जेलेन्स्कीको जय पराजय !- समाचार - कान्तिपुर समाचार

जेलेन्स्कीको जय पराजय !

हास्य टेलिशृंखलामा राष्ट्रपतिको भूमिकामा भोलोदिमिर जेलेन्स्की लोकप्रिय हुँदा युक्रेनी जनता मात्र दर्शक थिए, आज वास्तविक राष्ट्रपतिका रुपमा उनको रणनीति हठ हो कि बहादुरी, समीक्षा गर्न विश्व नै साक्षी बन्दै छ 
उपेन्द्रराज पाण्डेय

काठमाडौँ — ‘मैले जीवनमा युक्रेनीहरूलाई सक्दो हँसाउन खोजेको छु । मलाई लाग्छ यो एउटा काम मात्रै होइन, मिसन नै हो । आउँदो ५ वर्ष म युक्रेनीहरू रुन नपरोस् भनेर सबैथोक गर्नेछु,’ तीन वर्षअघि राष्ट्रपतिको शपथग्रहण समारोहमा भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले भनेका थिए ।

हास्यकलाकारका रूपमा सफल जेलेन्स्की राजनीतिमा आएको धेरै भएको छैन । तर, टेलिशृंखला ‘सर्भेन्ट अफ पिपल’ अर्थात् ‘जनताको सेवक’ मा राष्ट्रपति (भासिली पेट्रोभिच) को भूमिकामा उनले राजनीतिक अभ्यास गरेका थिए । यो शृंखलामा उनले शपथ समारोहमा कस्तो भाषण गर्नेदेखि विदेशी समकक्षीसँग कसरी प्रस्तुत हुनेसम्मको अभ्यास गरेका थिए । तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामादेखि तत्कालीन जर्मन चान्सलर एन्जेला मर्केलसम्मलाई भेट्दा कसरी प्रस्तुत हुने भन्ने अभिनय पनि उनले गरिसकेका थिए । टेलिशृंखला लोकप्रिय भएपछि यही नामबाट ‘सर्भेन्ट अफ पिपल’ नामको दलसमेत स्थापना गरियो, दल पनि लोकप्रिय हुँदा जेलेन्स्की तीन वर्षअघि राष्ट्रपति भएका हुन् ।

सन् २०१५ देखि २०१८ सम्म प्रसारण भएको टेलिशृंखलामा भासिली पेट्रोभिच (जेलेन्स्की) इतिहासका शिक्षकबाट अचानक राष्ट्रपतिमा निर्वाचित हुन्छन् । मुलुकमा संस्थापन भनिएको पक्षबाट भएको बेथिति र भ्रष्टाचारविरुद्ध आफ्नै एक सहकमीसँगको आक्रोशपूर्ण बहसले नै उनलाई राष्ट्रपतिमा निर्वाचित गराउँछ । कथाअनुसार सहकर्मीसँगको त्यो बहसको भिडियो एक जना विद्यार्थीले सामाजिक सञ्जालमा राखिदिन्छन् र भाइरल हुन्छ । यहाँसम्म कि उम्मेदवार बन्न चाहिने धरौटी पनि चन्दा उठाएर जम्मा पारिन्छ । पेट्रोभिचलाई राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएको थाहासमेत हुँदैन । सर्टमा आइरन लगाइदिन आमा र भतिजीलाई आग्रह गरिरहेका बेला अधिकारीहरूको टोली आएर उनी राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएको सुनाउँछन् ।

यता, वास्तविक कथा पनि कम रोमाञ्चक छैन । युक्रेनको राष्ट्रपतिमा उम्मेदवारी दिन करिब २५ लाख युक्रेनी हरिभ्नी (करिब ९० हजार अमेरिकी डलर) चाहिन्छ । सन् २०१९ को चुनावमा ४७ जनाले धरौटी बुझाउन नसकेकै कारण उम्मेदवारी दर्ता भएको थिएन । तैपनि ३९ जना उम्मेदवार थिए । कसैले पनि बहुमत ल्याउन नसकेपछि दोस्रो चरणमा जेलेन्स्कीले तत्कालीन राष्ट्रपति पेट्रो पोरोसेन्कोलाई हराएका थिए । जेलेन्स्कीले ७३ प्रतिशतभन्दा बढी मत ल्याएका थिए । टेलिशृंखलामा राष्ट्रपतिको भूमिकामा मन पराइएका जेलेन्स्की राजनीतिमा पनि उही भूमिकामा अनुमोदित भए । संस्थापन र भ्रष्टाचारविरोधी मुद्दालाई उनले चुनावी प्रचारप्रसारमा प्राथमिकता दिएका थिए ।

सर्भेन्ट अफ पिपलमा राष्ट्रपतिको भूमिकामा जेलेन्स्की । तस्बिर : क्वार्टल ९५ स्टुडियो

