काभ्रेमा भेटियो ‘ब्ल्याक प्यान्थर’- समाचार - कान्तिपुर समाचार

काभ्रेमा भेटियो ‘ब्ल्याक प्यान्थर’

गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — प्रायः चितुवा हलुका पहेंलोरातो रंगको पृष्ठभूमिमा औंठी आकारको गोलाकार कालो बुट्टा रंगका हुन्छन् । कहिले काहीँ कालो रंगको पनि भेटिन्छन् जसलाई 'ब्ल्याक प्यान्थर' भन्ने गरिन्छ । बिरलै मात्रामा भेटिने कालो रंगको चितुवा काभ्रेमा पहिलो पटक भेटिएको छ ।

बुधबार बिहान काभ्रेको पाँचखाल नगरपालिका–९स्थित चारपिप्ले सामुदायिक वन नजिकै पर्ने पलानचोक भगवतीबाट खरेल थोक जाने पक्की मोटर बाटोमा मृत अवस्थामा ब्ल्याक प्यान्थर फेला परेको डिभिजन वन कार्यालय काभ्रेका प्रमुख देवीचन्द्र पोखरेलले बताए ।

मृत अवस्था फेला परेको उक्त चितुवालाई वन कार्यालयले भने ‘कालो ध्वाँसे चितुवा’ भनेको छ । उक्त भाले चितुवा करिब १० वर्षको उमेर रहेको सब डिभिजन वन कार्यालय महादेवस्थानका प्रमुख हरिशचन्द्र तिम्सिनाले बताए । घटनास्थलमा पुगेका तिम्सिनाका अनुसार ६ फिट लम्बाई र ३ फिट उचाइ भएको करिब ५० केजी तौल भएको उक्त चितुवालाई बुधबार नै पाँचखल नगरपालिकामा मुचुल्का उठाएर सदगत गरिएको छ ।

उक्त चितुवाको भीरबाट लडेर वा अर्को चितुवासँग लडाइँ गरेर मरेको भन्ने बारेमा खुल्न नसकेको उनले बताए । मृत अवस्थामा फेला परेको उक्त चितुवाको खुट्टा,मुख,नंघ्रा लगायत शरीरका अन्य विभिन्न स्थानहरुमा घाउ देखिएको स्थानीय कालिका युवा क्लबका अध्यक्ष प्रकाश श्रेष्ठले जानकारी दिए । विगतदेखि नै उक्त चितुवा त्यस क्षेत्रमा घुम्दै आएको र बाख्राहरु खाने गरेको स्थानीयले बताए । वन कार्यालय मंगलबार राति चितुवा मरेको हुन सक्ने अनुमान गरेको छ । चालू आर्थिक वर्षमा यस क्षेत्रमा यो प्रजातिको चितुवा भेटिएको पहिलो भएको उनले बताए ।

प्राणीशास्त्री एवं प्राध्यापक करन शाहका अनुसार नेपालमा २०/२२ वर्षअघि पोखरामा पनि यो रंगको चितुवा फेला परेको थियो । उनले यसलाई एक किसिमको अनुकुलता (एड्याप्टेसन) भनेका छन् । 'प्राकृतिक रुपमा घना जंगल भएको ठाउँ जहाँ प्रकाश कम भएको ठाउँहरुमा पाइन्छ,' प्राध्यापक शाहले भने,' घना जंगलमा प्रकाश पनि कम देखिने र आद्रताको मात्रा पनि धेरै हुँदा यो पाउने सम्भावना बढी हुन्छ । कालो शरीर हुँदा यो घना जंगलमा देखिदैँन र शत्रुबाट पनि सुरक्षित हुन्छ ।'

उनले यो घटनालाई समान्य रुपमा लिनुपर्ने बताए । उनले भने,'बिरालो प्रजातिको प्यान्थारा जातीमा ५ देखि ११ प्रतिशत जीवहरु कालो हुने सम्भावना हुन्छ । मेलानिन भन्ने रसायनको मात्रा बढी हुँदा छाला र रौं कालो देखिन्छ । यो त्यही कारणले भएको हो ।' यो जीवलाई कालो भएपनि बच्चाहरु सामान्य किसिमका अन्य चितुवाहरु जस्तो रंगको पनि हुन सक्ने उनले बताए ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय प्राणीशास्त्र केन्द्रीय विभागका प्रमुख एवं चितुवामा विद्यावारिधि गरेका प्राध्यापक तेजबहादुर थापाले तस्बिरमा देखिएको पाटाहरु हेर्दा कालो चितुवा हुन सक्ने बताए । उनले भने,‘चितुवाको ब्ल्याक भ्यारिएन्ट त हुन्छ नै । फोटो हेर्दा चितुवा नै जस्तो देखिन्छ । यसको साइज पनि ध्वाँसे चितुवा भन्दा लियोपार्डको हाइटमा देखियो । यो चितुवा नै है ।’

