मानव बेचबिखनविरुद्ध कुनै पनि जिल्लामा छैन संयन्त्र- समाचार - कान्तिपुर समाचार

मानव बेचबिखनविरुद्ध कुनै पनि जिल्लामा छैन संयन्त्र

विभिन्न देशमा मृत्यु भएकाको शव ल्याउन, घाइते वा अपांग भएकाहरुको उद्धारमा पनि राज्य चुक्दै
मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार रोक्न आयोगले गरेका सिफारिस सरकारले कार्यान्वयन गरेन
जनकराज सापकोटा

काठमाडौँ — टर्कीबाट अवैध रूपमा ग्रिस छिर्दा भएको गाडी दुर्घटनामा साली शर्मिला भन्ने रमिला लामाको मृत्यु भएको खबर फुर्वा शेर्पाले ४० दिनपछि मात्रै थाहा पाए । मृत्युको पुष्टि नहुन्जेल उनी सर्म्पकविहीन भएकी शर्मिलाको खोजीमा थियो । मृत्युकै खबर पाएपछि उनको चिन्ता फेरियो ।

यतिबेला रसुवाको आमाछोदिङ्मो गाउँपालिकाका फुर्वा सालीलाई अवैध रूपमा ओसार्ने मानव तस्करको पहिचान र न्यायको पहलमा भन्दा उनको शव कसरी नेपाल ल्याउने भन्ने अन्योलमा छन् ।

तीन वर्षअघि १९ वर्षको उमेरमा रोजगारीको खोजीमा भारत हुँदै इराक गएकी शर्मिला त्यहाँ पनि राम्रो कमाइ नभएपछि टर्की हुँदै ग्रिस छिर्न खोजेकी थिइन् । उनीसहित १५ आप्रवासी दुर्घटनामा परे । ग्रिसको राजधानी एथेन्सबाट ५ सय २ किमिपूर्वमा भएको दुर्घटनाको यो खबर नेपाली राज्य संयन्त्रले हप्तौंसम्म थाहा पाएन । ग्रिस इन्टरपोलमार्फत मृतकको तस्बिर नेपाल प्रहरीको इन्टरपोलमा आइपुग्न मात्रै करिब चार साता लाग्यो । मृत्यु हुने चारमध्ये दुईजना व्यक्तिगत श्रम स्वीकृतिमा टर्की पुगेकाले उनीहरूको शव ल्याउन वैदेशिक रोजगार बोर्डअर्न्तगतको श्रमिक कल्याणकारी कोषको रकम प्रयोग हुने भएको छ । अन्य दुईको शव कसरी नेपाल ल्याउने, खर्च कसले कसरी व्यहोर्ने भन्ने टुंगो लागिसकेको छैन ।

कन्सुलर विभाग स्रोतका अनुसार शर्मिलासहित दुई जनाको शव नेपाल ल्याउन जनही करिब ४ देखि ५ हजार युरोसम्म खर्च हुने आकलन गरिएको छ । त्यसका निम्ति कन्सुलर विभागले अनौपचारिक रूपमा गैरआवासीय नेपाली समुदायसँग पहल गरिरहे पनि कुनै निष्कर्ष आएको छैन । यता फुर्वा भने सालीको शव ल्याउन कसैले आर्थिक सहयोग जुटाइदिन्छ कि भनेर स्थानीयदेखि केन्द्रसम्मका सरकारी कार्यलयमा हारगुहार गरिरहेका छन् ।

संगठित मानव तस्करको प्रलोभनमा परेर रोजगारीको खोजीमा संसारका अनेक कुनाकाप्चामा पुगेका नेपालीको अकाल मृत्यु हुने, दुर्घटनामा पर्ने वा महिनौंसम्म बन्धक हुने घटना नियमितजस्तै देखिन्छन् । तर अवैध रूपमा विभिन्न देश पुगेर मृत्युवरण गरेका वा घाइते, अपांग वा बन्धक भएकाहरूको उद्धारको विधिवत् प्रणाली र त्यसमा लाग्ने खर्चको जोहो त परै जाओस् यस्ता घटना न्यूनीकरणमा पनि राज्य संयन्त्र चुक्दै गएको छ । मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रणका गर्न भन्दै सरकारले मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन २०६४ र मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) नियमावली २०६५ बनाएको छ । केन्द्रमा मानब बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण राष्ट्रिय समिति र ७७ वटै जिल्लाहरूमा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारविरुद्धको जिल्ला समितिहरू हुने पनि कानुनी व्यवस्था छ । तर जिल्ला तहमा हुनुपर्ने मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारविरुद्धको समिति गठन नै भएका छैनन् ।

महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयअर्न्तगतको मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण राष्ट्रिय समितिकी उपसचिव मीना पौडेलले संघीयता लागू भएपछि जिल्ला तहमा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारविरुद्धको समितिहरू नरहेको बताइन् । पछिल्लो दुई वर्षयता लगातार गृह मन्त्रालयमार्फत सबै जिल्लामा यस्ता समिति पुनर्गठनको पहल गरिरहेको उनको भनाइ छ । ‘कैयौं घटनामा परराष्ट्र मन्त्रालयसँग समन्वय गर्नुपर्छ, अन्तरमन्त्रालय समन्वय गर्दा प्रक्रिया लामो हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘मन्त्रालयले मानव बेचबिखनमा परेका पीडितको उद्धार नै नगरेको भन्न मिल्दैन, श्रीलंकाबाट पनि त्यस्ता व्यक्तिको उद्धार गरेको थियौं,’ उनले भनिन् ।

गत वर्षको मंसिर ३० मा मन्त्रालयले संगठित मानव तस्करको फन्दामा परी कोलम्बोको करुभिटा कारागारमा रहेका ४ महिलाको उद्धार गरेको थियो । मन्त्रालयको वेबसाइटमा उल्लेखित विवरण हेर्दा पनि मन्त्रालयले पछिल्ला १७ महिनामा मानब बेचबिखनमा परेकाहरूको उद्धार गरेको यही एउटा घटना मात्रै देखिन्छ । जबकि मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारमा घटनामा पर्ने पीडितहरूको संख्या योभन्दा निकै धेरै छ ।

कन्सुलर सेवा विभागले २०७७ साउनदेखि २०७८ असारसम्म विदेशमा मृत्यु भएका वा घाइते नेपालीको क्षतिपूर्ति रकम माग गर्न ६ सय ६५ वटा घटनामा पहल गरेको देखिन्छ । विदेशमा गएका नेपाली नागरिकको खोजतलास तथा उद्धारका लागि ६ सय १० वटा पत्राचार गरेको देखिन्छ । त्यस्तै, शव झिकाउने तथा विदेशमै दाहसंस्कार गर्न आवश्यक प्रक्रिया मिलाउने सन्दर्भमा पनि विभागले ४ सय ३१ वटा पत्राचार गरेको देखिन्छ । विभागले गरेका अधिकांश यस्ता पहल श्रम स्वीकृति लिएर गएका, गैरकानुनी हैसियतमा पुगेका, हराएका वा मृत्यु भएकाहरूको हकमा केन्द्रित देखिन्छ । विभागका सूचना अधिकारी रोनल राईले आफूहरूकहाँ आउनेमध्ये मानव बेचबिखनमा परेर अलपत्र परेका वा मृत्यु भएका घटनाको संख्या निकै थोरै हुने गरेको बताए ।

सरकारले मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण कार्यमा मानव बेचबिखनविरुद्धको स्थानीय समिति (गठन तथा परिचालन) निर्देशिका २०७० पनि बनाएको छ । निर्देशिकाअनुसार सबै स्थानीय तहमा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार नियन्त्रण गाउँ तथा नगर समिति बनिसकेका छैनन् । बनेका समितिले पनि स्थानीय तहमा बलियो भूमिका निर्वाह गर्न सकिरहेका छैनन् । राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगले २०७६ मा प्रकाशित गरेको मानव बेचबिखनसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदनको सुरुवातमै भनिएको छ– ‘नेपालमा मानव बेचबिखनका घटनाहरू छायामा पर्ने गरेको छ ।’ हराएका भनिएकामध्ये ४७ प्रतिशत मात्रै फेला पर्ने र अन्यको स्थितिबारे थाहा नहुने गरेको उल्लेख गर्दै प्रतिवेदनमा सरकारी आकडामा आएका तथ्यांकभन्दा ठूलो संख्यामा मानव बेचबिखन भइरहेको निष्कर्ष निकालिएको छ ।