पर्दामा एक सरल राष्ट्रपतिका रूपमा देखिएका थिए उनी । मध्यमवर्गीय परिवारको प्रतिनिधित्व गर्ने पेट्रोभिच कहिल्यै रवाफिलो देखिएनन् । सार्वजनिक बस र ट्याक्सी चढेर कार्यालय जाने, सुरक्षा टोलीबिनै एक्लै यात्रा गर्ने शैलीलाई दर्शकले मन पराइदिए । भीभीआईपी सवारीका नाममा हुने घण्टौं जामले दिक्क युक्रेनी नागरिक वास्तविक जीवनमा जेलेन्स्की त्यसैगरी उत्रन्छन् भन्ने पत्याइदिए ।

त्यसो त उनको टेलिशृंखला एक चुनावी ‘प्रपोगान्डा’ थियो भनेर पनि आरोप लाग्ने गरेको छ । विपक्षी दलले जेलेन्स्की निश्चित व्यापारिक घरानाबाट परिचालित भएसम्मका आरोप लगाउने गरेका छन् । संयोग मात्र हुन सक्छ– अर्बपति कोलोमोइस्कीको टेलिभिजन च्यानल ‘वान प्लस वान’ बाट नै ‘सर्भेन्ट अफ पिपल’ प्रसारण भएको थियो । चुनावी अभियानमा पनि च्यानलले जेलेन्स्कीलाई समर्थन गरेको थियो ।

जेलेन्स्कीको आफ्नै लगानी पनि विदेशस्थित कम्पनीहरूमा रहेको खुलासा गत वर्ष भएको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय खोज पत्रकारहरूको सञ्जाल (आईसीआईजे) ले विश्वका नेता, राजनीतिज्ञ र अर्बपतिका गोप्य धन र लेनदेनको खुलासा गर्दै प्रस्तुत गरेको ‘प्यान्डोरा पेपर्स’ मा जेलेन्स्कीका व्यापारिक साझेदारहरूको सम्पत्ति लन्डनलगायत ठाउँमा रहेको र त्यसलाई वैध बनाउन उनले भूमिका खेलेको दाबी गरिएको छ । यो विषयमा उनको आलोचना भएको थियो ।

छवि बनाउन र सुशासन कायम गर्न उनले सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा भने ध्यान दिएका थिए । राष्ट्रपति भएर बदनाम भइन्छ कि भन्ने चिन्ता उनले कार्यभार सम्हाल्ने बेलामै देखाएका थिए । सरकारी कार्यालयमा आफ्नो तस्बिर नराख्न अनुरोध गरेका थिए । ‘कार्यालयमा मेरो तस्बिर नराख्नुस् । राष्ट्रपति कुनै आइकन होइन । बरु आफ्ना छोराछोरीको तस्बिर राख्नुस् । हरेक निर्णय लिने बेलामा उनीहरूको आँखामा हेरेर लिनुस्,’ उद्घाटन समारोहमा उनले भनेका थिए ।

अमेरिकाका पूर्वराष्ट्रपति रोनाल्ड रेगन (जो कलाकार पनि थिए) को भनाइ उद्धृत गर्दै उनले भनेका थिए, ‘सरकार समस्याको समाधान होइन, सरकार नै हो समस्या ।’ सार्वजनिक कार्यक्रममा उनको भनाइ थियो, ‘राष्ट्रपतिले कर तिरेनन्, राष्ट्रपतिले पैसा खाए । राष्ट्रपति मातेर रेडलाइट क्रस गरे भनेर समाचारका हेडलाइन बन्ने छैनन् ।’ पूर्ववर्ती सरकारले जनताका समस्या समाधान गर्न ध्यान नदिएको उनको भनाइ थियो । सरकारी संयन्त्रको सुधार गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिएका थिए ।

तर, सुशासनका बल वा कमजोरीको अब त्यति ठूलो अर्थ छैन । समीक्षाको मुख्य विषय युद्ध नै भएको छ । रुसजस्तो महाशक्तिसँग देशलाई झुक्न दिन्नँ भनेर उनले लिएको अडानको भने प्रशंसा हुने गरेको छ । रुसी आक्रमण सुरु हुनासाथ जेलेन्स्कीले देश छाडेर भाग्नेछन् भन्ने अनुमान पनि गरिएको थियो । तर, युक्रेनको सार्वभौमिकता र सर्वसाधारणमाथि गोली र बम बर्सिरहँदा जेलेन्स्की सडकमा आएर हौसला बढाइरहेका छन् । रुसी आक्रमणविरुद्ध एकजुट हुन आह्वान गरिरहेका छन्, कुनै पनि मूल्यमा आत्मसमर्पण नगर्ने अडान दोहोर्‍याइरहेका छन् ।

