देउवा-मोदी सम्बन्ध सुधारिएला ?- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

देउवा-मोदी सम्बन्ध सुधारिएला ?

नेपाललाई खोप चाँडै उपलब्ध गराउने मोदीको प्रतिबद्धता
जगदीश्वर पाण्डे

काठमाडौँ — प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीबीच झन्डै साढे ३ वर्षपछि सोमबार टेलिफोन संवाद भएको छ । २०७४ को पुस ६ गते जस्तै यसपटक पनि भारतीय समकक्षी मोदीले देउवालाई नयाँदिल्लीबाट बधाई दिन टेलिफोन गरेका थिए ।

त्यतिबेला पनि प्रधानमन्त्री नै रहेका देउवालाई मोदीले नेपालको नयाँ संविधानअनुसार प्रदेश र संघको निर्वाचन सफलतापूर्वक गराएकामा बधाई दिएका थिए । यसपटक भने देउवा प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त हुँदासम्म मौन रहेका मोदीले संसद्बाट विश्वासको मत लिएपछि मात्र बधाई दिएका हुन् ।

अघिल्लो पटक दुई नेताबीचको संवाद भएको अवधिमा भारतमा मोदीले नै शासन गरे पनि नेपालमा भने राजनीतिक उतारचढाव भयो । २०७४ सालमा निर्वाचन सम्पन्न भएलगत्तै देउवा सत्ताबाट बाहिरिए । नेपालमा एमाले र माओवादी केन्द्र मिलेर ओली नेतृत्वमा सरकार बन्यो । नेकपाका अध्यक्षका रूपमा ओलीले नेतृत्व गरेको बलियो सरकार एमालेको सरकारका रूपमा बदलियो र बहिर्गमित भयो ।

यो अवधिमा मोदी र ओलीको सम्बन्ध तिक्तताबाट सहजतातर्फ बढिरहेकै थियो । देउवा एकाएक सरकारमा आइपुगे । सुरुमा मोदीले देउवाप्रति सदाशयता देखाएका थिए । तर चुनावपछि शक्तिशाली बनेर ओली सरकारमा आए । सुरुमा ओलीसँग तिक्ततापूर्ण देखिएको सम्बन्ध सुधार भइरहेको थियो । तर त्यतिबेला नै ओली सत्ताबाट बाहिरिए र देउवाको नेतृत्वमा सरकार बन्यो । देउवाले असार २९ मा प्रधानमन्त्रीका रूपमा शपथ लिएका भए पनि मोदीले आइतबार मात्रै देउवालाई ट्वीटमार्फत बधाई दिए ।

मोदीले सोमबार दिउँसो भने आफैंले टेलिफोन गरेर देउवालाई बधाई मात्र दिएनन्, दुई मुलुकबीचको आपसी हित र समझदारीबारे कुरा गरे । परराष्ट्र मन्त्रालयकी प्रवक्ता सेवा लम्सालका अनुसार टेलिफोन संवादमा नेपाल र भारतबीच कोरोना भाइरसविरुद्ध लड्न सहकार्य गर्नेबारे दुई देशका प्रधानमन्त्रीबीच कुराकानी भएको हो । कुराकानीका क्रममा मोदीले चाँडै नेपाललाई कोरोनाविरुद्धको खोप उपलब्ध गराउने विश्वाससमेत दिलाएका छन् ।

नेपालले भारतबाट हालसम्म २१ लाख डोज खोप ल्याएको छ । जसमध्ये १० लाख खोप भारत सरकारले नेपाल सरकारलाई अनुदानमा दिएको थियो । त्यसपछि भारतीय सेनाले नेपाली सेनालाई एक लाख खोप सहयोग गरेको थियो । त्यसपछि नेपालले सिरम इन्स्टिच्युट अफ इन्डिया प्रालिसँग २० लाख खोप खरिद गरेकामा १० लाख डोज मात्र आएको छ । नेपालले उक्त खोप २०७७ सालमा कोरोना भाइरसको पहिलो लहर केही कम हुँदा खरिद गरेको थियो । तर भारतमा कोरोनाको दोस्रो लहर बढेपछि विदेशी मुलुकमा निर्यात गर्न रोक लगाइयो । जसको असर नेपालमा पनि पर्‍यो ।

