धुजा बने नरहरिनाथका कृति- समाचार - कान्तिपुर समाचार

धुजा बने नरहरिनाथका कृति

‘आश्रमभित्रका झन्डै तीन ट्रक किताब सडे’
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पशुपति मृगस्थलीस्थित योगी नरहरिनाथको आश्रममा रहेका उनका कृति धुजाधुजा भएका छन् । वेद, वेदान्त, पुराण, पुरातत्त्व, इतिहास, कला, साहित्यजस्ता विषयको अन्वेषण गरेर उनले पुस्तक लेखेका थिए । योगी नरहरिनाथबारे बहस चलाइरहेको बृहत् आध्यात्मिक परिषद्का अनुसार योगीले ५ सय ७१ पुस्तक लेखेका थिए । त्यसमध्ये ३ सय ९५ पुस्तक प्रकाशित छन् भने १ सय ७६ वटा अप्रकाशित अवस्थामा छन् ।

मृगस्थलीस्थित गोरखनाथ आश्रममा कुहिएर धुजाधुजा अवस्थामा रहेका योगी नरहरिनाथका कृति । तस्बिर सौजन्य : सुशील गौतम

योगी नरहरिनाथको २०५९ सालमा निधन भएपछि मृगस्थलीस्थित उनको आश्रमको स्वामित्व र उत्तराधिकारीबारे विवाद उत्पन्न भएको छ । त्यसपछि गुठी संस्थानले आश्रममा १३ वर्षसम्म ताला लगाएर राख्यो । त्यही क्रममा यहाँका कृति नष्ट हुन पुगेका हुन् । ‘हामीले आश्रम खोलेर कृति संरक्षण गर्न आवाज उठाइरह्यौं,’ परिषद्का पूर्वमहासचिव विश्व पोख्रेलले भने, ‘तर गुठीले टेरपुच्छर लगाएन । न आफू संरक्षण गर्छ न अरूलाई नै दिन्छ ।’ आश्रममा ताला लागेपछि भित्रको अवस्था थाहा नपाएको पोख्रेलले बताए । २०७२ चैत १५ गतेको हुरीले आश्रमको छाना उठाइदिएपछि मात्र भित्री अवस्थाबारे जानकारी भएको हो । ‘हावाहुरीसँगै आएको पानीले आश्रमभित्र धेरै नै क्षति पुर्‍याएछ । किताब त सखाप छन्,’ पोख्रेलले भने, ‘आश्रमभित्रका झन्डै तीन ट्रक किताब सडेका छन् ।’

नरहरिनाथको दाहसंस्कार गर्ने बेलामा उत्तराधिकारी चाहिने भए पनि उनको उत्तराधिकारी तोकिएको थिएन । तत्काल समस्या आउन नदिन चिन्तामणि योगीलाई समाधि व्यवस्थापन समितिको संयोजक तोकिएको थियो । उनकै अगुवाइमा समाधि र काजकिरियासमेत भएको थियो । काजकिरिया सकेपछि गुठीले आश्रममा ताला लगाइदिएको हो । ‘गुरुको आश्रममा बिनाकारण ताला लगाइयो,’ योगीले भने, ‘ताला लगाएपछि उहाँको जीवन दर्शन, ज्ञान र योगदानमै ताला लगाएजत्तिकै भयो ।’

नरहरिनाथको निधनपछि पनि गोरखनाथ पीठमा नित्य पूजा भने रोकिएको थिएन । आश्रममा ताला लागेपछि अखडामा गुरुकी सेविका हुँ भन्दै तिमिला श्रेष्ठ बसेकी थिइन् । नरहरिनाथले भने योगी श्रीषनाथलाई उत्तराधिकारी तोकेको धेरैपछि मात्रै थाहा भएको थियो । अहिले गोरखनाथ अखडाको मठाधीश योग श्रीषनाथ नै छन् । छानो उठाएर आश्रम खोलेको दिनदेखि नै योगीले आश्रमको मठाधीश पद सम्हालेका छन् ।

गोरखनाथ परम्परामा अखडा र दर्शन गरी दुई पक्ष हुन्छ । योगी नरहरिनाथले यी दुवै पक्ष सम्हालेका थिए । उनको देहावसानपछि अखडा परम्परा जोगिए पनि विचार पक्ष भने ओझेल परेको चिन्तामणि योगीले गुनासो गरे । परिषद्ले योगीका केही पुस्तक भने संग्रह गरेर पुस्तकालय स्थापना गरेको थियो । २०७२ सालमा योगी नरहरि स्मृति पुस्तकालय तथा संग्रहालय स्थापना भएको थियो । पुस्तकालयमा ३ सय ५९ वटा पुस्तक संग्रहीत छन् । राष्ट्रिय गुरु, शास्त्री, वेलविद्यालंकार, आशुकवित, धर्मशास्त्राचार्य, पुरातत्त्वविद्, इतिहास लेखक, गोभक्त, आजीवन योगाभ्यासी, आवाल ब्रह्माचारी, तीर्थयात्री, वनस्पति परिचयज्ञ, सहस्राधिक पुस्तक लेखक जस्ता विशेषण दिइएका योगीको चर्चित पुस्तक शिखरिणी, सन्धिपत्र संग्रह, हिमवत् खण्डलगायत छन् ।