प्राध्यापक थापाका अनुसार चितुवाको यो रंगलाई मेलानिस्टिक भनिन्छ । ‘यो मेलानिस्टिक कलर हो । कहिले काही एल्बेनिज्म हुँदा सेतो पनि देखिन्छ । म्युटेसन वा कुनै अनुवांशिय कारणले यसको रंग कालो देखिएको हुन सक्छ,’ प्राध्यापक थापाले भने ।

प्रकाशित : फाल्गुन ५, २०७७ २०:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘जोखिमयुक्त हिमताल विस्फोटनको खतरा औंल्याएर पूर्वतयारी गर्नुपर्छ’

चार दशकयता नेपालमा रहेका हिमताल २५ प्रतिशत क्षेत्रफलले बढेको देखिन्छ
नेपालमा आधा हेक्टरभन्दा ठूलो क्षेत्रफल भएका हिमतालहरु झन्डै १५ सयभन्दा बढी छन् । तीमध्ये अघिल्लो वर्षको अध्ययन अनुसार २१ वटा हिमतालहरु उच्च जोखिमयुक्त देखिन्छन् ।
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — भारतको उत्तराखण्डको चमोली जिल्लामा आइतबार बिहान हिमनदी फुटेर धौलीगंगालगायतका नदीमा आएको बाढीका कारण रैनी र तपोवन क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा जिउधनको क्षति पुर्‍याएको छ । बाढीका कारण सोमबार साँझसम्म २६ जनाको शव भेटिएको र १ सय ५० भन्दा बढी बेपत्ता रहेको भारतीय सञ्चारमाध्यमहरुले जनाएका छन् ।

नेपालमा पनि हिमपहिरो र हिमनदी विस्फोटनका घटनाहरु हुने गरेका छन् । जलवायु परिवर्तनको उच्च १० जोखिम मुलुकभित्र पर्ने नेपालमा खतरामा रहेका धेरै हिमतालहरु छन् । हिमपहिरो र हिमताल विस्फोटन र त्यसले ल्याउन सक्ने असरबारे त्रिभुवन विश्विवद्यालय वातावरण विज्ञान केन्द्रीय विभागका सह-प्राध्यापक एवं जलवायु विज्ञ डा. सुदीप ठकुरीसँग कान्तिपुरका लागि गोविन्द पोखेरलले गरेको कुराकानीः

केही दिनअघि भारतको उत्तराखण्डमा जनधनको क्षति हुने गरी भएको हिमताल विस्फोटन हो कि हिमपहिरो ?

भारतको नन्दादेवी पर्वत क्षेत्रमा त्यहाँको दोस्रो अग्लो पहाड नन्दादेवी (७१०८ मिटर) अवस्थित छ । जहाँ करिब २० किमि लम्बाइ भएको नन्दादेवीसहित अन्य ठूला हिमनदी छन् । अहिले आकस्मिक बाढी आउनुको कारण तत्काल यकिनका साथ भन्न नसकिए पनि नन्दादेवी हिमनदीमा गएको बरफ वा चट्टानी पहिरो कारण हुन सक्छन् । त्यस क्षेत्रमा हेर्दा ठूला तालहरु प्रत्यक्ष देखिँदैनन् । केही बरफहरु फुटेर हिमनदीभित्र जमेका पानीको ताल वा बरफ झरेर त्यसले नदीलाई छेकेपछि पानी जमेर विस्फोट हुँदाको नतिजा जस्तो पनि देखिन्छ । नेपालमा सेती नदीमा सन् २०१३ मा गएको बाढी जस्तैको प्रकृति त्यहाँ भएको हो कि भन्ने अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

भारतको ऋषिगंगा नदीको उद्गमस्थल नन्दादेवी हिमनदी हो । उत्तराखण्डमा भएको घटना धौलीगंगामा हो । यसको असर त्यही देखिएको छ । नन्दादेवीमा हिमपहिरो गए पनि त्यहाँको पानी थुनिएपछि आएको आकस्मिक बाढी 'फ्लास फ्लड' ऋषिगंगा हुँदै धौलीगंगामा देखियो । घटना हुनुअघि र पछिका भू–उपग्रहबाट लिएका तस्बिरहरुलाई हेर्दा भने ठूलो पहिरो खसेर हिमनदीभित्र रहेका तालहरुलाई असर पारेर एक्कासी बाढी आएको देखिन्छ ।

यो घटनाबाट नेपालले के सिक्ने ?