देउवासँगको संवादमा नेपाललाई चाँडै खोप उपलब्ध गराउने मोदीको वाचाले दुई मुलुकबीचको सम्बन्ध सुधारका पक्षमा केही टेवा पुग्ने देखिन्छ । भारतका लागि नेपालका पूर्वराजदूत दीपकुमार उपाध्याय नेपालीले भारतलाई पैसा बुझाएर पनि दोस्रो डोज खोप लगाउन नपाउनु भारतको गल्ती मान्छन् । ‘नेपालले खरिद गरेको खोप भारतले दिनुपर्थ्यो,’ उपाध्यायले भने, ‘यसमा हाम्रो पनि कूटनीतिक कमजोरी हुन सक्ला, तर भारतले खोप नदिएर ठूलो गल्ती गरेको छ ।’

भारतमा ७ वर्षयता नरेन्द्र मोदी सत्तामा छन् । तर यो अवधिमा नेपालमा तीन पार्टी (कांग्रेस, एमाले र माओवादीका) ५ नेता प्रधानमन्त्री भइसकेका छन् । मोदी सरकारमा आउँदा सुशील कोइराला प्रधानमन्त्री थिए भने त्यसपछि ओली, पुष्पकमल दाहाल, देउवा, ओली र पुनः देउवा प्रधानमन्त्री भएका छन् । लामो समयदेखि नेपाल र भारतबीच सन् १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धि पुनरावलोकन गर्ने विषयमा कुरा उठाइएको भए पनि समाधान हुन सकेको छैन । ओली सरकारको पहिलो कार्यकालमा नेपाल–भारत प्रबुद्ध समूह गठनसमेत भयो । दुई देशका सम्पूर्ण सन्धि–सम्झौता तथा विभिन्न पक्ष समेटेर तयार पारिएको भनिएको समूहको प्रतिवेदनलाई भारतीय पक्षले स्वीकार नगरेपछि दुई वर्षभन्दा बढी समयदेखि अलपत्र छ ।

पूर्वराजदूत उपाध्याय परराष्ट्र नीतिलाई नेपालका सरकारले प्राथमिकतामा नराखेका कारण कतिपय समस्या नसुल्झेको ठान्छन् । ‘नेपाल र भारतबीच इतिहास, संस्कृति र पुरातनको सम्बन्ध हो । हामीले अन्य कुरा बदल्न सके पनि भूगोल बदल्न सक्दैनौं,’ उनले भने, ‘हाम्रो मुलुकको उत्तरी क्षेत्रको तुलनामा भूगोल र हावापानीले दक्षिणसँग काम गर्न सहज छ । दुई मुलुकको सरकार र पार्टीको नेतृत्व बदलिन सक्छ तर जनस्तरको सम्बन्ध बिगार्न हुन्न ।’ नेपालले परराष्ट्र नीतिबारे प्राथमिकताहरू निर्धारण गरेर भारतसँग कूटनीतिक वार्ता गर्नुपर्ने सुझाव उपाध्यायको छ ।

भारतले २०७६ कात्तिक २५ गते जम्मु र कश्मीरलाई समेटेर नयाँ राजनीतिक तथा प्रशासनिक नक्सा जारी गरेको थियो । जसमा नेपालको भूभागसमेत समेटेपछि नेपालले २०७७ जेठ ७ गते लिम्पियाधुरासहितको नयाँ नक्सा जारी गर्‍यो । नयाँ नक्सा जारी गरे पनि ओली सरकारले जमिन फिर्ता ल्याउन कुनै पहल गरेन । सीमा क्षेत्रमा भारतले नेपाललाई खबरै नगरी बाटो निर्माण गर्दासमेत ओली सरकारले भारतलाई कूटनीतिक नोट पठाएकोबारे केही जानकारी आएन ।

‘हाम्रो समस्या के हुन्– सीमा समस्या या भारतले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनविपरीत रोकेको पानीको बहाव, बजार व्यवस्थित गर्ने वा पारवहन समस्याको समाधान गर्ने । यस्ता विषयमा नेपालले प्राथमिकताका आधारमा भारतसँग कूटनीतिक माध्यमबाट समाधान खोज्न आवश्यक छ,’ उपाध्यायले भने ।

साउन ३ गते विश्वासको मत लिने क्रममा संसद्मा बोल्दै प्रधानमन्त्री देउवाले भारत र चीन दुवै मुलुकलाई इंगित गर्दै नेपालका लागि छिमेक पहिलो प्राथमिकता रहेको उल्लेख गरे । उनले दुवै छिमेकीसँग राम्रो सम्बन्ध स्थापित गर्दै अघि बढ्ने बताएका छन् । ‘नेपालको राष्ट्रिय स्वार्थ भनेको नै छिमेकीहरूसँग राम्रो सम्बन्ध स्थापित गर्नु हो,’ उनले भनेका छन् ।