पशुपति क्षेत्र विकास कोषले नरहरिनाथका कृतिको प्रभावबारे अध्ययन गरेको जनाएको छ । ‘योगीका कृतिले कस्तो प्रभाव पार्‍यो भनेर अध्ययन भएको छ,’ कोषका सदस्य सचिव प्रदीप ढकालले भने, ‘उहाँको कृतिको समितिले रिभ्यु गरिराखेको छ ।’ कृतिको अध्ययन भए पनि कृतिको संरक्षण कसरी गर्ने र कसले गर्ने भन्नेचाहिँ विवादै छ । सम्पदा संरक्षण अभियन्ता अर्जुन लामिछाने पशुपति क्षेत्रको संरक्षण गर्ने दायित्व कोषको भएकाले नरहरिको कृतिको संरक्षण गर्ने जिम्मा पनि कोषकै भएको बताउँछन् ।

योगीका पुस्तक प्रकाशनको जिम्मा गोरक्ष ग्रन्थमालाले गर्दै आएको थियो । २०४९ सालमा छापिएको उनको चर्चित पुस्तक शिखरिणी यात्रामा प्रकृतिको चित्रण, नेपालको इतिहास, भूगोल, पुराण, पुरातत्त्व, धर्म, दर्शन, जनवजीवन, पशुपन्छी, वनस्पति, पर्यटकीय स्थललगायत समेटिएका छन् । उनको चर्चित पुस्तक सन्धिपत्र संग्रहमा नेपालले विभिन्न समयमा विभिन्न देशसँग गरेका सन्धि–सम्झौता संग्रह गरिएको छ । हिमवत् खण्डमा नेपालमा सबै तीर्थस्थल समेटिएको छ ।

कोटीहोमबाट उठेको पैसाले उनले ठाउँठाउँमा गुरुकुल स्थापना गरेका थिए । उनले वेद र उपनिषद्को उपदेशलाई सरल र सहज रूपमा अर्थ लगाएका थिए । उनी १९७१ सालमा कालीकोटमा जन्मिएका हुन् । ८ वर्षको उमेरमा व्रतबन्ध गरेपछि बलवीरसिंह थापा नै योगी नरहरिनाथ भए । जुम्ला चन्दननाथ मन्दिरका महन्थ छिप्रनाथ योगीका चेला नरहरिनाथले त्यहींको पाठशालामा प्रारम्भिक शिक्षा लिए । पछि भारतमा उच्च शिक्षा लिएपछि गोहत्या निषेध आन्दोलन चलाए । भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा समेत सामेल भएका नरहरिनाथलाई भारतले समेत स्वतन्त्रता सेनानी उपाधि दिएको थियो । भारतले जीवनवृत्तिसमेत दिने प्रस्ताव राखे पनि त्यसलाई अस्वीकार गरेर उनी नेपाल फर्किएका थिए ।

नरहरिनाथ २००४ सालदेखि नै मृगस्थलीमा बस्दै आएका थिए । मृगस्थलीमा चार रोपनी जग्गामा जुद्धशमशेरले गौशालासहितको दुई अखडा बनाइदिएका थिए । २०१८ सालसम्म गोरखनाथ अखडाको मठाधीश भएपछि आफ्नै गुरु छिप्रनाथलाई अखडा सुम्पिएर उनी देश दौडाहामा निस्किए । २०१७ सालमा उनको सम्पत्ति नष्ट गराइएको थियो । २०३३ सालमा ‘छाता ओड्न सक्नेले छाता बोक्न पनि सक्नुपर्छ’ भनेर राजालाई लक्षित गरेर अभिव्यक्ति दिएको आरोपमा उनी ६ महिना जेल परेका थिए ।

प्रकाशित : असार २३, २०७८ ११:२७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आइफल टावर चढेजस्तो अनुभूति : ओली

– धरहरामा ज्यान गुमाएकाको परिवारलाई रोजगारी दिइने
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले धरहरा चढ्दा आइफल टावर चढेजस्तो अनुभूति भएको बताएका छन् । लिफ्ट चढ्ने सुविधासहितको आधुनिक धरहरा उद्घाटन गरेपछि सम्बोधन गर्ने क्रममा ओलीले भने, ‘माथिबाट घुमेर हेरें । भव्य रमाइलो देखिन्छ । माथि भएर होला, वेगका साथ हावा चल्छ । हावाको वेगलाई कसैले रोकेको जस्तो देखिँदैन ।’

