खडेरीले भोकको पीर- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

खडेरीले भोकको पीर

उत्पादन शून्य भएपछि चामल खोज्दै सदरमुकाम
राजबहादुर शाही

मुगु — सोरु गाउँपालिका–६ का रंग मल्लको झन्डै पाँच हेक्टर जग्गामा लगाएको पाखोबारीमा यो वर्ष गहुँबाली नै भएन । खडेरीका कारण उत्पादन शून्य भएपछि उनी चामल खोज्दै सदरमुकाम आइपुगेका छन् । नाथर्पुका डबल बुमीलाई पनि यो वर्ष भोकमरीको चिन्ताले सताएको छ । 

मुगुको सोरु गाउँपालिकास्थित सोरुकोट निवासी किसान भेडाबाख्रासहित गुच्चीच्याउ टिप्न वनतिर जाँदै। तस्बिर : राजबहादुर/कान्तिपुर

खडेरीका कारण अन्नबाली उत्पादन नभएपछि सोरुका भीई, नाथर्पु, जिमा, पुरुमुरु, सोरुकोट, नार्थपु, बन्जाहालगायत गाउँका बासिन्दालाई खाद्यान्न जुटाउन समस्या भएको छ । गाउँपालिकाका अधिकांश गाउँ वर्षौंदेखि सिँचाइ सुविधाविहीन छन् ।

मल्लले यसअघि बर्सेनि झन्डै ७ क्विन्टल गहुँ उत्पादन गर्थे । ‘बीउ पनि बाँकी रहेन, सबै खडेरीले खायो,’ उनले भने, ‘एकातिर रोगको डर छ, अर्कोतिर भोकले मरिने चिन्ता ।’ बीउसमेत नआउने देखेपछि उनले बारीको गहुँसमेत काटेनन् । गहुँबारीमा गाईभैंसी चराएर चामल खोज्न सदरमुकाम आएको उनले गुनासो गरे ।

बुमीले पनि १२ हल गोरु लाग्ने पाखोबारीमा यो वर्ष गहुँ उत्पादन भएन । ‘अन्नै फलेन, कसरी परिवार पाल्ने ?,’ उनले भने, ‘भारत जान पनि नाका बन्द छ, अरू रोजगारी छैन, यसपालि भोकैले मरिने भइयो ।’ पाँच वर्षअघि पनि खडेरीले गहुँबाली सुक्दा उत्पादन शून्य भएको थियो । कात्तिके बाली नपाक्दासम्म जीविकोपार्जन गर्न समस्या हुने उनको भनाइ छ ।

खडेरीका कारण गहुँबाली उत्पादन नभएपछि पुरुमुरुका झन्डै ६ सय घरधुरीमा खाद्यान्न समस्या भएको छ । मंसिरमा लगाएको गहुँबाली जेठमा पाकेर टिप्ने गरे पनि यो वर्ष खडेरीले बारी नै उजाड बनाएको पुरुमुरुका चित्रबहादुर कार्कीले बताए । ‘यो पटक गहुँ नटिपेर बारीमा गोरु चराउनुपर्ने अवस्था आयो,’ उनले भने, ‘एक महिनाभित्र खाद्यान्न ढुवानी नभए गाउँभरि भोकमरी सुरु हुने जोखिम छ ।’

उत्पादन नभएपछि स्थानीय ऋण लिएर खाद्यान्न खरिद गर्न सोरुकोट, तारापानी र गमगढी पुग्न थालेका छन् । ‘यो वर्ष यार्चा पनि खुलेन, विकास निर्माण पनि ठप्प छन्,’ कार्कीले भने, ‘अब कसरी चुलो बाल्ने ?’ मुगुका अधिकांश गाउँका बासिन्दाले यार्चा टिपेर वर्षभरिको खर्चको जोहो गर्दै आएका छन् । कोरोना महामारीका कारण यो वर्ष मुगमकार्मारोङ गाउँपालिकाले यार्चा संकलन बन्द गर्ने निर्णय गरेको छ । गत वर्ष पनि कोरोनाकै कारण यार्चा संकलनमा प्रतिबन्ध लगाइएको थियो ।

ग्रामीण क्षेत्रका बासिन्दा चामल खरिद गर्न सदरमुकाम आउन थालेपछि मौज्दात सकिँदै गएको खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेडले जनाएको छ । ग्रामीण क्षेत्रका खाद्य गोदामहरू लामो समयदेखि रित्तिएका छन् । सदरमुकाम गमगढीमा झन्डै २५ सय क्विन्टल चामल मौज्दात रहेकोमा दैनिक करिब २५ क्विन्टल चामल बिक्री भइरहेको कम्पनीका सूचना अधिकारी पुष्कर भामले बताए ।