परराष्ट्रविद् दिनेश भट्टराई प्रधानमन्त्री देउवा र मोदीको संवादलाई नयाँ सुरुवात मान्छन् । ‘उहाँहरू दुवै पुरानो मित्र हुनुहुन्छ । अहिले नेपाल र भारतबीच विश्वासको कमी छ । ओली सरकारले त्यो विरासत छाडेर गएको छ,’ उनले भने, ‘तत्काल त्यस्तो विश्वास आर्जन गर्नुपर्ने हुन्छ ।’ प्रधानमन्त्री देउवाले छिमेक नीतिलाई प्राथमिकतामा राखेर छिमेकीहरूसँग विश्वासको वातावरण र धरातलीय सम्बन्धका आधारमा अघि बढ्नुपर्ने उनको सुझाव छ । ‘हाम्रो भारतसँगको सम्बन्ध चीनले पनि बुझेको छ । दुवै छिमेकको जायज चासोलाई हामीले सम्बोधन गर्नुपर्छ,’ उनले भने ।

प्रकाशित : श्रावण ५, २०७८ ०७:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्रधानमन्त्री देउवालाई बधाई दिन मोदीको कन्जुस्याइँ

देउवा प्रधानमन्त्री भएको भोलिपल्टै राजदूतले बधाई दिए पनि भारतीय समकक्षीले भने अझै बधाई सन्देश पठाएका छैनन् 
जगदीश्वर पाण्डे

काठमाडौँ — सन् २०१४ मा नरेन्द्र मोदी सत्तामा आएपछि ‘नेभरहुड फर्स्ट पोलिसी’ अर्थात् ‘छिमेक पहिलो नीति’ अंगीकार गरे । यो नीतिअन्तर्गत पर्ने एउटा मुख्य देश नेपाल पनि हो । तर यस पटक नेपालमा नयाँ प्रधानमन्त्रीका रूपमा शेरबहादुर देउवा नियुक्त भएको चार दिन भइसक्दासमेत भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले बधाई सन्देश पठाएका छैनन् । शुक्रबार बेलुकीसम्म मोदीले देउवालाई कुनै पनि माध्यमबाट बधाई सन्देश पठाएको सूचना छैन । 

यसअघिका नेपाली प्रधानमन्त्रीहरूलाई मोदीले मन नपरे पनि सबैभन्दा पहिला सोसल मिडिया वा टेलिफोनको माध्यमबाट बधाई दिने गरेका थिए । उदाहरणका लागि दुई पटक केपी शर्मा ओली प्रधानमन्त्री हुँदा ओली र मोदीबीचको सम्बन्ध चिसै थियो । तैपनि बधाई दिन कुनै ढिलाइ र कन्जुस्याइँ गरेनन् । २०७२ मा नेपालको संविधान जारी भएपछि पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बनेका ओलीले भारतीय नाकाबन्दीको डटेर सामना गरे । २०७४ सालको चुनावपछि उनी दोस्रो कार्यालयका लागि प्रधानमन्त्री चुनिए । दुवै कार्यकालमा मोदीले तत्काल बधाई दिएका थिए ।

यस पटक देउवालाई मोदीले प्रधानमन्त्री भएको चार दिन बितिसक्दा पनि बधाई सन्देश पठाएनन् । यसले भारतले देउवा सरकारलाई कसरी हेर्छ वा हेरिरहेको छ भन्ने संकेत गर्छ । पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री तथा कूटनीतिज्ञ भेखबहादुर थापा हरेक मुलुकले आ–आफ्नो हिसाबले प्राथमिकतालाई लेखाजोखा गर्ने र त्यही सुरमा अघि बढ्ने मान्छन् । ‘पहिला सुसूचित गर्ने र कुन प्रकारको सन्देश दिने भन्ने सोचेको पनि हुन सक्छ,’ उनले भने, ‘बधाई आयो कि आएन भनेर उत्सुकता हुनु स्वाभाविक हो, यसैलाई प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्न ।’

मोदीको बधाई देउवालाई नआए पनि भारतीय राजदूत विनयमोहन क्वात्रा देउवा प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त भएको भोलिपल्ट असार ३० मा देउवानिवासमै पुगेर बधाई दिए । सोही दिन भारतीय जनता पार्टी (बीजेपी) का विदेश विभाग प्रमुख विजय चौथाइवालेले सोसल मिडियामार्फत देउवालाई बधाई दिँदै बीजेपी र नेपाली कांग्रेसबीच नियमित छलफल गर्न दुवै पक्ष सहमत भएको बताएका थिए । कूटनीतिज्ञ थापा राजदूत पुगेर बधाई दिनु आफ्नो ठाउँमा रहेको उल्लेख गर्दै भन्छन्, ‘समकक्षीबाट पो शुभकामना सन्देश हुन्छ ।’