‘सर्भेन्ट अफ पिपल’ मा पेट्रोभिच भन्थे, ‘म चाहन्छु प्रत्येक राष्ट्रपति शिक्षकजस्तै जीवन बाँचून् ।’ अहिले जेलेन्स्की भन्छन्, ‘रुसविरुद्धको लडाइँमा सिंगो युक्रेन फ्रन्टलाइनर हो ।’ साथसाथै उनले दीर्घकालीन राजनीतिक समाधानका लागि रुससँग वार्ताकोआह्वान पनि गरेका छन् । यो बीचमा वार्ता नभएको पनि होइन । युक्रेन र बेलारुसको सिमानामा प्रतिनिधिमण्डस्तरीय तथा टर्कीमा विदेशमन्त्रीस्तरीय वार्ता भए पनि निष्कर्षमा पुग्न सकेनन् । पछिल्लो समय जेलेन्स्कीले इजरायलमा नयाँ वार्ता गर्न प्रस्ताव राखेका छन् । ‘इतिहासले न्याय गर्दैन भनिन्छ, त्यो सत्य हो । युद्ध हामीले सुरु गरेका हौइनौं तर अन्त्य गर्न चाहन्छौं,’ उनले दोहोर्‍याइरहेका छन् । उनले रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलाई सिधा वार्तामा बस्न अनुरोध पनि गर्दै आएका छन् । पुटिनलाई सम्बोधन गर्दै जेलेन्स्की भन्छन्, ‘मानिसहरूको मृत्यु रोक्न सिधा वार्तामा बसौं ।’

रुससँग वार्ता गरी राजनीतिक समाधान निकाल्न सके जेलेन्स्कीको ठूलो सफलता हुनेछ । यसले दुई देशबीच मात्रै होइन, विश्व शान्ति स्थापनाका लागि नै महत्त्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ । विश्लेषकहरू भन्छन्, त्यतिबेला जेलेन्स्कीको राजनीतिक अनुभव खोजिराख्नु पर्दैन । अनुभवी भनिएका महाशक्ति राष्ट्रका प्रमुखहरूलाई पनि पछि पार्नेछन् । तर उनले हारे भने देशले पनि हार्नेछ । किनकि जसको हार हुनेछ, उसले युद्ध किन गरेको थियो, युद्ध टार्न के पहल गरेको थियो भनेर पक्कै सोधखोज हुनेछ ।

अहिलेको युद्धको जरो दोनेस्क र लुहान्स्कमा छ । त्यहाँ चलेको पृथकतावादी आन्दोलन पनि शान्तिवार्तामार्फत नै हल गर्ने उनको प्रतिबद्धता थियो । ‘हामी डोन्बासमा मरेका छौं । प्रत्येक दिन हामीले एक जनालाई गुमाइरहेका छौं । आन्तरिक रूपमा हामी विस्थापित भएका छौं । त्यसैले जसको बस्ने घर छैन, खाने कुरा छैन तिनलाई सहयोग गरौं । हामी सबै युक्रेनी नागरिक हौं । चाहे सही युक्रेनी हुन् चाहे गलत हामी सबै युक्रेनी हौं,’ उनको भनाइ थियो ।

युक्रेनमाथि रुसले आक्रमण सुरु गरेको २३ दिन पूरा भइसकेको छ । राजधानी किभलगायतका विभिन्न सहरमा अहिले पनि आक्रमण जारी छ, जनधनको ठूलो क्षति भएको छ । हास्य कलाकारका रूपमा लोकप्रिय रहेका जेलेन्स्की राष्ट्रपति बन्दा अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले शंकाको दृष्टिले हेरेका थिए । ‘के एउटा कमेडियनले युक्रेनजस्तो भूराजनीतिक अवस्थिति र शक्तिराष्ट्रको खिचातानीमा रहेको मुलुक हाँक्न सक्छन् ?’ प्रश्न गरिएको थियो । यतिबेला जेलेन्स्की ‘युक्रेनी सार्वभौमिकता र अखण्डता’ टुक्रिन नदिन अग्रपंक्तिमा देखिएका छन् । मुलुक छाड्न चाहे सघाउने भनेर अमेरिकाले प्रस्ताव राख्दा पनि उनले अस्वीकार गरेका छन् ।

रुसविरोधी ध्रुवीकरणको नेतृत्व गरिरहेका पश्चिमा मुलुकबाट उनले अपेक्षित सहयोग पाएका छैनन् । स्वाभाविक हो, अमेरिका, बेलायतलगायत मुलुक रुससँग सोझो टकराव चाहँदैनन् । त्यसैले त रुसमाथि आर्थिक प्रतिबन्ध लगाउने र युक्रेनलाई सैन्य सामग्री सहयोग गर्नेबाहेक थप कदम उनीहरूले चालेका छैनन् । युक्रेनी आकाशलाई ‘नो फ्लाई जोन’ घोषित गर्न जेलेन्स्कीले पश्चिमा देशसँग दिनहुँ आग्रह गरिरहेका छन् ।

