भारत भ्रमणमा देउवाको ‘धार्मिक’कूटनीति- समाचार - कान्तिपुर समाचार
टिप्पणी

भारत भ्रमणमा देउवाको ‘धार्मिक’कूटनीति

प्रोटोकल बिर्सेर भाजपा कार्यालय जानु र प्रधानमन्त्री मोदीको निर्वाचन क्षेत्र बनारसमा पूजाआजामा देउवाको व्यस्तता भाजपालाई रिझाउने प्रयास थियो ।
राजेश मिश्र

नयाँ दिल्ली — भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपाल भ्रमणका क्रममा मन्दिर दर्शन र पूजाआजालाई जसरी प्राथमितामा दिन्थे, त्यसैको झल्को दिने गरी प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले यसपालि भारत भ्रमणमा निस्कँदा महत्त्वका साथ मन्दिर दर्शन गरे । देउवाले आइतबार सवा १० बजे बनारस उत्रेर कालभैरव, काशी विश्वनाथ र नेपाली पशुपतिनाथ मन्दिरमा पूजा गरे । काशी विश्वनाथमा विधिवत् रुद्र पूजा गरे । अपराह्न ४ बजे उनी दिल्ली फर्किनुअघि दिवाभोजबाहेकको पूरा समय पूजाआजामै व्यस्त भए । 

विगतमा राजाले भारत भ्रमण गर्दा पनि मठमन्दिरको दर्शन गर्थे तर प्रधानमन्त्रीको भ्रमणका बेला पूजाआजा र मठमन्दिर दर्शन प्राथमिकतामा परेको देखिँदैनथ्यो । औपचारिक भेटवार्ता सकिएपछि बाँकी रहेको समयमा भारतले प्रायः आफ्नो ‘विकासको वैभव’ देखाउन नेपालका प्रधानमन्त्रीलाई भ्रमण गराउँथे । विश्वविद्यालय वा कुनै विशेष सभासमारोहमा सम्बोधनको अवसर मिलाइन्थ्यो । सन् २०१८ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई चार वर्षअघि भारत भ्रमणका बेला औपचारिक भेटवार्तापछि उत्तराखण्डस्थित गोविन्दवल्लभ पन्त कृषि तथा प्रविधि विश्वविद्यालयले आयोजना गरेको कार्यक्रममा लगिएको थियो । त्यसको अघिल्लो वर्ष दिल्ली भ्रमणमा आएका देउवालाई हैदराबादस्थित ‘हाइटेक सिटी’ अवलोकन गराइएको थियो । तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाललाई हिमाञ्चल प्रदेशस्थित जलविद्युत् परियोजनाको अवलोकन गराइएको थियो ।

यसपटक प्रधानमन्त्री देउवाले भ्रमणको तेस्रो दिन धार्मिक यात्रुका रूपमा बिताए । समकक्षी नरेन्द्र मोदीसँग छुट्टाछुट्टै र प्रतिनिधिमण्डलसहित मुस्किलले एक घण्टा औपचारिक वार्ता गरेका देउवाले मन्दिर दर्शन र पूजाआजामा ४ घण्टाभन्दा बढी समय बिताए । देउवाले मोदीजसरी धार्मिक दर्शन गरे पनि दुवैको पृष्ठभूमि फरक छ । मोदी कट्टर हिन्दुवादी भारतीय जनता पार्टीबाट चुनिएका प्रधानमन्त्री हुन् । उनले ‘धर्म–कर्म’ लाई विशेष प्राथमिकतामा राखेका छन् । उनी भारतभित्रै भ्रमणका क्रममा पनि मन्दिर दर्शनलाई समय दिन्छन् । ज्योतिषीको कुरामा विश्वास राख्ने गरे पनि देउवाको सार्वजनिक छवि र व्यवहार पूजाआजा, मठमन्दिर घुम्नेमा देखिएको थिएन ।