यस्तै, असार ३१ मा नेपालका लागि अमेरिकी राजदूत र्‍यान्डी बेरी पनि देउवालाई बधाई दिन बूढानीलकण्ठ पुगे । बेरीले नेपाललाई थप खोप सहयोग गर्ने वाचा गरे । नेपालका लागि चिनियाँ राजदूत होउले शुक्रबार प्रधानमन्त्रीको सरकारी निवास बालुवाटार पुगेर देउवालाई बधाई दिँदै चीनले थप १६ लाख डोज भेरोसेल खोप सहयोग गर्ने बताइन् । बिहीबार नेपालका लागि इजरायली राजदूत हनान गोडरले पनि देउवालाई भेटेर बधाई दिए ।

देउवा–मोदी दूरी

२०७४ सालसम्म देउवा र मोदीको सम्बन्ध ठीकठाक थियो । २०७२ मा जारी संविधानलाई लिएर नेपालमाथि नाकाबन्दी गर्दा देउवाले ‘भारतले नाकाबन्दी लगायो’ भनेर कडा रूपमा ओलीले जस्तै गरी नारा लगाएनन् । कूटनीतिक रूपमा उक्त कुरालाई उठाउने कोसिस गरे । २०७४ जेठमा आफू प्रधानमन्त्री भएर भारत भ्रमणमा जाँदा देउवाले भारतीयसामु मधेसीलाई सम्बोधन गर्न संविधान संशोधन गर्ने विषयलाई लिएर सकारात्मक रहेको संकेत दिएका थिए ।

फाइल तस्बिर

नेपालमा नयाँ संविधानअनुसार निर्वाचन गराउनका लागि भन्दै बनेको कांग्रेस–माओवादी गठबन्धनबाट पहिला पुष्पकमल दाहाल र त्यसपछि देउवा प्रधानमन्त्री भएका थिए । दाहालले स्थानीय तहको निर्वाचन गराए । त्यसपछि देउवाले प्रदेश र संघको निर्वाचनको कमान्ड सम्हाले । संघ र प्रदेशको निर्वाचनलगत्तै नाकाबन्दीका बेला भारतविरुद्ध कडा रूपमा उत्रिएका र पछि चीनसँग पारवहन र यातायात सम्झौता गरेका ओलीलाई जनताले जिताएर सत्तामा पठाए । भारत र मोदीलाई छाडेर ओलीको आकर्षण चीनतर्फ बढ्यो । नेकपाभित्र विवाद भएर चीनले आफ्ना प्रतिस्पर्धीहरू पुष्पकमल दाहाल र माधवकुमार नेपाललाई सहयोग गर्ने थाहा पाएपछि ओली फेरि भारततर्फ नजिक हुन पुगे, जुन बेलासम्म मोदी र देउवाबीच दूरी बढिसकेको थियो । पछिल्लो पटक मोदी र देउवाबीच २०७४ पुस ६ मा टेलिफोन संवाद भएको थियो । उक्त अवसरमा मोदीले देउवालाई संघ र प्रदेशको निर्वाचन सफलतापूर्वक गरेकामा धन्यवाद दिएका थिए ।

भारतले २०७६ कात्तिक २५ मा जम्मु र कश्मीरलाई समेटेर नयाँ राजनीतिक र प्रशासनिक नक्सा जारी गरेको थियो । भारतले ओलीसँग सल्लाह गरेरै नक्सा छापेको देउवाले बताएका थिए । उनले भनेका थिए, ‘ओलीको सहमतिबिना नक्सा छाप्नै सक्दैन ।’ उक्त घटनालाई लिएर देउवाले तत्कालीन भारतीय राजदूत मञ्जिवसिंह पुरीलाई टेलिफोनमार्फत असन्तुष्टि व्यक्त गरे । त्यसलाई लिएर भारतीय पक्ष देउवासँग पहिलो पटक चिढिएको थियो ।

त्यस घटना नेपालले कूटनीतिक रूपमा समाधान गर्ने भन्दै भारतलाई परराष्ट्रमार्फत कूटनीतिक नोट पठायो । भारतले कोभिड–१९ लाई कारण देखाउँदै तत्काल वार्ता गर्न मानेन । त्यसपछि २०७७ वैशाख २६ मा भारतले नेपालको भूभाग लिपुलेक हुँदै चीनको मानसरोवर जाने सडक निर्माण सुरु गरेपछि ओलीसँगै कडा विरोध गर्नेमा देउवा पनि थिए ।

