एक्यापमा स्रोत बाँडफाँट प्रस्ताव- समाचार - कान्तिपुर समाचार

एक्यापमा स्रोत बाँडफाँट प्रस्ताव

तीन दशकदेखि एक्याप व्यवस्थापन गर्दै आएको एनटीएनसी अब प्रदेश र स्थानीय तहलाई पनि लाभ बाँड्ने पक्षमा
अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — लामो समय विवादपछि अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना (एक्याप) बाट उठेको राजस्व प्रदेश सरकार र एक्याप रहेका स्थानीय तहहरूमा समेत बाँडफाँट गर्ने तयारी भएको छ । यसको व्यवस्थापनको जिम्मा फेरि राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (एनटीएनसी) लाई दिइनेछ ।

अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजनाको नक्सा । तस्बिर सौजन्य : एक्याप

संरक्षण क्षेत्रबाट संकलन हुने रकम एनटीएनसीले थोरै मात्रै एक्याप क्षेत्रका लागि खर्च गर्ने गरेको आरोप छ । स्थानीयबासी संगठित संरक्षण इकाइहरुले आफ्नो क्षेत्रमा संकलित रोयल्टी सबै उपयोग गर्न पाउनुपर्ने माग राख्दै आएका छन् । स्थानीयको मागअनुसार एक्यापको व्यवस्थापन हस्तान्तरणमा संघीय सरकारले चासो नलिँदा कोषले द्वन्द्व बढ्न नदिने उपाय खोजेको हो ।

एक्यापबाट संकलन हुने राजस्वमध्ये केन्द्र (एनटीएनसी) लाई ५०, गण्डकी प्रदेशलाई २५ र स्थानीय तहहरूलाई २५ प्रतिशत उपलब्ध गराउने प्रस्ताव गरिएको वन तथा वातावरण मन्त्रालय स्रोतले बताएको छ । एनटीएनसीले पेस गरेको उक्त प्रस्ताव मन्त्रिपरिषद्ले निर्णय गरेपछि कार्यान्वयनमा आउनेछ । वन तथा वातावरण मन्त्रालयले उक्त प्रस्ताव मन्त्रिपरिषद्मा पेस गर्नेछ ।

सन् २०१९ मा एक्यापले पर्यटक शुल्कबाट मात्रै करिब ३९ करोड १० लाख रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेको थियो । सन् २०१९ मा सार्क र सार्कबाहेकका गरी १ लाख ८१ हजार जना पर्यटक भित्रिएका थिए । ती पर्यटक १ सय ७६ देशका थिए । सन् २०२० देखि भने एक्याप पनि कोभिड महामारीको मारमा परेको छ । पर्यटक शुल्कबाहेक पनि एक्यापले आम्दानी गर्छ । पर्यटक शुल्कलगायत अन्य आम्दानी सिधै एनटीएनसीको खातामा जम्मा हुने गरेको छ, जसको करसमेत सरकारलाई तिर्नु नपर्ने कानुनी व्यवस्था छ ।

राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगका सदस्यसमेत रहेका एनटीएनसीका पूर्वसदस्य सचिव जुद्धबहादुर गुरुङ एक्यापमा संकलन हुने रकमलाई विद्यमान कानुनअनुसार राजस्व भन्न नमिल्ने भएकाले अलग्गै कानुन बनाएर राजस्व परिभाषित गर्नुपर्ने बताउँछन् । ‘कानुन बनाएर राजस्व भनियो भने केन्द्र सरकारले ५० र प्रदेश तथा स्थानीय तहले २५–२५ प्रतिशत बाँडफाँट गर्न सक्छन्,’ उनले कान्तिपुरसित भने, ‘त्यसो गर्दा केन्द्र सरकारले पाएको ५० प्रतिशत रकम एनटीएनसीलाई हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ ।’ अन्तरसरकारी वित्त व्यवस्थापन ऐन, २०७४ को दफा ७ (प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त हुने रोयल्टीको बाँडफाँट) मा नेपाल सरकार, प्रदेश र स्थानीय तहबीच संघीय कानुनबमोजिम प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त हुने रोयल्टीको बाँडफाँट गर्न एक संघीय विभाज्य कोष खडा गर्ने र त्यसको रोयल्टीमध्ये संघले ५०, प्रदेशले २५ र बाँकी २५ प्रतिशत सम्बन्धित स्थानीय तहको हुने उल्लेख छ । गण्डकी प्रदेशका लमजुङ, मनाङ, कास्की, मुस्ताङ र म्याग्दीको ७ हजार ६ सय २९ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको एक्याप पहिलो र मुलुककै सबभन्दा ठूलो संरक्षण क्षेत्र हो । यो क्षेत्रमा १५ वटा स्थानीय तह पर्छन् । पदयात्राका लागि यो विश्वमै प्रख्यात छ ।

अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजनाको वेस क्याम्प । तस्बिर सौजन्य : एक्याप

एनटीएनसीले २०४३ सालदेखि एक्यापको व्यवस्थापन गर्दै आएकोमा छैटौंपटक थपिएको म्याद गत माघ ३ मा सकिएको थियो । संविधान अनुसार तीन तहको सरकार बनेपछि प्रदेश र स्थानीय सरकारले एक्यापको व्यवस्थापन आफूले पाउनुपर्ने जिकिर गर्दै आएका थिए । गत माघमा म्याद सकिएलगत्तै गण्डकी प्रदेश सरकारले एक्यापको व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा आफूलाई दिन संघसँग माग गरेको थियो । गण्डकी प्रदेशले २ वर्षअघि नै एक्याप गण्डकी प्रदेश सरकार र स्थानीय तहलाई हस्तान्तरण गर्न संघीय सरकारसमक्ष माग गरेको थियो । तर, अन्तिमपटकका लागि भन्दै केन्द्रको वन तथा वातावरण मन्त्रालयको प्रस्तावमा मन्त्रिपरिषद्ले छैटौंपटक एक वर्ष एनटीएनसीलाई व्यवस्थापन गर्न दिने निर्णय गरेको थियो ।

एनटीएनसीका सदस्यसचिव शरद अधिकारीले एक्यापलाई एनटीएनसीले नै प्रवद्र्धन गरेकाले त्यसको व्यवस्थापन निरन्तर गर्न पाउनुपर्ने जिकिर गरे । एनटीएनसीका लागि एक्याप आम्दानीको मुख्य स्रोतमध्येको हो । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागमार्फत मन्त्रालयमा पेस भएको प्रस्तावमा ५ वर्ष म्याद थप गरिदिन माग गरिएको मन्त्रालय स्रोतले बताएको छ । एनटीएनसीले एक्यापसहित गण्डकी प्रदेशकै गोरखामा मनास्लु संरक्षण क्षेत्र आयोजना (एमक्याप), वाग्मती प्रदेशको दोलखा, सिन्धुपाल्चोक र रामेछापमा गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्र आयोजना (जिक्याप) र चितवनमा जैविक विविधता संरक्षण केन्द्र (सौराहा), बर्दिया निकुञ्जको ठाकुरद्वारामा बर्दिया संरक्षण र कञ्चनपुरमा शुक्लाफाँटा संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ ।

एक्यापको व्यवस्थापन जिम्मा समुदायलाई हस्तान्तरण गर्ने कुरा उठ्न थालेको डेढ दशकभन्दा बढी भइसकेको छ । विभिन्न बहानामा सरकारले हस्तान्तरणमा ढिलाइ गर्दै आएको स्थानीयको गुनासो छ । हस्तान्तरण गर्न आयोजना सञ्चालनसम्बन्धी नयाँ नियमावली र व्यवस्थापनको ढाँचा आवश्यक पर्छ जसका लागि संघको वन तथा वातावरण मन्त्रालयले ढिलाइ गरिरहेको छ । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ बमोजिम संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन नियमावली २०५३ र संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन निर्देशिका २०५६ अनुसार एनटीएनसीले एक्यापको व्यवस्थापन गर्दै आएको छ ।