साउथ एसियन युनिभर्सिटीका सहप्राध्यापक युवराज पोखरेल देउवाको बनारस भ्रमणलाई ‘देशअनुसारको भेष’ को संज्ञा दिन्छन् । देउवाको यसपटकको भ्रमण सत्तारूढ भाजपालाई रिझाउनमा बढी केन्द्रित रहेको उनको टिप्पणी छ । ‘दिल्ली अवतरण गरेलगत्तै प्रोटोकल बिर्सेर प्रधानमन्त्रीज्यूले भाजपा कार्यालयको भ्रमण गर्नु र बनारसमा मन्दिरहरूको दर्शन गरेर पूरा दिन बिताउनुको उद्देश्य नै त्यही हो,’ उनले भने, ‘भाजपाको मन जित्न ती दुवै कार्यक्रम राम्रै भए पनि नेपालको प्रधानमन्त्रीका रूपमा भएको भ्रमणमा सुहाउँदो देखिएन ।’ उनले बनारसमा पूजाआजामा व्यस्त रहँदाको ‘बडी ल्यांग्वेज’ बाट प्रधानमन्त्री देउवा त्यसमा रुचि पूर्वक संलग्न रहेजस्तो आफूलाई नलागेको उनले बताए । ‘उहाँ धर्मकर्ममै विशेष समय दिने खालको हो जस्तो मलाई लाग्दैन,’ उनले भने, ‘लगातार एकपछि अर्को मन्दिरको दर्शन र पूजाआजामा लाग्न उहाँलाई बाध्य पारिएको जस्तो देखिन्छ ।’

अघिल्लो भ्रमणमा पनि देउवाले हैदरावादपछि तिरुपती मन्दिर दर्शन गरेका थिए । तर, बनारसको जस्तो चर्चा भएको थिएन । त्यतिबेला भ्रमणको रिपोर्टिङ गरेकी पत्रकार आशा थपलियाको अनुभवमा यसपटकको यात्रा बढी धार्मिक देखिएको छ । त्यसमा प्रधानमन्त्री पत्नी आरजु देउवाको मन्दिरप्रतिको झुकावले काम गरेको हुनसक्ने उनको भनाइ छ । यसअघिको मन्दिर भ्रमण यति धेरै चर्चामा थिएन । तर, यसपटक धेरै किसिमले उनको भ्रमणलाई ‘धार्मिक’ रंग दिइएको देखिन्छ ।

बनारसमा प्रधानमन्त्री देउवालाई उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथले स्वागत गरेका थिए । लगातार दोस्रो पटक मुख्यमन्त्रीमा निर्वाचित योगी आफै कट्टर हिन्दुवादी हुन् । बनारस भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको निर्वाचन क्षेत्र पनि हो । भर्खरै मात्र भाजपाले उत्तर प्रदेशको विधानसभाको चुनावमा सफलता हात पारेको छ । ती सबैका पृष्ठभूमिका बीच देउवाको बनारस भ्रमण भएको हो । हैदराबाद हाउसमा शनिबार भएको संयुक्त पत्रकार सम्मेलनमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले देउवाको बनारस भ्रमणलाई महत्त्वका साथ उठाएका थिए । ‘देउवाजी, तपाई भोलि काशीमा रहनुहुनेछ, नेपाल र बनारसको सदियौं पुरानो सम्बन्ध छ,’ मोदीले भनेका थिए, ‘मलाई पूरा विश्वास छ, काशीको नयाँ स्वरूपलाई हेरेर तपाईं निश्चय पनि प्रभावित बन्नुहुनेछ ।’

मोदीको उक्त भनाइलाई देउवा पत्नी आरजु राणाले बनारसमा भारतीय मिडियालाई अन्तर्वार्ता दिएर सार्थक बनाइदिएकी छन् । देउवाको भ्रमणबाट प्राप्त उपलब्धिका बारेमा भ्रमण टोलीका कुनै पनि सदस्यले प्रतिक्रिया बाहिर ल्याएनन् । मोदीसँगको वार्तालापबारे कसैले मिडियामा बोलेनन् । तर बनारसमा कति धेरै परिवर्तन भएको छ, बनारस किन आउनुपर्छ भन्नेबारेमा प्रधानमन्त्री पत्नी आरजु राणाले टीभी अन्तर्वार्ता दिइन् । भारतीय समाचार संस्था एएनआईले लिएको उनको अन्तर्वार्तालाई सबैजसो भारतीय टेलिभिजनले प्रसारण गरेका छन् । उनले बनारसमा पहिले र अहिले आकाश–जमिनको फरक भएको र आफूलाई अरू नै कुनै सहरमा आएको अनुभूति भएको बताएकी थिइन् । केही महिनाअघि भाजपा नेता विजय चौथाइवालेलाई राखी बाँधेकी उनले यसपटक मोदीको मुडअनुसार उनको निर्वाचन क्षेत्रमा भएको विकासको खुलेर प्रशंसा गरेकी हुन् ।