अमेरिका, क्यानडा, बेलायत र युरोपियन युनियनको संसद्मा सम्बोधन गर्दा पनि उनले यही अनुरोध दोहोर्‍याएका छन् । युक्रेनी आकाशलाई ‘नो फ्लाई जोन’ घोषित गर्नुको अर्थ अमेरिका वा उसका सहयोगी देशले युक्रेनी आकाशमा उड्ने रुसी जहाजलाई निसाना बनाएर खसाउनुपर्नेछ । त्यसपछि त्यो युद्ध रुस र युक्रेनबीच रहनेछैन । युक्रेनलाई ठूलो परिणाममा सैन्य सहयोग उपलब्ध गराउँदै आए पनि अमेरिकाले रुससँग सिधा टकराव नगर्ने स्पष्ट पारिसकेको छ । अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनले युक्रेनमा रुससँग लड्नु भनेको तेस्रो विश्वयुद्ध सुरु गर्नु हो भनिसकेका छन् । त्यसलाई रोक्न सबैले प्रयास गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

अवस्था बुझेर जेलेन्स्कीले भन्न थालेका छन्, ‘हिजोजस्तै हामी एक्लैले हाम्रो भूमि रक्षा गर्दै छौं । विश्वका ठूला शक्तिहरूले टाढा बसेर मात्र हेरिरहेका छन् । तर, खासमा यो युरोपविरुद्धको युद्धको सुरुवात हो, युरोपेली एकताविरुद्धको युद्ध हो, युरोपमा आधारभूत मानवअधिकारविरुद्धको युद्ध हो । मिसाइलले युक्रेनमा मारिने सबै मान्छे युरोपेली हुन् ।’

यसरी अमेरिका, क्यानडा र बेलायतसहित नेटो गठबन्धनको साथ नपाए जेलेन्स्की कतिन्जेल टिक्लान् भन्ने प्रश्न अहिले पनि उत्तिकै बलियो छ । बदलिँदो शक्ति सन्तुलन र भूराजनीतिक अवस्था बुझ्न राष्ट्रपति जेलेन्स्की चुकेका हुन् कि भन्ने विश्लेषण पनि भइरहेको छ । हुन त युक्रेन र रुसबीच तनाव भर्खरै उत्पन्न भएको होइन ।

युक्रेनको लुभिभस्थित सैन्य विमान मर्मत केन्द्रमा शुक्रबार रुसले मिसाइल प्रहार गरेपछि निस्किएको धूवाँको मुस्लो। तस्बिर : एपी

सन् २०१३ मा रुसले क्रिमियालाई अधीनस्थ बनाएपछि तथा २०१४ मा तत्कालीन राष्ट्रपतिलाई आन्दोलनले अपदस्थ गरेपछि युक्रेनको आन्तरिक राजनीति र रुससँगको सम्बन्धमा संकटमा परेको हो । जेलेन्स्कीले राष्ट्रपति भएलगत्तै शान्तिवार्ताका लागि पहल गर्ने बताए पनि सफल भएनन् । यसअघि सन् २०१९ को डिसेम्बरमा जेलेन्स्की र पुटिनबीच पेरिसमा ‘फेस टु फेस’ वार्ता भएको थियो । फ्रान्सका राष्ट्रपति इम्मानुएल म्याक्रों र जर्मनीकी तत्कालीन चान्सलर एन्जेला मर्केलसहितको उपस्थितिमा भएको भेटवार्ता राजनीतिक हिसाबले सफल भने भएन । मुख्यतः पूर्वी युक्रेनमा भने देखिएको अशान्ति समाधानमा वार्ता केन्द्रित हुन सकेन ।

बरु उनले युरोपेली युनियन र नेटोमा आबद्ध हुने प्रक्रिया अघि बढाए । अमेरिकी नेतृत्वको सैन्य गठबन्धनमा युक्रेन सामेल भएमा नेटो सेना आफ्नै दैलोमा आउने भन्दै रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले आफ्नो संयन्त्रलाई युद्धका लागि तयार पारेका हुन् ।

