५९ वटा खाना मिल्ने च्याऊ छन् भने ७४ वटा औषधीय गुण भएका छन् । एक सय प्रजातिका च्याऊहरु विषालु रहेको वनस्पतिविद्हरु बताउँछन् ।

नेपालमा ढुसीको अवस्था अहिले पनि अध्ययनकै क्रममा छ । हरित वनस्पतिको तुलनामा यसको अनुपात ६ गुणा बढी हुने मान्यता छ । नेपालमा १३ हजारवटा भास्कुलर(शिरा) भएका वनस्पति छन् तर ढुसी ३ हजार पनि भेटिएको छैन । त्यसैले यो नेपालमा अध्ययनकै क्रममा रहेको ढुसी अनुसन्धानकर्ताहरु बताउँछन् ।

विश्वका अन्य मुलुकहरुमा पनि फन्जाई डाटाबेस हुन्छ । यो डाटाबेस ढुसी प्रजातिका लागि नेपालको पहिलो हुनेछ ।

यो डाटाबेसमा कुनै नयाँ ढुसी प्रजाति वा त्यसको तस्बिरहरु राख्न पनि सकिन्छ । कुनै ढुसीमा नयाँ खालको विशेषता पाए भने यो डेटाबसमा पनि राख्न सक्नेछन् । सबै विवरणहरु डाटाबेसमा हालेर क्युरेटरले भेरिफाई गरेपछि तथ्यांकको रुपमा समावेश हुन्छ ।

वैज्ञानिक राउतका अनुसार ढुसीले नेपालको अर्थतन्त्रमा पनि सघाउ पुर्‍याएको छ । उनी भन्छन्,‘च्याऊ पनि एक प्रकारको ढुसी प्रजाति हो । यार्सागुम्बा पनि ढुसीमा पर्छ । गुच्ची च्याऊ, रातो च्याऊ पनि यसमा पर्छ । यसको निर्यात पनि भइरहेको छ ।’ वनस्पतिहरु जति यसको अध्ययन/अनुसन्धान नेपालमा कम छ ।

ढुसीले प्राकृतिको फोहार सफा गर्न मुख्य भूमिका खेल्छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालय वनस्पति शास्त्र केन्द्रीय विभागका सह–प्राध्यापक डा‍. हरिप्रसाद अर्याल ढुसीले पोषण चक्र सन्तुलन गर्न मुख्य भूमिका खेल्छ । उनी भन्छन्,‘ फान्जाईको महत्व धेरै छ । यसलाई गुड रिसाइक्लरको रुपमा लिन सकिन्छ । फन्जाई भएन भने नेचरको कल्पना नै गर्न सकिदैँन । ’ विभिन्न खाद्य उद्योगहरुमा पनि ढुसीको प्रयोग हुने गरेको छ ।

ढुसी अनुसन्धानकर्ताहरु यसलाई ‘फ्रेन्डस एन्ड फो’ दुवैको रुपमा लिन्छन् । ‘यसले रोग पनि लगाउँछ, खानाको रुपमा पनि खाना सकिन्छ,’ राउत भन्छन् ।

सहप्राध्यापक अर्याल ढुसीले मुख्य गरी सन्तुलित पारिस्थितकीय प्रणाली बनाउने मद्दत गर्ने बताउँछन् । प्रकृतिमा कुनै पनि मरेको बिरुवा र वन्यजन्तुलाई सडाउने र माटोमा मिलाउने काम ढुसीले गर्छ । ढुसीमा पाइने रसायनहरु औषधि बनाउन प्रयोग गरिन्छ । टेरामाइसिन, पेनिसिलिनजस्ता औषधीहरु ढुसीबाट बनिएको सहप्राध्यापक अर्यालले जानकारी दिए ।

ढुसीले रोगव्याधि पनि लगाउँछन् । एक्सपरजिलिसले फोक्सोमा असर गर्ने अर्यालले बताए । ‘कपालमा चाँया पर्नु भनेको पनि ढुसी हो । कानमा पनि ढुसी पर्छ,’ उनले भने । पृथ्वीमा पाइने कूल फन्जाईको ३० प्रतिशतले रोगव्याधि लगाउन भूमिका खेल्ने अनुमान गरिन्छ ।

प्रकाशित : वैशाख ५, २०७९ १९:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×