२०७७ वैशाख ३१ मा भएको सर्वदलीय बैठकमा देउवाले भारतले अतिक्रमण गरेको जग्गा फिर्ता ल्याउन सरकारलाई उच्च राजनीतिक र कूटनीतिक संवाद थाल्न सुझाव दिएका थिए । देउवाको उक्त अभिव्यक्तिप्रति पनि भारत चिढिएको थियो । त्यसपछि जेठ ७ मा नेपालले नयाँ चुच्चे नक्सा जारी गर्‍यो । त्यसका लागि संविधान संशोधन गर्न देउवा र उनको पार्टी कांग्रेसको पनि महत्त्वपूर्ण योगदान रह्यो । पछिल्लो समय देउवालाई लिएर मोदी चिढिनुको कारण हो– जेठ २९ मा देउवासहित पाँच पूर्वप्रधानमन्त्रीहरूले जारी गरेको विज्ञप्ति ।

देउवासहितका पूर्वप्रधानमन्त्रीहरूले विज्ञप्तिमा नेपालको बारेमा नेपालीले नै निर्णय गर्नुपर्ने उल्लेख गर्दै संवैधानिक व्यवस्था, कानुनी राज्य र लोकतन्त्रका आधारभूत सिद्धान्त एवं मूल्यहरूमाथि भइरहेका निरंकुश हमलाविरुद्ध ऐक्यबद्धता जनाउन नेपाली जनता, नागरिक समाज र सम्पूर्ण लोकतन्त्रवादी शक्तिहरूसँग अपिल गरेका थिए । विज्ञप्तिमा भनिएको थियो, ‘नेपालको बारेमा हामी नेपालीले नै निर्णय गर्नुपर्छ र नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा बाह्य शक्तिको प्रत्यक्ष वा परोक्ष हस्तक्षेप एवं चलखेल हुन नपाओस् भन्ने कुरामा सजगताका लागि ध्यान आकर्षित गर्न चाहन्छौं ।’

भारतलाई नेपालको राजनीतिमा हात हालेको भन्ने देउवाको अभिव्यक्तिप्रति पनि मोदी खुसी नभएको हुनसक्ने आकलन गर्न सकिन्छ । परराष्ट्रविज्ञ तथा देउवा अघिल्लो कार्यकालमा प्रधानमन्त्री रहँदा परराष्ट्र मामिला सल्लाहकार रहेका दिनेश भट्टराई भने भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीले सिधै बधाई नदिए पनि राजदूतले भेटेरै बधाई दिएको बताए । ‘राजदूतले पनि मोदीकै प्रतिनिधित्व गर्ने हुन् तर केचाहिँ हो भने यसअघि मोदीले नेपालका प्रत्येक प्रधानमन्त्रीलाई कुनै न कुनै माध्यमबाट बधाई दिइरहेका थिए,’ उनले भने ।

भारतविरोधी नारा लगाएर सत्तामा पुग्नुभन्दा अघि नै २०७४ मा मोदीले आफ्ना तत्कालीन विदेशमन्त्री सुष्मा स्वराजलाई काठमाडौं पठाएर प्रधानमन्त्री रहेका ओलीलाई बधाई सन्देश दिएका थिए । पछि उनले आफैं पनि बधाई दिए । त्यसअघि २०७२ मा नाकाबन्दी लगाउनुअघि प्रधानमन्त्री बनेका ओलीलाई मोदीले टेलिफोन गरेर बधाई दिएका थिए । त्यसपछि मोदीले सोसल मिडियामा आफूले ओलीसँग टेलिफोन संवाद गरेको पनि जानकारी दिएका थिए ।

भूराजनीतिविज्ञ तथा प्राध्यापक श्रीधर खत्रीले मोदीले बधाई दिनका लागि पहिला संसद्बाट विश्वासको मत लिने बेलासम्म कुरेको पनि हुन सक्ने आकलन गरे । राष्ट्रपति कार्यालयबाट देउवालाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने क्रममा पहिलो पटक फरक किसिमको सूचना निकाल्नु र राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले प्रधानमन्त्री देउवालाई बधाई नदिनुले मुलुकमा संक्रमणकाल रहेको प्रस्ट बुझ्न सकिने उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : श्रावण २, २०७८ ०७:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×