प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘अझै पनि मानव बेचबिखनका घटनाहरू अन्य घटनामा नाममा ओझेलमा पर्ने गरेका छन् । यसका लागि प्रभावित स्वयंले उजुरी दिन नमान्ने एक प्रमुख कारण बताइए पनि ऐनाम रहेको सीमित परिभाषा, समन्वय र एकीकृत कार्यप्रणालीको अभाव, वैदेशिक रोजगारीमा देखिएको मानव बेचबिखनको घटनाहरूको नजरअन्दाज प्रमुख कारण हो ।’

मानव बेचबिखन नियन्त्रणका लागि प्रहरीले २०७६ वैशाखदेखि मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्युरो सञ्चालनमा ल्याएको छ । ब्युरोका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा मानव बेचबिखनका १३६ घटना दर्ता भए भने २०७७/७८ का पाँच महिनामा १ सय ३४ घटना दर्ता भएका छन् । यो तथ्यांकले अघिल्लो वर्षको तुलनामा मानव बेचबिखनका घटनामा बढोत्तरी भएको स्पष्ट संकेत गर्छ । ब्युरोकी प्रमुख दुर्गा सिंह कैयौं घटनामा पीडितहरू प्रहरीसम्म नआउने अभ्यास व्याप्त रहेको बताउँछिन् ।

उनको बुझाइमा केही घटनामा जनचेतनाको अभाव भए पनि केही घटनामा पीडकहरू पीडितका आफन्त वा चिनेजानेकै मान्छे भएकाले पनि उनीहरू अनुसन्धान निकायसम्म पुग्दैनन् । जस्तो, असार ५ मा अवैध रूपमा अमेरिका हिँडेको नेपाली टोली कोलम्बियाबाट अगाडि बढ्ने क्रममा दुर्घटनामा पर्‍यो । पानीजहाज दुर्घटनामा ७ नेपालीसहित अन्य १५ जना परे । जसमा १ नेपालीसहित ५ बंगलादेशीको उद्धार भयो । घटनाको ६ महिना बितिसक्दा पनि घटनाका सबै पीडित परिवार न्यायको खोजीमा प्रहरी वा अन्य सरकारी कार्यालयमा पुगेका छैनन् ।

पीडितमध्ये दाङका एन्जल बुढामगरका परिवारले एक जनाविरुद्ध किटानी जाहेरी दिए पनि अरूका परिवारले उजुरबाजुर गरेका छैनन् । यो प्रतिनिधि घटनाले राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले भनेजस्तै संगठित मानव तस्करीका घटनाको यथार्थ तस्बिर कसरी बाहिर आउँदैन भन्ने पुष्टि गर्छ ।

संगठित मानव तस्करीका घटना रोक्ने काममा राज्यसंयन्त्र कमजोर हुँदा यस्ता घटनामा मात्रै वृद्धि भइरहेको छैन, नेपालीले अकालमा मृत्युवरण गर्ने क्रम पनि बढेको छ । राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगकी सदस्य लिली थापाको बुझाइमा मानव बेचबिखनका कैयन् घटनाबारे सही रिपोर्टिङ नहुँदा यसको यथार्थ तस्बिर बाहिर आउन सकेको छैन । उनले मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार रोक्न आयोगले गरेका सिफारिसहरू पनि सरकारले कार्यान्वयन नगरेको गुनासो गरिन् ।

‘मानव बेचबिखन रोक्न दूतावासहरूले प्रभावकारी भूमिका खेल्न सकेनन्,’ उनले भनिन्, ‘नेपालभित्रै सरकारी संयन्त्रले प्रभावकारी काम गर्न नसक्दा पनि घटना बढ्ने तर त्यस्ता घटनाको यथार्थ विवरण सरकारी आँकडामा नसमेटिने क्रम बढ्दै गएको छ ।’

प्रकाशित : पुस १३, २०७८ ११:२४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

समुद्रमा ज्यान गुमाउँदै नेपाली

सामुद्रिक जहाजमा सुरक्षा गार्ड रहेका दुई नेपालीको हिन्द महासागरमा मृत्यु 
जनकराज सापकोटा

काठमाडौँ — हिन्द महासागरअन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक क्षेत्रमा माछा मार्ने डुंगामा कार्यरत दुई नेपालीको तीन दिनको अन्तरमा मृत्यु भएको खुलेको छ । सुरक्षा गार्डका रूपमा कार्यरत उनीहरूको असोजको पहिलो साता मृत्यु भएको हो ।