कम्पनीका गोदाममा चामल नभएपछि स्थानीयवासी महँगो मूल्यमा बजारको चामल खरिद गरी उपभोग गर्न बाध्य छन् । अहिले गमगढीमा २५ केजी चामलको मूल्य झन्डै २ हजार रुपैयाँ पुगेको छ । गहुँबाली भित्र्याउने बेलामै खाद्यान्नको अभाव भएको सोरु–६ का वडासदस्य कुवेरजंग शाहीले बताए । उनका अनुसार खडेरीका कारण २, १, ६, ७ र ३ नम्बर वडामा उत्पादन न्यून भएको छ । जग्गा धेरै भएका किसान नै खाद्यान्न अभावको चपेटामा परेको उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७८ १०:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अंग्रेजी साहित्य र प्रिन्स फिलिप

'राजकुमार फिलिपले किप्लिङमा जोड दिएको कुराले हामी कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउँछौं भन्ने प्रश्न फेरि उठाउँछ । '
अभि सुवेदी

अहिलेको कोरोना महामारीले आक्रान्त भएको बेला विश्वविद्यालयमा अध्ययन/अध्यापन गरिने विषयमाथि केही लेख्नुको खासै अर्थ छैन । तर, अहिले पनि भर्चुअलदानीको माध्यमले अंग्रेजी विभागको कक्षा लिने, पीएचडीका शोधार्थीको सुपरिवेक्षण गर्ने काम जारी राख्ने आदि गरिरहेकाले हाल छलफलमा उठेका विषयमाथि केही लेख्नु यो छोटो लेखको उद्देश्य रहेको छ ।

नेपाल भ्रमणका बेला भक्तपुरमा पुगेका राजकुमार फिलिप नेपालका स्वर्गीय राजा वीरेन्द्र र तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र शाहसँग । तस्बिर सौजन्य : रवि मानन्धर

अर्को कुरा ‘तपाईंहरू कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउनुहुन्छ’ भन्ने मलाई धेरै सोधिने प्रश्न हो, जसको उत्तर लेखेर प्रकाशित गर्ने अवसर मिलेको छैन । हामीले अंग्रेजी भनेर अंग्रजी साहित्य नै पढाएको शताब्दी नाघिसक्यो ।

नेपाली साहित्यकारहरूले सेक्सपियर, रोमान्टिक कविदेखि आधुनिक कालसम्मका साहित्य पढे अनि प्रभावित पनि भए । अहिले उत्तरऔपनिवेशिक कालमा आएर अंग्रेजी साहित्यकै अध्ययन/अध्यापन गराउँदाको सन्दर्भमा भन्दा यसको पुनर्मूल्याङ्कन भएको छैन । मैले अंग्रेजी पढाएको आधी शताब्दी नाघ्यो । अंग्रेजी साहित्यको छपन्न/सन्ताउन्न सालतिर विज्ञ प्राध्यापक र विद्वान्‌ भएर पुनर्मूल्याङ्कन गर्दै व्यापक पाठ्यक्रम परिवर्तन गरेको बेला केन्द्रीय अंग्रेजी विभागको अध्यक्ष पनि आफू भएकाले यी प्रश्नको उत्तर लेख्नलाई म एक दायित्व सम्झिन्छु । हामीले ‘अंग्रेजी साहित्य’ लाई औपनिवेशिक कालको संरचनाबाट झिकेर परिवर्तन गर्‍यौं र यसको पाठ्यक्रमलाई अन्तर्विषयक (इन्टर्डिसिप्लिनरी) र अन्तर्सांस्कृतिक बनायौं । यसको प्रभाव सम्बन्धित अरू साहित्य विभागका पाठ्यक्रमहरूमा परेको हाम्रो अध्ययनले देखाएको छ ।

अंग्रेजी साहित्य भनेपछि ब्रिटिस साम्राज्यको विस्तारसँग जोडिएको साहित्य हो भनेर मान्ने गरिन्छ । ब्रिटिस वैचारिकीमा अंग्रेजी साहित्यलाई अंग्रेजी प्रभाव र साहित्यसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । एउटा सानो, तर वाचाल उदाहरणबाट विषयभित्र पस्न चाहन्छु । सन् २००० को नोभेम्बर तेस्रो सातातिर महारानी एलिजाबेथका पति (अस्ति दिवंगत भएका) राजकुमार फिलिप भक्तपुरमा आयोजित कुनै हरित वातावरणको पुरस्कार ग्रहण गर्न नेपाल आएका थिए । उनको साथमा रहन राजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई मिलाइएको देखिन्थ्यो । लैनचौरको एउटा घरमा सायद नेपाल ब्रिटेन सोसाइटीले उनका निम्ति गरेको कार्यक्रम थियो । त्यहाँ हामी सदस्यहरू उभिएर उनले भेट्ने कार्यक्रम मिलाइएको थियो । सबैसँग एकाध कुरा गर्दै फिलिप अघि बढे ।