धरहराको निर्माण पूरै नसकीकनै प्रधानमन्त्री ओलीले शनिबार उद्घाटन गरेका हुन् । धरहरा क्षेत्रको पुनर्निर्माण हुन अझै ९ महिना लाग्नेछ । धरहराको लिफ्ट, रङरोगनलगायतका काम सकिए पनि बाहिरी निर्माण बाँकी छ । बिजुलीबाट चल्ने लिफ्टबाहेक फलामको भर्‍याङ राख्ने योजना छ । आधुनिक धरहरामा फोटो खिच्ने ठाउँ, पानीका फोहोरा, फोहोरा हुँदै संग्रहालय जाने बाटो, पुरानो ऐतिहासिक धरहरामा भएका पुरातात्त्विक वस्तु, टक्सार विभागमा भएका सिक्का छाप्ने मेसिनलगायतका सामानको संग्रहालय, तीनतले पार्किङलगायतका संरचना निर्माण हुनै बाँकी छन् । त्यसैगरी दुई तलाको संग्रहालय, गिफ्ट सप, सानो थिएटरजस्ता पूर्वाधार पनि बन्न बाँकी छ ।

प्रधानमन्त्री ओलीले बीसौ तलामा रहेको भ्यु स्टेसनमा पुगेर आधुनिक धरहरा उद्घाटन गरेका थिए । यही ठाउँबाट पुष्पवृष्टिसमेत गरिएको थियो । ‘रातदिन लगाएर धरहरा पुनर्निर्माण भयो । राति पनि काम गरेको देखेको थिएँ,’ ओलीले भने, ‘यो काममा रातदिन खटेर सहयोग गर्नुहुने धन्यवादको पात्र हुनुहुन्छ ।’ प्रधानमन्त्री ओलीले आधुनिक धरहरालाई ऐतिहासिक गौरव भएको दाबी पनि गरे । ‘यो ऐतिहासिक गौरवलाई हामीले कायम राख्न सक्यौं,’ उनले भने, ‘ऐतिहासिक गौरवलाई प्रकृतिले पटकपटक धोका दियो । भत्काइदियो । अब बलियो धरहरा बनेको छ ।’

धरहरा क्षेत्रमा सञ्चालन हुने संग्रहालय, पार्किङ, गिफ्ट सफ, सानो थिएटरलगायत क्षेत्र सञ्चालनका क्रममा धरहरा ढल्दा मृत्यु भएकाको परिवारलाई रोजगारी दिइने प्रधानमन्त्री ओलीले बताए । ‘प्रत्येक परिवारको एक जना पर्ने गरी रोजगारी दिन्छौं,’ उनले भने, ‘यहाँ खपत गर्न नसके अन्यत्र व्यवस्था गर्छौं ।’ २०७२ वैशाख १२ गतेको भुइँचालोले धरहरा ढल्दा ६० जनाको ज्यान गएको थियो । उद्घाटन कार्यक्रममा भूकम्पमा परेर ज्यान गुमाएकालाई सम्मान पनि गरिएको हो ।

राष्ट्रिय विभूति भीमसेन थापाले बनाएको धरहराको भने ठुटो नै छ । ठूटोलाई पनि संरक्षण गर्ने सरकारको योजना छ । संरक्षण कार्य सुरु नभएकाले ठुटो जीर्ण हुँदै गएको छ । आधुनिक धरहरा निर्माण हुनुभन्दा अगाडि प्राचीन धरहराको सिँढी राम्रो अवस्थामा थियो । अहिले भने सिँढी सबै भत्किएका छन् । निर्माणस्थलमा प्रयोग भएका निर्माण सामग्रीले ठुटोमा असर परेको संरक्षणकर्मीले गुनासो गरेका छन् ।

ओलीले धरहराको पुनर्निर्माण भने पनि पुरातत्त्वविद्ले यसलाई नवर्निर्माण भनेका छन् । नयाँ धरहरा प्राचीन धरहराजस्तै देखिए पनि फरक ठाउँमा बनाइएको, स्वरूप परिवर्तन गरेकाले नवनिर्माण भन्नुपर्ने उनीहरुको भनाइ छ । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनअनुसार सम्पदाको स्थान परिवर्तन गर्न मिल्दैन । स्वरूप परिवर्तन गर्न पाइँदैन । ‘त्यही भएर यो पुनर्निर्माण नभई नवनिर्माण हो,’ वास्तुकलाविद् ज्ञानेन्द्र देवकोटाले भने, ‘यो संरक्षणको सिद्धान्तविपरीत छ । ऐतिहासिक धरहरा भनेर प्रचार गरिएको छ । यो अर्को टावर हो । धरहरा होइन ।’ सम्पदा संरक्षण अभियन्ताले यो निर्माणले इतिहास मेटिएको तर्क गरेका छन् । ‘आज भीमसेन थापाको इतिहास, कला, वास्तुकला नामेट पारेको दिन हो,’ अभियन्ता सागर थापाले भने, ‘ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक धरहरा उठायौं भन्नु बेइमानी हो । धरहरा त उठेकै छैन, ठुटो बनेर बसेको छ ।’

राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणका कार्यकारी अधिकृत सुशील ज्ञवालीले अब बृहत् टुँडिखेल पार्कको काम अघि बढाइने जानकारी दिए । बृहत् टुँडिखेल पार्क कस्तो हुन्छ भनेर कार्यक्रममा देखाइएको थियो । रानीपोखरीदेखि दशरथ रंगशालासम्म जोड्ने गरी बृहत् टुँडिखेलको अवधारणा ल्याएको प्राधिकरणले जनाएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७८ २१:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×