मृतकका एक परिवारले प्रहरीमा दिएको उजुरीका आधारमा घटना सार्वजनिक भएको हो । उजुरीका आधारमा उनीहरूलाई त्यहाँसम्म पुर्‍याउने कविराज कटुवाल पक्राउ परेका छन् ।

मृतकमध्येका एक भक्तपुर राधेराधेनजिकै पसल गरी बस्ने अवकाशप्राप्त नेपाली सैनिक ४६ वर्षीय उत्तरबहादुर कार्की हुन् । भक्तपुर थिमि–३ का कटुवाल पूर्वसैनिक र प्रहरीलाई अन्तर्राष्ट्रिय जल क्षेत्रमा माछा मार्ने र कार्गो गर्ने जहाजको सुरक्षा गार्डका रूपमा पठाउने काम गर्थे । उनले नै मलेसियन कम्पनीबाट श्रम स्वीकृति निकालेर कार्कीलाई काठमाडौंबाट उडाएका हुन् । मामा नाता लगाएर कटुवालले दुई लाख रुपैयाँ लिएका थिए । मृतक कार्कीका परिवारका सदस्यका अनुसार कटुवालले एकैचोटि करिब २५ जनाजति पूर्वसैनिक र प्रहरीलाई सामुद्रिक जहाजमा सुरक्षा गार्डको कामका लागि उडाएका थिए ।

महिनौंसम्म समुद्रमा नै रहनुपर्ने र जहाजबाहिर उभिएर सुरक्षा दिनुपर्ने जोखिमपूर्ण काम गर्दागर्दै कार्की बिरामी परे । भतिज कमल कार्कीका अनुसार सुरुमा उनको खुट्टा सुन्निएको थियो । तर कम्पनीले समयमै उपचारको पहल गरेन । समुद्रको चिसो र खानपान नमिलेका कारण मात्रै होइन, समयमै उपचार नपाउँदा उनको बिमार झन् बल्झिँदै गयो । बिमारले चाप्दै लगेपछि काका २ सातासम्म बेहोस जस्तै भएको कमलले बताए । सोही जहाजमा रहेका जितबहादुर नामका अर्का नेपालीले एजेन्ट कटुवाललाई बिरामीलाई उद्धार गर्न भन्दै खबर पठाएका थिए । तर उनले उद्धारको पहल गरेनन् । असोज २ मा हिन्द महासागरमा कार्कीको मृत्यु भयो ।

विदेशमा नेपालीको गुमनाम मरण

परिवारका सदस्यका अनुसार मृत्युपछि सामान्य मानवीय भावनासमेत नदेखाई डुंगा चालकहरूले शव जहाजमै राखेर कैयौं दिनसम्म माछा मार्ने काम गरिराखे । ८ दिनपछि बल्ल उनीहरूले शवलाई सोमालियाको सामुद्रिक तटमा ल्याइपुर्‍याए । त्यतिबेलासम्म उनको शव सडिसकेको थियो ।

प्रहरीको मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्युरोका अनुसार शव नेपाल ल्याउन भन्दै एजेन्ट कटुवालले परिवारसँग ४० लाख रकम मागेका थिए । तर शव ल्याउन सक्ने अवस्था नभएपछि उतै प्रक्रिया मिलाएर सद्गत गरियो । त्यसपछि पीडित परिवारले कटुवालविरुद्ध ब्युरोमा किटानी जाहेरी दिएका थिए । ब्युरो स्रोतका अनुसार नेपाली सेनाका भगौडा कटुवालले पूर्वसेना तथा प्रहरीलाई मलेसियन कम्पनीमार्फत सामुद्रिक जहाजमा सुरक्षा गार्डका रूपमा पठाउने गरेका थिए । कम्पनीले कामदारलाई दिने तलबबाट पनि हरेक महिना केही सय डलर कमिसन काटेर कटुवालले लिने गरेको अनुसन्धानमा संलग्न एक प्रहरीले बताए ।

कार्कीको मृत्युको केही दिनपछि असोज ५ मा हिन्द महासागरको सोही सामुद्रिक क्षेत्रको अर्को पानी जहाजमा सुरक्षामा खटिएका सोलखुम्बुका ३६ वर्षीय ओमबहादुर खत्रीको मृत्यु भयो । सोही जहाजमा काम गर्ने अर्का नेपाली बिरामी अवस्थामा नेपाल फर्केपछि मात्रै घटनाबारे जानकारी भएको हो । चितवन पर्साका मीनबहादुर गुरुङसहितका ११ जना गत फागुन ३ गते काठमाडौंबाट दुबई हुँदै दक्षिण अफ्रिकाको सानो टापु देश कोमोरोसको सामुद्रिक तटमा पुगेका थिए । सोही टोलीमा थिए, खत्री पनि ।