हिमताल वा हिमनदी विस्फोटनको घटना नेपालमा पनि हुने गरेको देखिन्छ । भारतमा हिमताल विस्फोटन हुँदा नेपाललाई त्यसको प्रत्यक्ष असर नदेखिएला तर हामीले त्यस घटनाबाट भने पाठ सिक्नुपर्छ । हिमनदी र हिमतालको अवस्थाले गर्दा यस्ता घटनाहरु नेपालमा दोहिरिन सक्ने सम्भावना प्रशस्त छन् । यसका लागि पूर्वतयारीका काम गर्नुपर्छ । तथ्यांक संकलनको काम गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

कोशी जलाधार क्षेत्रमा गएको हिमपहिरो

तिब्बतका ताल विस्फोट भए नेपाललाई कत्तिको खतरा हुन्छ ?

नेपालका अरुण, भोटेकोसी, तामाकोसी, कर्णाली लगायतका धेरै नदीहरुको स्रोत तिब्बतमा रहेका हिमनदी र हिमतालहरु हुन् । त्यसैले तिब्बतमा हुने कुनै पनि हिमनदी तथा हिमतालका गतिविधिहरुले नेपाली क्षेत्र प्रभावित हुन सक्छन् । जस्तै, सन् २०१७ मा तिब्बतमा हिमताल विस्फोटन हुँदा नेपालको भोटेकोसीमा ठूलो बाढी आउँदा नेपालतर्फका हाइड्रोपावर, पुल लगायतका भौतिक संरचना तथा बस्तीहरुमा क्षति भएको थियो । नेपालमा भन्दा जोखिमपूर्ण हिमनदीहरु तिब्बतमा धेरै छन् । हालैको अध्ययनहरुले पनि त्यही देखाउँछ ।

नेपालमा आधा हेक्टरभन्दा ठूलो क्षेत्रफल भएका हिमतालहरु झन्डै १५ सयभन्दा बढी छन् । तीमध्ये अघिल्लो वर्षको अध्ययनअनुसार २१ वटा हिमतालहरु उच्च जोखिमयुक्त देखिन्छन् । त्यस्तै तिब्बतीयन क्षेत्रमा पनि झन्डै २ हजार ताल छन् । जसको प्रत्यक्ष असर नेपालीमा भू-भागमा पनि पर्छ । विगतमा दिनहरुमा पनि हिमताल विस्फोटनका घटना नेपालमा देखिसकिएको छ ।

सन् १९२२ देखि नेपालमा अहिलेसम्म ६० भन्दा बढी हिमपहिरोको तथ्यांक हामीले संकलन गरेका छौं । ती घटनाहरुमा ३७२ जनाको ज्यान गएको देखिन्छ । सबैभन्दा बढी हिमपहिरो खुम्बु क्षेत्रमा गएको देखिन्छ । मानवीय हिसाबले हेर्दा सगरमाथा क्षेत्रमा सन् २०१४ मा गएको हिमपहिरो ठूलो हो । त्यसबेला ५९ जनाको ज्यान गएको थियो । त्यस्तै सगरमाथा क्षेत्रमा सन् १९९५ मा ४८ जनाले ज्यान गुमाएका थिए ।

यो समस्याबाट नेपाललाई मात्रै असर पर्छ कि भारतलाई पनि ?

यो एउटा मात्रै देशको समस्याभन्दा पनि हिमालय क्षेत्रमा भएका राष्ट्रहरुबीचको प्रमुख समस्याको रुपमा लिइनुपर्छ । यहाँ रहेका देशहरुले आपसमा मिलेर रणनीति बनाउनुपर्ने जरुरी देखिन्छ । यस्ता समस्याहरुको संयुक्तमा अध्ययनमा जोड दिनुपर्छ । जस्तै, तिब्बतीयन क्षेत्रमा ताल फुट्दा त्यसको असर नेपालमा मात्रै नभई नेपालसँग सीमा जोडिएका भारतका क्षेत्रमा पनि पर्छ । संयुक्त रुपमा अध्ययन, सूचनाको आदानप्रदान र न्यूनिकरणका उपायहरु अपनाउनुपर्ने हुन्छ । जस्तै, तिब्बतमा ताल फुट्न लागेको छ तर त्यसको सूचना नेपालमा भएन भने त्यसको क्षति भयावह हुन्छ ।

के गर्नुपर्छ नेपालले ?