बनारसमा विमानस्थलमा स्वागतदेखि बिदाइसम्ममा मुख्यमन्त्री योगी प्रधानमन्त्री देउवाका साथमा थिए । देउवाको स्वागतमा विमानस्थलदेखि मन्दिरसम्म सयौं बोर्ड राखिएको थियो । बाटाभरि स्वागतका लागि विद्यार्थी लामबद्ध थिए । ठाउँ ठाउँमा झाँकी राखिएको थियो । भ्रमण टोलीमा सहभागी एक अधिकारीले बनारसको स्वागत र सम्मान भव्य रहेको बताए । देउवाले नेपाली पशुपतिनाथ मन्दिरमा पूजापछि वृद्धाश्रम निर्माणका लागि भूमि पूजासमेत भ्याएका थिए । नेपाल सरकारले त्यहाँ वृद्धाश्रम बनाउन लागेको हो । त्यसका लागि सरकारले यस वर्ष एक करोड रुपैयाँ छुट्याएको छ । पूजाआजा सकिएपछि होटल ताजमा मुख्यमन्त्री योगीसँग केहीबेर औपचारिक कुराकानी र दिवाभोज भएको थियो । योगीले नेपालको पशुपति नाथ, मुक्तिनाथ र जानकी मन्दिरसँग उत्तर प्रदेशका मन्दिरहरूलाई जोड्नुपर्ने बताएका थिए । मन्दिर–मन्दिरबीचको सम्बन्धले जनस्तरको सम्बन्ध थप प्रगाढ हुने उनको भनाइ थियो । पशुपतिनाथ मन्दिरलाई थप भव्यता प्रदान गर्नसमेत उनले सुझाएका थिए ।

६ वटा प्रधामन्त्रीको भारत भ्रमण हेरेका सहप्राध्यापक पोखरेल भारतसँग गर्ने कूटनीतिमा धर्मलाई पनि छिराइएको छनक देखिएको बताउँछन् । ‘मन्दिर जानुलाई नकारात्मक भन्न सकिँदैन, आस्था राख्नेहरू जान्छन्, जानैपर्छ,’ उनले भने, ‘तर यसपटको भ्रमणले कूटनीतिमा धर्मलाई छिरेको छनक दिएको छ ।’ यो तत्कालीन लाभका लागि ठीकै भए पनि पछि कस्तो असर भन्नेबारेमा विचार नपुर्‍याइएको उनको टिप्पणी छ ।

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७८ २१:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सम्बन्ध सुदृढ बनाउन जोड

राजेश मिश्र

नयाँदिल्ली — प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र भारतीय समकक्षी नरेन्द्र मोदीले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई अझ सुदृढ गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन् । नयाँदिल्लीको हैदराबाद हाउसमा शनिबार भएको द्विपक्षीय एकल र त्यसपछि प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय भेटवार्तामा दुवै देशका प्रधानमन्त्रीले आपसी सम्बन्ध थप बलियो बनाउने विषयलाई प्राथमिकतामा राखेका हुन् । उनीहरूबीच करिब एक घण्टा द्विपक्षीय संवाद भएको थियो । 