अदालतले सजाय तोकेका दलाललाई प्रहरीले छाड्दा

कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा गुरुङले आफू तीन लाख खर्चेर माछा मार्ने सामुद्रिक जहाजको सुरक्षा गार्डका रूपमा पुगेको बताए । उनलाई कार्गो जहाजको सुरक्षामा काम गर्ने भने पनि माछा मार्ने जहाजको सुरक्षा गर्न खटाइयो । उनका अनुसार स्थलमार्गबाट समुद्रमा जहाज हिँडेपछि महिनौंसम्म जमिन देख्न पाइँदैन । सामुद्रिक तस्करबाट जहाजको सुरक्षा गर्न र मारेका माछा जोगाउन उनीहरू हरदम डुंगाको बाहिरपट्टि हतियारसहित सतर्क बसिराख्नुपर्छ । उनीसँग उक्त जहाजमा खत्रीबाहेक चितवनकै पूर्णबहादुर तामाङ र सिन्धुपाल्चोकका रामहरि खत्री पनि थिए ।

कसले पुर्‍यायो नेपाली युवालाई कोलम्बिया ?

जहाजमा काम गर्दागर्दै खुट्टा सुन्निनेलगायतका समस्या देखिएपछि खत्रीलाई उपचार गर्न जहाज सामुद्रिक तटीय क्षेत्रमा जाने तयारी गरिरहेको थियो । गुरुङले भने, ‘ओम मेरै काखमा थिए । उनलाई लिएर फर्किंदै गर्दा बाटोमै मृत्यु भयो ।’ मृत्युको चार दिनपछिमात्रै उनको शवलाई सोमालियाको तटीय क्षेत्रमा ल्याइएको गुरुङले बताए । मानव बेचबिखन ब्युरोका अनुसार खत्रीका परिवारका सदस्यको सक्रियतामा शव नेपाल ल्याएर दाहसंस्कार गरिसकिएको छ । तर परिवारका सदस्यले कसैविरुद्ध किटानी जाहेरी भने दिएका छैनन् ।

आफूसँगै काम गर्ने सहकर्मीको मृत्युपछि गुरुङ पनि मानसिक रूपमा भयभीत बनेका थिए । उनले भने, ‘मेरो पनि खुट्टा सुन्निने र चिटचिट हुनेजस्तो समस्या देखा पर्न थालेको थियो ।’ बिरामी भएकाले छिटो उद्धार गर्न बारम्बार भनेकाले ६ दिनपछि उनको उद्धार प्रक्रिया सुरु गरियो । उनका अनुसार एक दिन लगातार ११ घण्टा, अर्को जहाजमा ९ घण्टा र त्यसपछि सानो जहाजमा आधा घण्टाको यात्रापछि मात्र उनले सोमालियाको सामुद्रिक तटीय क्षेत्रमा जमिन स्पर्श गर्न पाए । सोमालियाको राजधानी मोगादिसुको एक अस्पतालमा चार दिनसम्म उपचार गरेर १८ कात्तिकमा उनी कतार हुँदै नेपाल फर्किएका हुन् ।

उनका अनुसार अहिले पनि सामुद्रिक जहाजमा सयौं नेपाली सुरक्षा गार्डका रूपमा कार्यरत छन् । तीमध्ये केही उच्च सुरक्षा जोखिम क्षेत्रमा पनि छन् । कम्पनीले तीन महिनाका लागि भनेर काठमाडौंबाट उडाए पनि उनलाई बीचमै समय थपेर ६ महिना काममा लगाइएको थियो । ‘मासिक झन्डै ६० हजार रुपैयाँ थाप्न ज्यान नै जोखिममा परेको सम्झिँदा अहिले पनि तर्सिन्छु,’ उनले भने, ‘काखैमा सँगै काम गर्ने साथीको मृत्यु भएको घटना सम्झिन नपरोस् भनेर त्यहाँ छँदा खिचेका सबै फोटो डिलिट गरिदिएँ ।’

प्रकाशित : पुस ९, २०७८ ०८:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×