कुनै पनि अर्को मुलुकले आफ्नो झुकाव कता छ भनेर निर्णय गर्ने अन्तिम अधिकार आफैंसँग सुरक्षित राखेको हुन्छ । त्यसैले पुटिनले सुरु गरेको युद्धलाई धेरैले विरोध गरेका छन् । तर, सैन्य गठबन्धनको सदस्य नभई नहुने के हो भनेर युक्रेनमा भविष्यमा पनि बहस हुनेछ । किनकि अहिले पनि यो विषयमा युक्रेनमा मतैक्य थिएन । यही बहानामा भएको युद्धबाट ठूलो जनधनको क्षति भएको छ । यो युद्ध रुसले जित्छ कि जित्दैन भन्ने निश्चित छैन । तर, रुसले जिते पनि हारे पनि युक्रेनले धनजनको अपूरणीय क्षति भने भोगिसकेको छ । अब यो क्षति बढ्न नदिन जेलेन्स्कीले कस्तो रणनीति लिन्छन् भन्नेमा विश्वको ध्यान छ ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७८ ०९:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विरोधाभास : सांस्कृतिक भिजिटिङ कार्ड

प्राचीन भारतमा पाँच प्रकारका असमानता थिए – दासता, वर्ण, जात, लिंग र अस्पृश्यता । दासता आर्थिक र राजनीतिक अधिकारसँग सम्बन्धित अवधारणा हो ।
राम लोहनी

प्राचीन भारत’ नामले हालको भारतको राजनीतिक सीमालाई मात्र जनाउँदैन । हिमालयको दक्षिण, दक्षिण पूर्व र उत्तर पश्चिमको अफगानिस्तानसम्मको भूगोल यसले समेट्छ । आधुनिक मानवको यस उपमहाद्वीपमा भएको बसोबासको इतिहास मूलतः दुईवटा स्रोतमा निर्भर छन्– लिखित ग्रन्थ तथा अभिलेख र भौतिक संस्कृतिका अवशेष । भौतिक संस्कृतिको विश्लेषणले जनजीवनको भौतिक पाटोलाई त उजागर गर्छ, तर सामाजिक तथा राजनीतिक पक्ष प्रस्ट पार्दैन । लिखित पाठहरूले स्वाभाविक रूपले शासक र सम्भ्रान्त वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने हुँदा सिंगो समाजको चित्र त्यसले पनि प्रस्तुत गर्न सक्दैन । तर, पनि इतिहासको कथ्य यिनै प्राथमिक स्रोतहरूमा निर्भर रहनुको विकल्प छैन । त्यसैले उपिन्दर सिंह भन्छिन्– ‘इतिहासको परिशीलनका लागि प्राथमिक स्रोतहरूको सावधानीपूर्वक परीक्षण, विवेकको सम्यक् प्रयोग, कठोर विश्लेषण र वस्तुपरकताको सचेत प्रयास आवश्यक पर्छ ।’

उपिन्दर सिंह प्राचीन भारतको इतिहासमा एक आधिकारिक व्यक्ति हुन् । इतिहासको कथ्य निर्माणमा ग्रन्थ–अभिलेखको साथै पुरातत्त्व र तत्कालीन समयका कलात्मक सिर्जनाको पनि उत्तिकै सहयोग लिनुपर्ने सिंहको धारणा छ । भर्खरै उनको ‘एन्सन्ट इन्डिया : कल्चर अफ कन्ट्राडिक्सन्स’ नामको किताब प्रकाशित भएको छ । यो पुस्तक प्राचीन भारतको सिलसेलवार इतिहास होइन । पुस्तकमा सिंहले पाँचवटा अन्तर्विरोधी प्रकरणको छनोट गरेकी छन् । हरेक प्रकरण (थिम) भित्रका विपरीत ध्रुवीय भावहरू उपमहाद्वीपको संस्कृतिमा अनौठो ढंगले समानान्तर, तर परस्पर सम्पूरक भएर आजपर्यन्त प्रभावकारी रहिरहेका छन् ।पुस्तक मूलतः इसापूर्व ६०० देखि सन् १००० बीच विकसित दार्शनिक, साहित्यिक र कलात्मक उपलब्धिहरूमा आधारित छ । विषयको स्रोत पर्गेल्ने क्रममा प्रमाण बटुल्न र उपर्युक्त प्रकरणको अविच्छिन्नताको पुष्टि गर्न लेखक आवश्यकताअनुसार इसापूर्व ६०० अघिका वैदिक तथा हरप्पन सभ्यता र सन् १००० पछिका समयमा पनि विचरण गर्न पुग्छिन् । पुस्तक परिचय र एपिलोगसहित पाँच थिमका लागि एक एक पाठ गरी सातवटा पाठहरूमा विभाजित छ ।

असमानता र मुक्ति

प्राचीन भारतमा पाँच प्रकारका असमानता थिए– दासता, वर्ण, जात, लिंग र अस्पृश्यता । दासता आर्थिक र राजनीतिक अधिकारसँग सम्बन्धित अवधारणा हो । वर्ण एउटा धार्मिक अवधारणा हो, जसले वंशानुगत वर्ग विभाजनलाई सैद्धान्तीकरण गर्छ । जात व्यवस्थाले रक्तशुद्धिलाई जोड दिएर स्त्रीको प्रजनन र यौनिकतालाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्छ । संस्थागत असमानता साहित्यमा पनि प्रतिविम्बित भएको छ । नाटकहरूमा उच्च जाति र कुलीनहरूका संवाद संस्कृतमा हुन्थे भने महिला तथा तल्ला वर्गका संवाद प्राकृतमा हुन्थे ।