संवादमा दुवै नेताले दुई मुलुकबीचको सम्बन्धलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्ने बताएको बैठकमा सहभागी एक प्रतिनिधिले जानकारी दिए । बैठकपछि भारतीय विदेश मन्त्रालयद्वारा जारी संयुक्त वक्तव्यमा दुवै नेताले दुई देशबीचको भूगोल, इतिहास, संस्कृति, वाणिज्य र जनस्तरको सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको उल्लेख छ । बैठकपछिको संयुक्त पत्रकार सम्मेलनमा प्रधानमन्त्री देउवाले नेपाल–भारतको पुरानो सम्बन्धबारे चर्चा गरे । उनले मोदीलाई कोभिड महामारीका बेला भारतले गरेको सहयोगका लागि धन्यवाद दिए । उनले सन् २०१४ मा मोदीको नेपाल भ्रमणले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई थप उचाइमा पुर्‍याएको चर्चा गर्दै उच्चस्तरीय भ्रमण आदानप्रदानका लागि आफूहरू सहमत भएको बताए । देउवाले भारतीय समकक्षी मोदीलाई नेपाल भ्रमणको निम्तोसमेत दिए । ‘हामी दुवै जना उच्चस्तरीय भ्रमणलाई निरन्तरता दिन सहमत छौं, प्रधानमन्त्री मोदीजीलाई नेपालमा स्वागत गर्न म प्रतीक्षारत छु,’ उनले भने ।

प्रधानमन्त्री देउवाले सीमा संयुक्त चेकपोस्ट निर्माणलाई गति दिन र चाँदनी–दोधारामा समेत त्यस्तो चेकपोस्ट निर्माणका लागि सहयोग गर्न आफूले आग्रह गरेको बताए । यस्तै, थप हवाई रुट उपलब्ध गराउन पनि आफूले भारतलाई आग्रह गरेको देउवाको भनाइ थियो ।

देउवाले सीमा विवादलगायत अन्य धेरै विषयमा छलफल भएको बताए । देउवाभन्दा अघि सम्बोधन गरेका भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले नेपाल र भारतको जस्तो सम्बन्ध विश्वमा कतै पनि नभेटिने बताए । मोदीले नेपाल–भारतको सभ्यता, संस्कृति र आदानप्रदानको धागो प्राचीनकालदेखि जोडिएको बताए । ‘परापूर्वकालदेखि नै भारत र नेपाल सुख, दुःखका साथी हौं, साझेदारीको आधार पनि त्यही हो,’ उनले भने, ‘दुई देशबीचको मित्रता र नागरिकबीचको यस्तो विशाल सम्बन्ध विश्वमा कतै देख्न पाइँदैन ।’ उनले नेपालको सम्बन्धमा भारतको नीति त्यही आत्मीयताले प्रेरित रहेको बताए । नेपालको शान्ति, प्रगति र विकासको यात्रामा भारत दृढ साथीका रूपमा रहेको र रहने उनको भनाइ थियो ।

संयुक्त पत्रकार सम्मेलन गर्नुअघि दुवै प्रधानमन्त्रीले संयुक्त रूपमा भर्चुअल माध्यमबाट जयनगर–जनकपुर–कुर्था रेल्वे लाइन उद्घाटन गरे । दुवै प्रधानमन्त्रीले हरियो झन्डा देखाएपछि जनकपुरमा रेल कुदेको थियो । त्यस्तै, दुवैले ९० किलोमिटर लामो सोलु करिडोर विद्युत् प्रसारण लाइनको पनि भर्चुअल उद्घाटन गरेका थिए । भारतको एक्जिम बैंकको ऋणमा निर्माण गरिएको प्रसारण लाइनको दिल्लीस्थित हैदराबाद हाउसबाट दुवै देशका प्रधानमन्त्रीले संयुक्त रूपमा उद्घाटन गरेका हुन् । सिरहाको मिर्चैयादेखि सोलुको तिङ्लासम्मको ९० किलोमिटर लामो प्रसारण १३२ केभी डबल सर्किट लाइनको निर्माण गत पुसमा सम्पन्न भएको थियो, जसमा ३ सय २ वटा टावर छन् ।