मुलुकमा तीन तहको सरकार बनिसक्दा पनि पुरानै ऐनअनुसारको संरचनाअनुसार एक्याप व्यवस्थापन गरिएकामा प्रदेश र स्थानीय तहका पदाधिकारीले आपत्ति जनाउँदै आएका छन् । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ मा प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापनसमेत स्थानीय तहले गर्ने प्रावधान छ । गण्डकी प्रदेशले एक्यापलाई प्रदेशअन्तर्गत राख्ने, त्यसको व्यवस्थापनका लागि एउटा राष्ट्रिय परिषद् बनाउने, सञ्चालन तथा व्यवस्थापनको जिम्मा १५ वटा स्थानीय तहलाई दिने, परिषद्मा संघको वन मन्त्रालय र अहिले व्यवस्थापन गर्ने निकाय एनटीएनसीलाई समेत राख्ने तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग भित्र्याएर नमुनाका रूपमा अघि बढाउने प्रस्ताव गत वर्ष नै गरेको थियो।

समुदायमा आधारित संरक्षण कार्यक्रमअन्तर्गत २०४३ सालमा कास्कीको घान्द्रुकमा एक्याप स्थापना गरिएको थियो । दस वर्षभित्रै समुदायमा हस्तान्तरण गर्ने उद्देश्य राखिए पनि अझैसम्म यसको व्यवस्थापन एनटीएनसीमार्फत हुँदै आएको छ । उक्त क्षेत्रभित्र एक लाखभन्दा बढी घरधुरी छन् । यो क्षेत्रमा गहिरो नदी कालीगण्डकी, विश्वकै ठूलो गुराँस भएको वन घोडेपानी, तिलिचो ताल, अन्नपूर्ण हिमशृंखला, माछापुच्छ्रे हिमालसहित ठुलागी हिमताललगायत पर्छन् ।

जैविक विविधता र सांस्कृतिक हिसाबले धनी एक्याप क्षेत्रमा गुरुङ, मगर, थकाली, मनाङे र लोबासहित बौद्ध र हिन्दु धर्मावलम्बीको बाहुल्य छ । एक्यापभित्र एक हजार होटल–लज छन् । विश्वमै लोपोन्मुख हिउँचितुवा र कस्तूरीको मुख्य बासस्थान पनि एक्यापमा छ । उक्त क्षेत्रमा ११ सय २६ प्रकारका फूल फुल्ने वनस्पति, १ सय ५ प्रजातिका स्तनधारी, ५ सय १८ प्रजातिका चरा, ४० प्रजातिका घस्रने र २३ प्रजातिका उभयचर पाइन्छन् ।

प्रकाशित : असार ३०, २०७८ १७:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तीज गीतमा सिक्वेलको होडबाजी

रीना मोक्तान

काठमाडौँ — गायिका प्रिति आलेले एक हप्ताअघि 'सोल्टी राजाको टुम्लेट'बोलको नयाँ तीज गीत युट्युबमा सार्वजनिक गरिन् । यो गीत गत वर्ष उनकै स्वरमा बजारमा आएको 'फरिया लरीलै बरीलै' को दोस्रो भाग हो ।

एकनारायण भण्डारीको शब्द तथा संगीतमा तयार भएको गीतलाई 'फरिया-२' को रुपमा बजारमा ल्याइएको हो । पोहोरकै गीतमा सिक्वेल बनाएर नयाँ तीज गीत सार्वजनिक गर्नेहरुमा यो टिम मात्र पर्दैन । यसपाली अधिकांस तीज गीत पोहोरकै गीतको 'भाग-२'का रुपमा बजारमा सार्वजनिक भएका छन्, हुँदैछन् ।