मेरो पालोमा मैले भने, ‘म अंग्रेजी साहित्य पढाउँछु ।’ फिलिप उत्साहित भएर कुरा गर्न थाले । उनले ‘कुन कुन लेखकहरू पढाउनुहुन्छ, के–के पढाउनुहुन्छ ?’ भनेर सोधे । सेक्सपियरदेखि आधुनिक कालमा टीएस एलिअटसम्मका नाम एकसरो भने मैले । ड्युकले सोधे, ‘अनि, खोइ त किप्लिङको नामै आएन ? सबभन्दा पढाउनुपर्ने लेखक नै तिनै हुन् ।’ काम बितेछ नि जस्तो गरि उनले भने । मैले भने, ‘उनको उपन्यास ‘किम’ समालोचनाको अध्ययनमा पर्छ ।’ तिनी फेरि पनि किप्लिङको नाम लिएर अघि बढे । रुडयार्ड किप्लिङ (१८६५–१९३६) औपनिवेशिक भारतमा जन्मेका उपन्यासकार, कवि, बाल कथाकार नोबेल पुरस्कार विजेता अंग्रेजी लेखक हुन् । तिनका विषय अनि तिनको परिवेशमा उपनिवेशकालको भारत छ । ब्रिटिसहरू यिनका कविता र लेखनलाई उननिवेशसँग जोडेर महत्त्व दिन्छन् । यिनलाई लिएर होमी के. भाभाजस्ता उत्तरऔपनिवेशिक साहित्यशास्त्रीले गरेका अध्ययनहरूलाई हाम्रा विद्यार्थीहरू खुब प्रयोग गर्छन् ।

तर, राजकुमार फिलिपले किप्लिङमा जोड दिएको कुराले हामी कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउँछौं भन्ने प्रश्न फेरि उठाउँछ । अंग्रेजी साहित्यलाई उच्च अध्ययनको विषय मानेर पढाउन किङ्ग्स कलेज लन्डनबाट सन् १८३१ मा थालिएको, तर भारतमा पनि त्यसपछि यो छिट्टै सुरु गरिएको इतिहास छ । अंग्रेजी उपनिवेशसँग जोडिएका विषयहरूमध्ये अंग्रेजी साहित्यलाई पनि लिने राजकुमार फिलिपको धारणा उनको निजी विशेषता होइन । अंग्रेजी उपनिवेशसँग जोडिएका अनेकौं विषयमध्ये अंग्रेजी साहित्य त्यसमा पनि यो भेकमा चिनिने किप्लिङका नाम जोडिएका छन् । उनीहरूका निम्ति नेपाल भनेको सिकारसँग अनि, समस्याहरू निकै बाँकी रहे पनि ब्रिटिस गोर्खाजस्ता विषयसँग पनि जोडिएको छ ।

अंग्रेजी साहित्य राजकुमार फिलिपले भनेजस्तो गरी अध्ययनमा लिइँदैन । राम्रा र प्रभावशाली अंग्रेजी साहित्यकारहरू विश्वभरि पढिन्छन्, हामी पनि पढ्ने र पढाउने अहिलेसम्म गरिरहेकै छौं । तर, यसको व्यापकता अंग्रेजी भाषाको व्यापकतासँग पनि जोडिएकाले अंग्रेजी उपनिवेशकाल र त्यो चेतनासँग जोड्नेहरूले यसलाई त्यही अर्थमा लिएका हुन् । त्यसैले राजकुमार फिलिपको प्रसङ्ग ल्याएको हुँ ।

राजकुमार फिलिपको सिकारको प्रसङ्ग आएकाले यहाँ एउटा कुरा जोड्न चाहन्छु । माथि उल्लेख भएझैं राजकुमार फिलिप २००० मा नेपाल आएका बेला भक्तपुरमा ‘जीवन्त ग्रहका २६ पवित्र उपहार’ यी एडिनबराका ड्युकले ग्रहण गरेका थिए । साथमा राजकुमार ज्ञानेन्द्र पनि थिए । यो वातावरण जोगाउन दिइने सम्मान हो । बार्बरा आदम्स भन्ने लेखक र हाम्री मित्रले अंग्रेजी–नेपाली पत्रिका ‘एक्रस्’ (वर्ष ४, अङ्क ३) मा एउटा लेख प्रकाशित गरिन् । त्यसको अंग्रेजी शीर्षकको नेपाली अनुवाद यस्तो हुन्छ– ‘संरक्षणवादीमा परिवर्तन भएका पुराना सिकारीहरू ।’