विस्फोटन कतिखेर हुन्छ भन्ने यकिनका साथ भन्न सकिँदैन । तथापि अध्ययनहरु हेर्दा पहिचान भएका वा हुन बाँकी जोखिमयुक्त हिमताल विस्फोटनको खतरा औंल्याएर पूर्व तयारीका कामहरु गर्न सक्नुपर्छ । पहिलो जलवायुको अध्ययन, दोस्रो हिमतालको अनुगमन र तेस्रो पूर्वसूचना प्रणाली हो । चौथोमा तटीय क्षेत्रहरुमा पूर्वतयारी हो ।

तल्लो वरण हिमताल ।

हिमताल विस्फोटन भनेको प्राकृतिक रुपमा पनि हुने कुरा हुन् । रोकथाम भनेर ठ्याक्कै विधिहरु प्रयोग गर्न गाह्रै छ । तर त्यसबाट बच्ने उपाय र प्रभावहरु कम गर्न सकिन्छ । जोखिमयुक्त हिमतालहरुको पहिचान गर्ने, संरचनाहरु हटाउने वा पानीको मात्रा घटाउन सकिन्छ । रोकथामभन्दा पनि क्षति कम गर्ने उपायहरु हामीले निकाल्नुपर्ने हुन्छ ।

जलवायु परिवर्तनले यसलाई कतिको असर गरिरहेको छ ?

जलवायु परिवर्तनको असरले हिमताल र हिमनदी बन्ने र फैलने प्रक्रियालाई असर गरिरहेको हुन्छ । हामीले गत वर्ष गरिएको अनुसन्धानले सन् १९७६ देखि २०१५ सम्म नेपालको औसत तापक्रम ० दशमलव ०४ डिग्री सेल्सियसले बढेको देखिन्छ । यसले के देखाउँछ भने तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी पग्लन सक्ने र नयाँ हिमताल बढ्ने सम्भावना बढी हुन्छ । तालहरुको क्षेत्रफल बढ्दै जाँदा फुट्ने जोखिम पनि बढ्छ । जलवायु परिवर्तनको जोखिमको हिसाबले नेपाल विश्वको १० मुलुकभित्र पर्छ ।

खुम्बु क्षेत्रमै हिमपहिरो र हिमताल विस्फोटनका घटनाहरु किन भइरहन्छन् ?

मुख्यतः हिमतालहरुको संख्या र फैलावटको हिसाबले सबैभन्दा बढी छन् । जुन त्यहाँको भौगर्भिक अवस्थाका कारणले गर्दा हो । किनभने त्यहाँ धेरै हिमनदीहरु र हिमताल बन्नका लागि हिमताल बन्नका लागि उपयुक्त भगौर्भिक बनावट रहेको छ । नेपालको पश्चिम भागमाभन्दा पूर्वी भागमा उच्च हिमाली क्षेत्रहरु हुनुका साथै हिमनदीहरुको संख्या र फैलावट पनि बढी छ । सोही कारण त्यहाँ बढी विस्फोटन हुन्छन् ।

हिमताल र हिमनदीको प्रस्ट अर्थ के हो ?

हिमनदी भन्नाले समान्यतः बगिरहेको बरफको ढिक्कालाई जनाइन्छ । बाहिरबाट हेर्दा स्थिर देखिए पनि हिमनदी विस्तारै बगिरहेको हुन्छ जुन केही वर्षको अन्तरालमा थाह पाउन सकिन्छ । हिमताल भनेको हिमनदीका बरफ तथा हिउँ पग्लिएर बनेको पोखरी वा ताल हो ।

हिमनदी र ताल कसरी बन्छन् ?