गत वर्षको तीजमा हरेक घरमा बज्यो, 'सोचे झैं जिन्दगी रैनछ ।' मधु क्षेत्री र खेम सेञ्चुरीको स्वरमा तयार भएको गीतलाई मन नपराउने कमै थिए । खेमले पनि गत वर्षकै दुई गीतका सिक्वेल सार्वजनिक गरेका छन्, 'तीज महामारी काण्ड-२' र 'लरी लरी लै-२' । 'सोचे झैं जिन्दगी रैनछ'को भने सिक्वेल बन्ने छैन । गायक दुर्गेश थापा यो वर्ष 'बीच्च बीच्चमा'बोलको गीतका भाग-४ र भाग-५ ल्याउँदैछन् । गत वर्ष उनले 'बीच्च बीच्चमा'को २ र ३ भाग सार्वजनिक गरेका थिए । यसपाली उनी बीच्च बीच्चमा-२'को रुपमा बजारमा आएको 'एउटा फोटो खिच'को फिमेल भर्सन पनि ल्याउने तयारीमा छन् । यो वर्ष थुप्रै गायक/गायिकाले पुरानै गीतलाई सिक्वेल बनाउँदै बजारमा ल्याएका छन् ।

तीन दिनअघि मात्रै तिलक ओली र समिक्षा अधिकारीको आवाजमा 'हंककंङको साडी -२' सार्वजनिक भयो । गायक ओलीको शब्द तथा संगीतमा तयार भएको गीतमा अभिनेत्री शिल्पा पोखरेल र मोडल शंकर बिसी फिचर्ड छन् ।

सिक्वेलको होडबाजी

कोरोना महामारीले संगीत क्षेत्रका कार्यक्रम, स्टेज सोमा प्रभाव पारे पनि तीज गीत निर्माणमा उत्ति असर पारेको देखिन्न । महामारीकै बीच गत वर्ष उल्लेख्य मात्रामा तीज गीत बजारमा आए । यो वर्ष पनि माहोल उस्तै रहने देखिएको छ । यो वर्ष भने पुरानै गीतको सिक्वेल बनाउने होडबाजीमा अझ बढी देखिन्छ ।

गायक बद्री पंगेनी चलेकै ब्रान्डलाई प्रयोग गर्न सिक्वेल ल्याउने चलन बढेको बताउँछन् । 'नयाँ सर्जना दिन नसकेर गायक/गायिकाले सिक्वेल निकालेका भन्ने त होइन । सिक्वेलमा निस्केका गीत उस्तै हुन्छ भन्ने पनि हुँदैन । सिक्वेल गीतका संगीत फरक हुन्छन् । कुनै-कुनै संगीत मिल्न जान्छ तर धेरैमा फरक संगीत नै भेटिन्छ । ती गीत नयाँ नै हुने गर्छ,'उनले भने,'गत वर्ष नसोचेको तरिकाले तीजका गीतहरु चले । त्यही कारणले पनि चलेका गीतहरुलाई ब्रान्डका रुपले प्रयोग गर्न खोजेका होलान् ।'

बद्री तीजका गीतमा सिक्वेल ल्याउने चलन पुरानै रहेको बताउँछन् । प्रजापति पराजुलीको 'बेदनाको पोको' भाग-६ सम्म आएको जनाउँदै उनले भने,'पहिला पनि गीतका सिक्वेल ल्याउने प्रचलन हुन्थ्यो ।'

भिडियोमा देखाइएका कथालाई निरन्तरता दिन आफूले गीतको सिक्वेल बनाएको बताउँछन् खेम । 'लरीलरी लै, दाजुबहिनीबीच हुने मायाको गीत हो । त्यही कथाको निरन्तरतामा भाग-२ ल्यायौं । महामारी-२ ल्याउनुको कारण पनि त्यही हो,' खेमले भने, 'कमला घिमिरे बहिनीसँग लरीलरी लैमा गत वर्ष पहिलोपटक काम गर्‍यौं । दोस्रो पटक सँगै काम गर्दा 'लरीलरी लै भाग २' -हान्छु तिमलाई लौरीले ल्यायौं । भाग २ मा पहिलाकै कथालाई पछ्याएका छौं।'

'भाग-२ ल्याउने कुरामा कहिले कलाकारको रोजाइले पनि अर्थ राख्छ । महामारी भाग -२ ल्याउनुको कारण पोहोर महामारी थियो, अहिले पनि छ । पोहोर र अहिलेको महामारी कस्तो छ भनेर हामीले भिडियोमा देखाएका छौं,' उनले भने ।