दासहरूले ग्रीस, रोममा जस्तो प्राचीन भारतमा कुनै विद्रोह गरेनन् । व्यक्तिगत रूपमा दासहरू दासत्वबाट मुक्त हुन सक्थे । सामाजिक असमानतालाई हटाउने कुनै संस्थागत प्रयास पनि भारतीय इतिहासमा भएन । उपनिषद्कालमा ज्ञान तथा भक्तिमार्गको विकल्प खडा भयो । भक्ति परम्पराले वर्णगत र जातगत विभाजनलाई अस्वीकार गरेर जुनसुकै वर्ण र जातलाई भक्तिमार्गबाट भगवत् प्राप्तिको अवसर प्रदान गर्‍यो । यसमा वैष्णव, शैव र शाक्त परम्परा उल्लेखनीय छन् । जैन र बौद्ध परम्पराले पनि वर्णगत तथा जातगत विभाजनको विपक्षमा प्रचार गरे । जैन र बौद्ध संघमा जुनसुकै वर्ण र जातका व्यक्ति प्रवेश गर्न सक्ने भयो । तर, पनि यिनीहरूले खुलेर समाजमा व्याप्त असमानताको विरुद्धमा सामूहिक उद्घोष गरेनन् । केही विकल्प छाडेर बौद्ध तथा जैन आचार्यहरू ब्राह्मण र क्षेत्रीय समुदायकै रहे । व्यक्तिगत तहमा जोसुकैले निर्वाण वा मुक्ति प्राप्त गर्न सक्नेचाहिँ भयो । तर, मुक्त नभएका दासलाई संघमा प्रवेश गराउने स्तरको क्रान्तिचाहिँ भएन ।

कामना तथा वैराग्य

भारतीय परम्परामा विद्यमान कामना र वैराग्य, प्राप्ति र त्याग, प्रवृत्ति र निवृत्ति, संग्रह र अपरिग्रह, सम्भोग र ब्रह्मचर्य जटिल अन्तर्विरोधी अवधारणा हुन् । चार पुरुषार्थ धर्म, अर्थ, काम र मोक्षमध्ये अर्थ र काम स्पष्ट रूपले सांसारिक तथा दैहिक सुखसँग सम्बन्धित छन् । धन आर्जन गर्नु जति महत्त्वपूर्ण छ, धनको त्याग पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण ठानिन्छ । देहमिलन र इन्द्रीय सुख जति अनिवार्य छ,

ब्रह्मचर्य पनि उति नै पूजनीय छ । महादेव कामदेवलाई भस्म पनि गर्छन्, यौनकलामा उत्तिकै पारंगत पनि छन् । मन्दिरभित्र अपरिग्रह र पारमार्थिक सुखको प्रार्थना गरिन्छ भने मन्दिरबाहिर टुँडालमा दैहिक मिलनका विविध आसनका कलात्मक अभिव्यक्ति भेटिन्छन् । ऐतिहासिक स्मारक र गुफाहरू कामकलाका चित्र विचित्र सिर्जनाहरूले सम्पन्न छन् । राजा महाराजाहरूको अन्तपुर सुन्दरी स्त्रीहरूले खचाखच भेटिन्छन्, तर इन्द्रीय सुखमा मात्र सीमित राजाहरू नराम्ररी पतन पनि हुन पुग्छन् । कामबाटै कामातित पारमार्थिक उपलब्धि प्राप्त गर्ने तन्त्र पनि यहीँ छ, कामलाई निषेध र नियन्त्रण गरेर निर्वाण, कैवल्य प्राप्त गर्ने उपदेश दिने बौद्ध तथा जैन वचनहरू पनि उत्तिकै प्रिय छन् । काव्य साहित्य पनि प्रेम मिलन र शृंगाररसले लबालब छन् ।

ब्रह्मचर्यको उपदेश दिने ऋषिमुनि तथा वानप्रस्थीहरू सपत्नीक हुन्छन् । देवताहरू पनि सपत्नीक छन् । कतिपय देवताहरूको यौनकाण्डलाई पुराणहरूले विभिन्न रूपले वर्णित पनि गरेको छ । एकातिर सम्भोगलाई कामनारहित सन्तान प्राप्तिको माध्यम मान्ने धर्मशास्त्र छ । अर्कोतिर कामशास्त्र छ, जसले सम्भोग र इन्द्रीय सुखलाई लक्ष्य मान्छ । गृहस्थ धर्मलाई उत्कृष्ट धर्म पनि मानेको छ, र गृह नै मोक्षको अवरोध पनि मान्छ । शास्त्र कामसुखको अनुभव स्त्रीहरूले जति पुरुषले गर्न नसक्ने भनेर स्विकार्छ, स्त्रीहरूको कामेच्छालाई सभ्य पनि मान्दैन । काम र अर्थ अपरिहार्य हो, तर यिनलाई जित्न सके मात्र पारमार्थिक सुख प्राप्त हुने र मुक्ति मिल्ने सन्देश हरेक धार्मिक सम्प्रदायले दिन्छन् ।