राजकुमार फिलिप ठूला सिकारी थिए । ज्ञानेन्द्रले महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोषमा अघिल्लो दिन दिएको भाषण सुन्दा ती साना हुँदा नै सिकारी भएको कुरा सम्झना भएर बार्बराले बयान गरेकी छन् । राजकुमार फिलिपबारेको संस्मरण निकै रोचक छ । सन् १९६१ मा महारानी एलिजावेथसँग नेपाल आएका बेला ‘जीवनमा सबैभन्दा ठूलो बाघ ढाल्ने’ चाहना राखेका थिए राजकुमार फिलिपले । त्यही बेला ब्रिटेनमा जनावरमाथिको निर्ममताको विरोध गर्ने रोयल सोसाइटीको आयोजनामा सर्वत्र विशाल विरोधहरू भइरहेको समाचार आयो । राजा महेन्द्र र नेपालीसामु ‘फेस सेभ’ गर्न ‘राजकुमार फिलिपले सिकार गर्ने बन्दुकको छुसी तान्ने औंलोमा नै चोट लागेकाले नसक्ने’ भनेर सूचना दिए । यसलाई ‘कूटनीतिक घाउ’ पनि भनियो ।

राजकुमार फिलिपजस्ता व्यक्तिहरूको महत्त्व एकताको प्रतीकात्मकतामा छ भनेर १९ अप्रिल २०२१ को ‘इकोनोमिस्ट’ पत्रिकाले लेख्यो । अनि ‘गार्जियन’ पत्रिकाले तन्ना टापुका वानुआतु जातिले राजकुमार फिलिपको मृत्युमा शोक मनाएको रोचक कथा लेख्यो । वानुआतुहरू राजकुमार फिलिपलाई बेलायतमा रानी फकाउन गएको उनीहरूको राजकुमारको रूपमा लिंदै तिनको फोटो बोकेर शोक गरिरहेका कथा छन् त्यसमा ।

सारांशमा भन्दा अंग्रेजी औपनिवेशिक ऐक्यका विम्बहरू सूक्ष्म र मानिसका विश्वासमा गहिरिएर बसेका हुन्छन् । ब्रिटिसहरूले अंग्रेजी साहित्य र भाषालाई त्यही रूपमा लिन चाहे पनि, अथवा किप्लिङ–चाहनाले काम गरे पनि ती दुवै कुरा अब अंग्रेजी साम्राज्य वा कमनवेल्थका अंग छैनन् । हामीले अंग्रेजी साहित्य अध्ययनमा परिवर्तन गर्दा त्यही अंग्रेजी साम्राज्य परिकल्पनाका मूल तत्त्वमा परिवर्तन गर्‍यौं । हामीले अंग्रेजी सिलेबसको नाम ‘अंग्रेजी साहित्य’ नभनेर ‘अंग्रेजीमा लेखिएको साहित्य’ बनायौं । त्यसमा अंग्रेजीमा राम्ररी लेखिएको साहित्य छ भने भारतीय, अफ्रिकी र नेपाली लेखकका कृति पनि अध्ययन गर्न सकिने बनायौं ।

अंग्रेजी भाषा पनि अब अंग्रेजको मात्र रहेन । त्यसैले त्यसका पनि विविधताहरूको प्रयोग गर्‍यौं । अर्को कुरा अंग्रेजी साहित्य पढ्नेले बहुल, तर सम्बन्धित विषयका पनि अध्ययन गर्ने पद्धति बनायौं । अहिले हाम्रा अंग्रेजीका विद्यार्थीहरू यतैका विषय, साहित्य र ‘कल्चरल स्टडिज’ लाई पनि पढ्छन् र पीएचडी पनि गर्छन् । त्यसो त अंग्रेजी र अमेरिकी लेखकका कृतिमाथि पनि काम गर्छन् ।

यसले अंग्रेजी अध्ययनको विस्तार भएको देखाउँछ । हामीले जुन अंग्रेजी साहित्य पढ्यौं, त्यसलाई परिवर्तन गरेर व्यापक बनायौं । अहिलेको अंग्रेजी साहित्य अध्ययन त्यही हो । भाषाको विषयमा ‘काठमाडौ पोस्ट’ मा निकै लेखिसकेको छु ।

अंग्रेजी साहित्यलाई राजकुमार फिलिपसँग जोड्ने यो अनौठो सन्दर्भको प्रसङ्ग वाचाल छ । अमुक देशको साहित्य त्यो देशको राजनीति र व्यवस्थाको अङ्ग हुँदैन । व्याख्याको कुरा हो । अहिले पनि मेरा अति प्रिय लेखकहरूमध्येमा सेक्सपियर एक छँदै छन् । साहित्य अध्ययन र साम्राज्यका सपनाहरूको सोझो सम्वन्ध हुँदैन । ती स्वतन्त्र गतिका नाम हुन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७८ १०:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×