यसबीच 'सोचे झैं जिन्दगी रैनछ'बोलको पनि भाग २ आउने चर्चा भयो । तर खेम 'सोचे झैं जिन्दगी रैनछ'को दोस्रो भाग निकाल्ने तयारीमा देखिन्नन् । भन्छन्,'उक्त गीतबाट अलि बढी नै दर्शक/स्रोताको माया पाएँ । त्यो आफैंमा ब्रान्ड छँदैछ । अब अर्को ब्रान्ड बनाउँ भन्ने हो । यो गीतको सिक्वेल बन्दैन।' उनी युट्युबको भ्युज बढाउनका लागि पनि पुरानो ब्रान्डलाई पछ्याउँदै सिक्वेल बनाउने प्रवृति बढेको धारणा राख्छन् । तर आफूले भने भ्युज कमाउनकै लागि सिक्वेल नबनाएको उनको तर्क छ ।

युट्युब भ्युजसँगै गीतलाई धेरै दर्शकबीच पुर्‍याउन पनि सिक्वेल निकाल्ने गरेको गायिका प्रीति बताउँछिन् । 'आफ्नो गीतले धेरै भ्युज बटुलोस् भन्ने त सबैको आशा हुन्छ । पहिलो गीत चलेपछि दर्शक त्यही टिमबाट अर्को गीत के आउला भनेर कुर्नुहुन्छ । तीनै कुरेका दर्शकबीच गीत पुगोस् भन्ने धेययले पनि सिक्वेल निकाल्ने हो,' उनले भनिन् ।

गत वर्ष 'फरिया'को भिडियो धेरै आधुनिक भएको भन्दै टिकाटिप्पणी भयो । त्यसैले फरियाको सिक्वेलमा आधुनिकतालाई कम प्राथमिकतामा राखेको उनले बताइन् । सिक्वेल गीतहरुमा लय, शब्द तथा संगीत पुरानैसँग कतै न कतै मिल्न गर्छ । 'सिक्वेलमा आएका गीत कतिपय मिल्दोजुल्दो हुन्छ । फरिया २ पनि पोहोरको गीतसँग अलिअलि मिल्दोजुल्दो नै छ । भाग-भागमा आउने गीतहरुमा कथा, लय, शब्दहरुमा मिलिरहेको हुन्छ,'उनले भनिन् ।

गायक दुर्गेश 'बीच्च बीच्चमा'लाई भाग-१० सम्म पुर्‍याउने योजनामा छन् । उनी आफूले जति नै भागमा गीत ल्याए पनि त्यसमा दर्शकले नयाँ स्वाद पाउने बताउँछन् । तीजका गीतलाई धेरै भागमा सार्वजनिक गर्ने गायकमा पर्छन् उनी । गत वर्ष उनको बीच्चबीच्चमा-३ को निकै आलोचना भएको थियो । पुरुष कलाकार सबैले साडी लगाएर बनाएको गीतलाई धेरैले नकारात्मक रुपमा चर्चा गरे । 'अहिलेको युवा पुस्ताले मनपराउने गीत बनाउँछु म । २/४ जनाले भन्यो भन्दैमा पछि हट्ने भन्ने हुँदैन । मेरो सिर्जना नै त्यस्तै हुन्छ । मेरो गायिकी नै त्यस्तो हुन्छ । म सिकेर आएको गायक होइन । दर्शकले मेरो त्यस्तै किसिमको गीत रुचाइदिनु भयो त्यसैले त्यस्तै प्रकारको गीत गर्छु । म आफुलाई गायक भन्दा पनि पर्फमर र कलाकारको रुपमा भन्दै आएको छु,'दुर्गेशले भने ।

'म नाचौं नाचौं लाग्ने गीत बनाउँछु । हो, साडी लगाएको गीतमा धेरैले विरोध गरे । तर उनीहरुले सारी लगाएको मात्र हेरे त्यसभित्रको शब्दहरु ख्याल गरेनन् । त्यही तरिकाले हेरिदिनु पर्‍यो,' दुर्गेश भन्छन्,'अब हामी राम्रै गीत बनाउन खोज्छौं । तर कुन शब्द विवादमा पर्छ भन्ने थाहै भएन ।'

प्रकाशित : असार ३०, २०७८ १७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×