देवी र स्त्रीद्वेष

हाम्रा शास्त्र, परम्परा, साहित्य, कलाका अधिकांश सर्जक पुरुष छन् । उनीहरूका लागि स्त्री देह रहस्य र त्रासको केन्द्र हो । यसले उनीहरूमा स्त्रीहरूप्रति सम्मान र द्वेष दुवै भावको सिर्जना गरेको छ । सम्मानस्वरूप देवीको रूपमा स्त्रीहरू पूजित छन् भने द्वेषको कारण तिरस्कृत पनि छन् । वर्ण, जात, उमेर, व्यवसाय, वर्ग आदिको आधारमा स्त्रीहरूको हैसियतमा फरक भेटिन्छ । सभ्यताको प्रारम्भिक कालतिर स्त्री शरीर सिर्जना र प्रजननको स्रोत मानिन्थ्यो । त्यसले उनीहरूलाई सम्मान प्रदान गर्‍यो ।

हिन्दु परम्परामा लक्ष्मी, दुर्गा, काली, राधा आदि नामका फरक फरक क्षमताका शक्तिशाली देवीहरूको परिकल्पना गरिएको छ । बुद्ध तथा जैन परम्परामा पनि देवीको उपासना हुन्छ । तर, उनीहरू निर्वाण, अर्हत्व वा तीर्थंकर पदको हकदार हुन सक्दैनन् । त्यसका लागि उनीहरूले पुरुष रूपमा जन्म लिनुपर्ने दाबी गरिन्छ । बौद्ध संघहरूमा भिक्षुणीले कनिष्ठ भिक्षुलाई पनि अभिवादन गर्नुपर्थ्यो । जैनहरूमा स्त्रीहरूलाई दिगम्बर साधु बन्न स्वीकृति छैन । साधनाका अवरोधकका रूपमा भिक्षुणी तथा गृहस्थ स्त्रीहरूबाट बच्न भिक्षुहरूलाई निरन्तर सजग गराइन्छ । स्त्री देहलाई नरकको द्वार मान्ने कथ्य प्रबल छ । देवीहरू जति नै शक्तिशाली भए पनि उनीहरू शक्तिशाली देवताका पत्नी, सहधर्मिणी वा प्रेयसीका रूपमा परिचित छन् । भक्ति परम्परामा पनि स्त्री सन्तहरूको हैसियत पुरुष सन्तको बराबर देखिन्न । वास्तविक जीवनमा पनि स्त्रीहरू दोस्रो दर्जाका ठानिन्छन् । धर्मशास्त्रहरूले स्त्रीलाई पिता, पति वा पुत्रको नियन्त्रण तथा संरक्षकत्वमा रहन निर्देश दिएको छ । इतिहासमा केही स्त्रीहरू शक्तिशाली देखिन्छन् । तर, ती आफैं शक्तिका स्रोत होइनन् । यौन शुद्धताको नैतिकता केवल स्त्रीहरूका लागि निर्देशित छ । शास्त्रहरूले विधवाको त्यागमय जीवन तथा सतीको प्रशस्त गुणानुवाद गरेका छन् ।

हिंसा र अहिंसा

अहिंसालाई भारतीय उपमहाद्वीपको पहिचान मानिन्छ । यहाँ विकास भएको बौद्ध तथा जैन धर्म अहिंसाका प्रबल पक्षपाती हुन् । जैन साधनामा अहिंसाको हदैसम्मको अभ्यास गरिन्छ । आहारमा शाकाहारी भोजन जहिल्यै स्तुत्य हुन्छ । स्वयम् बुद्ध शाकाहारी थिएनन्, तर भोजनका लागि पशु हिंसा बुद्ध धर्ममा तिरस्कृत छ । हिन्दुहरूमा पनि नृशंस पशु हत्या बर्जित छ । यज्ञ वा तान्त्रिक साधनामा दिइने बलिमा पशुको मुक्ति हुने विश्वास गरिन्छ र मासुलाई प्रसादको रूपमा ग्रहण गरिन्छ ।