भारतले विकास गरेको ‘रुपे’ कार्डको नेपालमा प्रयोगको शुभारम्भ पनि दुवै प्रधानमन्त्रीले गरेका छन् । भारतीय बैंकहरूले भिसा र मास्टर कार्डजस्तै ‘रुपे’ कार्ड जारी गरेका छन् । भारतीय नागरिकले नेपालमा उक्त कार्ड प्रयोग गर्ने बाटो खुलेसँगै नेपालको पर्यटन क्षेत्रलाई टेवा पुग्ने विश्वास गरिएको छ । कार्यक्रममा भूकम्पपछि भारतको सहयोगमा भइरहेको १ सय ३२ वटा हेल्थपोस्ट पुनर्निर्माणको पनि दुवै प्रधानमन्त्रीले भर्चुअल अवलोकन गरेका थिए ।

देउवा र मोदीकै उपस्थितिमा चारवटा विषयमा समझदारी र सम्झौता सम्पन्न भएको छ । ती समझदारी र सम्झौतामा दुई मुलुकका सम्बन्धित मन्त्रालयका उच्च अधिकारीले हस्ताक्षर गरेका थिए । इन्टरनेसनल सोलार एलाइन्समा नेपालको प्रवेशसम्बन्धी समझदारी, इन्डियन आयल कर्पोरेसन र नेपालको आयल निगमबीच पेट्रोलियम पदार्थ आपूर्ति सम्झौता, इन्डियन आयल कर्पोरेसन र नेपाल आयल निगमबीच प्राविधिक सहयोग सम्झौता तथा सीमापार रेलसम्बन्धी प्राविधिक सहयोग समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएको हो । अन्तर्राष्ट्रिय सोलार एलाइन्समा नेपालको सहभागिता, रेल्वेको प्राविधिक क्षमता विकासमा सहयोग, पेट्रोलियम पदार्थको आगामी ५ वर्षसम्मको आपूर्ति तथा पेट्रोलियम क्षेत्रमा प्राविधिक सहयोगसम्बन्धी सम्झौताको आदानप्रदान गरेपछि दुवै मुलुकका प्रधानमन्त्रीले ऊर्जासँग सम्बन्धित वार्तालाई विशेष महत्त्व दिएका थिए ।

नेपाल भारत र फ्रान्सले अघि सारेको इन्टरनेसनल सोलार एलायन्स (आईएसए) को सदस्य बनेको छ । आईएसएको नेपाल १ सय ५ औं राष्ट्र हो । ‘नेपाल इन्टरनेसनल सोलार एलायन्सको सदस्य बनेकामा खुसी छ,’ देउवासँग आयोजित संयुक्त पत्रकार सम्मेलनमा भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले भने, ‘यसले हाम्रो क्षेत्रमा दिगो, मितव्ययी र स्वच्छ ऊर्जा उपलब्ध गराउनेछ ।’ भारतको गुरुग्राममा मुख्यालय रहेको एलायन्सको उद्देश्य सौर्य ऊर्जाको उपभोग बढाउने र जीवाष्मा ऊर्जाको प्रयोग घटाउने हो ।

पत्रकार सम्मेलनमा मोदीले विभिन्न महत्त्वपूर्ण विषयमा आफूहरूबीच सघन र सार्थक छलफल भएको बताउँदै ऊर्जा क्षेत्रमा सहयोग र दुवै पक्षले लाभ लिने विषयमा आफूहरू सहमत भएको उल्लेख गरेका छन् । भेटवार्तापछि जारी ‘ज्वाइन्टभिजन स्टेटमेन्ट अन पावर सेक्टर कोअपरेसन’ मा भविष्यमा दुई देशको साझेदारीका लागि ‘ब्लु प्रिन्ट’ सावित हुने प्रधानमन्त्री मोदीको भनाइ थियो । उनले नेपालले उत्पादन भएर बढी भएको बिजुली भारतलाई निर्यात गर्नु सुखद रहेको र त्यसले नेपालको प्रगतिमा सघाउने विश्वास व्यक्त गरे । भारतको विदेश मन्त्रालयद्वारा जारी वक्तव्यमा नेपालले ऊर्जा क्षेत्रमा गरेको प्रगतिका लागि भारतले नेपाललाई बधाई दिएको उल्लेख छ । त्यस्तै देउवाले नेपालको बिजुलीलाई भारतको बजारमा पहुँच र विद्युत् व्यापारको आग्रह गरेका थिए । उनले विद्युत् क्षेत्रमा भारतले गरेको योगदानको प्रशंसासमेत गरे ।