उच्च हिमाली क्षेत्रमा पानीको सट्टा हिउँ पर्छ । अत्यन्त चिसो क्षेत्रमा हिउँ आफैंमा लामो समयसम्म थुप्रिएर जाँदा त्यो जम्छ र बरफ बन्छ । पृथ्वीको गरुत्वाकर्षणले बरफ भिरालो क्षेत्रतिर बग्छ । त्यसरी बगेर जाने बरफको थुप्रोलाई हिमनदी भनिन्छ । एक हिसाबले भन्दा हिमनदी बन्ने र पग्लिएर जाने नियमित पक्रिया हो । भौगर्भिक अवस्थालाई हेर्दा यिनीहरु एक वर्गकिलोमिटरभन्दा सानादेखि लिएर सयौं वर्गकिलोमिटरसम्म हुन्छन् । नेपालमा सबैभन्दा ठूलो हिमनदी खुम्बु क्षेत्रमा रहेको नोक्जुम्बा हो जसको क्षेत्रफल करिब ९८ वर्ग किलोमिटर छ ।

नेपालको परिपेक्षमा हेर्दा विभिन्न किसिमका हिमताल छन् । कुनै हिमनदीको सतहमा हुन्छन् भने कुनै छेवैमा अथवा हिमनदीभन्दा केही टाढा छुट्टिएर रहेका हुन्छन् । तर पनि हिमनदी वा हिउँ पग्लिएर पानीको प्रवाह चाहिँ भइरहेको हुन्छ ।

तल्लो वरुण हिमताल ।

त्यसबाहेक पनि प्रत्यक्ष रुपमा नदेखिने तालहरु हिमनदीको सतहमुनि रहेका हुन्छन् । सामान्यतः कुनै एउटा भौगर्भिक सतहमा पानी जमेर हिमनदी वा हिउँ पग्लिएर जमेको पानीमा हिमताल बन्छ । सुरुमा सानो हुन सक्छ विस्तारै हिमनदी वा बरफहरु पग्लदै जाँदा क्षेत्रफल पनि बढ्दै जान्छ । कुनै हिउँ पग्लिएर बनिरहेको हुन्छ भने कुनैमा बरफ पनि पग्लिएको हुन्छ । हिमनदीमा रहेका तालहरुको क्षेत्रफल चाहीँ छिटो बढ्छ । पानीले छिटो बरफ पगाल्ने भएकाले क्षेत्रफल पनि सोही अनुरुप बढेको हुन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा हिमनदीमा रहका हिमतालहरुको संख्या र आकार बढिरहेको देखिन्छ । विगत चार दशकको समयलाई हेर्ने हो भने नेपालभित्र रहेका हिमताल २५ प्रतिशत क्षेत्रफलले बढेको देखिन्छ भने नयाँनयाँ हिमतालहरु बन्ने प्रक्रिया पनि देखिन्छ । नेपालमा हिमतालमा त्यस्ता केही हिमतालहरु पनि छन् जुन आश्चर्यजनक तरिकाले छिटो बढेका देखिन्छन् । जस्तै इम्जा, च्छो रोल्पा, ठूल्लागी, तल्लो वरुण हुन् । यी तालहरु सबै हिमनदीसँग जोडिएका छन् । त्यही भएर छिटो क्षेत्रफल बढिरहेको छ । तीनको क्षेत्रफल औसतमा २ सय प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको देखिन्छ ।

हिमताल विस्फोटन र हिमपहिरोबीचको भिन्‍नता ?

सामान्यतः हिमताल विस्फोटन भन्नाले तालमा भएको पानी तालको बाँध फुटेर वा बाँध नाघेर आकस्मात रुपमा बाहिर जाने भन्ने बुझिन्छ । जसलाई हामी ग्लयासियल लेक आउटब्रस्ट (जीएलओएफ) पनि भनिन्छ । यसका कारणहरु विभिन्न छन् । जस्तै ताल बढ्दै जाँदा धेरै पानीको मात्रा हुँदा चापका कारण विस्फोटन हुन सक्छ भने तालको वरिपरि रहेका भिरालो क्षेत्रहरुमा पहिरो जाने वा चट्टान खस्दा वा बरफहरु झर्दा पनि फुट्न सक्छ ।

हिमपहिरोलाई हिउँको एभालान्च पनि भनिन्छ । अर्थात् हिउँको ठूलो परिमाण झरेर जाने पहिरो हो । ठूलो मात्रामा हिउँ खस्नु चाहिँ हिउँको एभालान्च हो । यसमा बरफ र चट्टानहरु सँगै जान सक्छन् । हाम्रो हिमाली क्षेत्रमा विभिन्न कारणले जस्तै चट्टान, भूकम्प अत्याधिक पर्ने भएकाले पनि गइरहेको हुन्छ जसको यकिन तथ्यांक भने छैन ।

प्रकाशित : माघ २७, २०७७ २०:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×