तथापि प्राचीन भारतको इतिहास हिंसात्मक युद्धका घटनाहरूबाट मुक्त छैन । युद्ध र हत्यालाई राजधर्म, क्षत्रिय धर्म तथा धर्मयुद्धको आवरण प्राप्त छ । त्यसो त राजधर्मका उपकरणमा साम, दान, दण्ड र भेदमा दण्ड अन्तिम उपकरण हो । महाभारतजस्ता ठूला युद्धलाई पनि शान्तिका लागि अपरिहार्य युद्ध भनेर व्याख्या गरिएको छ । गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई, निमित्त कर्ताको रूपमै सही, हिंसाकै लागि उत्प्रेरित गरेका छन् । पुराण तथा अन्य साहित्यमा शत्रु संहार गर्ने तथा कमजोर समुदायको संरक्षण गर्ने नायक तथा राजाको प्रशस्त प्रशंसा गरिएका छन् । सम्राट् अशोकले आफ्नो साम्राज्यमा अपनाएको अहिंसा नीति उदाहरणीय ठानिन्छ ।

बहस र विवाद

दक्षिण एसियाली विद्वत् तथा दार्शनिक परम्परा सहिष्णु र समन्वयकारी मानिन्छ । प्राचीन समयमा यहाँ विविध विचारहरूको उद्भव भए, प्रतिस्पर्धी सम्प्रदायहरू जन्मे, अन्यत्रबाट पनि फरक धार्मिक मतावलम्बीहरू प्रवेश गरे । तिनीहरूबीचको प्रमुख द्वन्द्व वैचारिक तहमा केन्द्रित रह्यो । विचारको प्रतिस्पर्धाको लक्ष्य सत्यको पहिचान रहन्थ्यो । यस पुस्तकले समेटेको पन्ध्र सय वर्ष उपनिषद्काल, वैदिक तथा गैर–वैदिक दर्शन तथा तिनका भेद–उपभेदको विकास, महाभारत, रामायणलगायतका विविध काव्यको सिर्जनाको समय हो ।

विद्वत् समुदायमा संवाद, वाद, प्रतिवाद, संभाष, हेतु, तर्क, आन्विक्षकी आदि शब्दहरू लोकप्रिय थिए । न्याय दर्शनले बहसको प्रकार, विधि आदिबारे विशद चर्चा गरेको छ । मीमांसा दर्शनका अनुसार विषय, संशय, पूर्वपक्ष, उत्तरपक्ष, निर्णय गरी बहसका पाँच अंगहरू हुन्छन् । उपनिषद्कालमा जनकको सभा बहसका लागि प्रख्यात थियो । उपनिषद्को याज्ञवल्क्य–मैत्रेयी संवाद, बौद्ध दर्शनको मिलिन्द–नागसेन बहस चर्चित छन् । इसापूर्वको छैटौँ र पाचौँ शताब्दी विचार र बहसको स्वर्णयुग थियो । महाभारत ग्रन्थ विचार र बहसको संग्रह नै हो । लोकायत नामको नास्तिक दर्शन, शैव, वैष्णव तथा शाक्त मतभित्र भक्ति एवम् तन्त्र परम्परा विकास भए । वैचारिक प्रतिस्पर्धासँगै विवाद र द्वन्द्व पनि विद्यमान थियो । विपक्षीलाई पराभूत गर्ने, पराजितको हत्या गर्नेजस्ता घटना पनि हुन्थे । जैन तथा बौद्ध विद्वान्का विवाद, जनकको सभाका घटनाहरू, शंकर दिग्विजय आदिलाई वैचारिक द्वन्द्वका उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । दर्शन, धार्मिक मत तथा विचारहरू बहस र विवादका विषय मात्र बन्थेनन्, साहित्यिक व्यंग्यका विषय पनि बन्थे ।

निष्कर्ष

घटनाहरूलाई क्रमबद्ध रूपमा नबताई इतिहासको कथ्य निर्माण गर्ने सिंहको कला बेजोडको छ । इतिहासको कथ्य घटनाहरूको संग्रहबाट भन्दा त्यसमा निहित केन्द्रीय विचारहरूको द्वन्द्वात्मक प्रस्तुतिबाट बढी प्रभावकारी हुन्छ भन्ने उदाहरण हो सिंहको यो पुस्तक । सरल भाषा, विचार र घटनालाई प्रस्ट पार्न समकालीन कलात्मक सिर्जनाका फोटा र पुस्तकको अन्तमा उपलब्ध चुनिएका ग्रन्थहरूको सूचीले पुस्तकलाई थप पाठकमैत्री बनाएको छ । आजको दक्षिण एसियाली जनजीवनको सूक्ष्म वैचारिकी र इतिहासको शास्त्रीयकालमा विकसित त्यसको नियामक प्रतिस्पर्धी दार्शनिक मतहरूको गतिशील अन्तर्घुलनलाई सरल रूपले बुझ्न चाहने पाठकलाई सिंहको यो किताब उपयुक्त पठन ठहरिन्छ ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७८ ०९:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×