यसैगरी नेपाल र भारतबीच लामो समयदेखि थाती रहेको पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय परियोजनालाई चाँडै अघि बढाउने सहमति पनि भएको छ । द्विपक्षीय र एकल भेटवार्तापछिको पत्रकार सम्मेलनमा भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले पञ्चेश्वर परियोजना यस क्षेत्रको विकासका लागि गेमचेन्जर बन्ने बताए । नेपाल र भारतबीच २५ वर्षअघि पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय परियोजना सम्झौता भएको थियो । २०५३ सालमा देउवा पहिलो पटक प्रधानमन्त्री भएकै बेला एकीकृत महाकाली सन्धिअन्तर्गतको यो परियोजनाका लागि नेपाल र भारतबीच सम्झौता भएको थियो । आयोजनाबाट ६ हजार ४ सय ८० मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । तर, पानी बाँडफाँटका सम्बन्धमा सहमति नहुँदा यतिका वर्ष बितिसक्दा पनि परियोजनाको विस्तृत परियोजना (डीपीआर) प्रतिवेदन टुंगो लागेको छैन । प्रधानमन्त्री देउवा आइतबार बिहान उत्तर प्रदेशको धार्मिकस्थल बनारस जाने कार्यक्रम छ । उक्त भ्रमणमा देउवालाई उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथले स्वागत गर्ने कार्यक्रम छ । बनारसको काशी विश्वनाथको मन्दिरमा दर्शन गरेर प्रधानमन्त्री देउवा आइतबार बेलुकी काठमाडौं आउनेछन् ।

ईपीजीको कुरा उठेन
देउवा र मोदीबीचको भेटमा सन् १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धिसहित अन्य सन्धि–सम्झौता पुनरावलोकन, संशोधन वा खारेजीसम्मको प्रक्रियालाई अघि बढाउन गठित प्रबुद्ध व्यक्ति समूह (ईपीजी) ले तयार पारेको प्रतिवेदनबारे भने छलफल भएन । पत्रकार सम्मेलनमा दुवै मुलुकका थाँती रहेका विषयवस्तुमाथि कुराकानी भएको भनिए पनि ईपीजीकै विषयमा कुरा भएको वा नभएको प्रस्ट पारिएको छैन ।

ईपीजीले प्रतिवेदन तयार पारेको चार वर्ष भइसक्दासमेत अहिलेसम्म भारतीय पक्षले प्रतिवेदन नबुझ्दा उक्त दस्ताबेज अलपत्र परेको छ । २०७२ सालमा गठित ईपीजीले २०७५ असारमै आफ्नो काम पूरा गरेको थियो । २०७३ असार २०–२१ मा ईपीजीको पहिलो बैठक नेपालमा बसेको थियो । उक्त बैठकले सुरुमा भारतीय प्रधानमन्त्रीलाई प्रतिवेदन बुझाउने निर्णय गरेको थियो । २०७५ असार १५–१६ मा काठमाडौंमा सम्पन्न ईपीजीको अन्तिम (नवौं) बैठकले साझा प्रतिवेदन ल्याएको थियो ।

दुवै मुलुकका ८ जना (नेपालका चार र भारतका चार) को सहमतिअनुसार एक महिनाभित्र दुई देशकै प्रधानमन्त्रीलाई प्रतिवेदन बुझाउने निर्णय गरेको थियो । भारतीय पक्षबाट प्रधानमन्त्री मोदीको समय नमिलेको भन्दै ‘उपयुक्त समय’ को पर्खाइमा नेपाल रहेको छ । भारतका लागि पूर्वराजदूत नीलाम्बर आचार्यले आफूसँगको भेटमा मोदीले ईपीजीको रिपोर्ट बुझ्ने भनेको तर भारतीय पक्षबाट त्यसको पहल नभएको उल्लेख गरेका छन् । ‘त्यो किन भयो, मलाई पनि थाहा छैन,’ उनले भने ।

प्रकाशित : चैत्र २०, २०७८ ०६:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×