महाकालीपारिको ‘कारगिल टोल’- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

महाकालीपारिको ‘कारगिल टोल’

दोधारा–चाँदनीबाट कारगिलमा भरियाको काम गर्न जाने अत्यधिक हुन्थे । इमानदार र श्रमशील भएकाले भारतीय सेनाको विशेष रोजाइमा नेपाली नै पर्थे ।
भवानी भट्ट

कञ्‍चनपुर — कञ्चनपुरको महाकाली नगरपालिका–९ का शंकर केसीसहित तीन जना कारगिलको द्रासस्थित भारतीय सेनाको पोस्टछेउमै बसेका थिए । अचानक पाकिस्तानी सेनाले प्रहार गरेको तोपको गोला आएर उनीहरू बसेभन्दा केही पर खस्यो । कान नजिकैबाट गोला गएपछि केसीको होसहवास उड्यो । 

यो सन् १९९९ को कुरा हो । जतिबेला कारगिलमा भारत–पाकिस्तानबीच युद्ध चलिरहेको थियो । केसी भर्खर भरियाको काम गर्न गाउँले साथीभाइसँगै कारगिल पुगेका थिए । त्यहाँ पुगेको तीन/चार महिनामै नजिकैबाट गोला झरेको देखेको उनी सम्झन्छन् । ‘त्यतिबेलाको घटना सम्झिँदा अहिले पनि आङ सिरिङ्ग हुन्छ,’ उनले भने, ‘आठ वर्ष कारगिलमा बस्दा यस्ता धेरै घटना देखेको छु ।’

उनी कारगिलमा भारतीय सेनाको रासन र बन्दोबस्तीका सामान ढुवानी गर्ने भरिया थिए । सेनाकै पोस्टमा बसेर खाद्यान्नदेखि बम, गोलाहरू बोक्नुपर्थ्यो । एकातिर बम पड्किएको आवाज, अर्कातिर हिउँ पन्छाउँदै भारी बोकेर हिँड्नुपर्ने । निकै दुःख हुन्थ्यो । तैपनि आम्दानी राम्रो भएकाले त्यहाँ नेपालीका लागि भरियाको काम आकर्षक थियो । ‘एक दिनमा मध्यम खालको भारी बोकेर हजार/बाह्र सय कमाउन सकिन्थ्यो,’ केसीले भने ।

कञ्चनपुरको महाकालीपारि रहेको दोधारा–चाँदनी क्षेत्रबाट कारगिलमा भरियाको काम गर्न जानेको संख्या अत्यधिक छ । भारत स्वतन्त्र भएर भारतबाट पाकिस्तान अलग राष्ट्र बनेदेखि नै यहाँबाट कारगिल जानेको संख्या ठूलो थियो । दोधारा–चाँदनीबाट मात्रै ३/४ सय जना भरियाको काम गर्न जाने गरेको शंकर बताउँछन् । उनको गाउँबाट मात्रै ३०/४० जनाभन्दा बढी गएका थिए । कारगिल जानेहरूले त्यहाँको युद्धलाई रोमाञ्जक तरिकाले गाउँलेलाई सुनाउँथे ।

बिस्तारै उनको गाउँ कारगिल टोलका रूपमा चिनिन थाल्यो ।

दुई वर्ष कारगिलमा भरियाको काम गरेका दोधारा–चाँदनीकै दलबहादुर बोहोरा पनि त्यो समयको स्मरण गरिरहन्छन् । ‘युद्धस्थल भए पनि काम गर्न बानी परेका थियौं,’ उनी भन्छन्, ‘बम, गोला र फायरिङबीच भारी बोक्नुपर्थ्यो ।’ उनी सन् २००१ देखि दुई वर्ष कारगिलमा बसेका थिए । महिनामा २५/३० हजार भारु सहजै कमाउन सकिने उनले बताए ।

दोधाराकै ४८ वर्षीय शंकर जैसी भने १८ वर्षदेखि कारगिलमै छन् । दुई वर्ष भरियाको काम गरेका उनी यतिबेला कामदारको नाइके (मेठ) को काम गर्छन् । सेनालाई भरियाहरू दिने जिम्मा उनकै हो । ‘अहिले पनि मेरा ५०/६० जना कामदार पोस्टमा भरियाको काम गरिरहेका छन्,’ लकडाउनअघि घर फर्किएका महाकाली नगरपालिका–८ बझाङी टोलका जैसीले भने, ‘अहिले फोन सम्पर्कबाटै काम गरिरहेको छु ।’ उनले अहिले पनि सेनाले मागेअनुसार कामदार पठाइदिने गरेका छन् ।

अहिले पनि लेह र लद्दाखदेखि कारगिलसम्म ठूलो संख्याका नेपालीले भारतीय सेनाको भरियाको काम गरिरहेको उनले बताए । नेपालीहरू इमानदार र श्रमशील भएकाले भारतीय सेनाले रुचाउने गरेको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार पोस्टहरूमा सुरक्षाका दृष्टिकोणले समेत नेपालीहरूले सूचना नचुहाउने भएकाले भारतीय सेनाको रोजाइमा नेपाली परेका हुन् । अहिले त्यहाँ कर्णाली प्रदेशको रोल्पा, रुकुम र कालीकोटलगायत जिल्लाका भरिया बढी भएको जैसीले जानकारी दिए ।

भरियाको काम गर्न प्रायः फागुन–चैतमा कारगिल जानेहरू र असोज–कात्तिकमा हिउँ पर्न थालेपछि घर फर्किने गर्छन् । कतिपय बाह्रै महिना उतै बस्छन् । पछिल्लो समय भरियाको काम गर्न आधार कार्ड माग्न थालेपछि कारगिल जाने संख्या घटेको छ । ज्याला बैंकमै जम्मा हुने र आधार कार्ड भएकाको मात्रै खाता खोल्न सकिने भएकाले समस्या भएको जैसी बताउँछन् । ‘आधार कार्ड नभएकालाई काममा राख्न बन्द गरेको छ,’ उनले भने, ‘स्थानीयले पनि बाहिरको कामदार ल्याउन नपाइने भन्दै विरोध गर्छन् ।’

दोधारा–चाँदनीकै जयबहादुर सुनार कारगिलको द्रासमा भरियाको काम गर्थे । २००२ सेप्टेम्बरको एक रात उनी एक पोस्टबाट भारी बोकेर अर्को पोस्ट जाँदै थिए । उनका अगाडि ८/१० जना अन्य भरिया थिए । उनकै अगाडि हिँडिरहेका एक भरियाको खुट्टा पाकिस्तानी सेनाले बिछ्याएको माइन बममा पर्‍यो । उनले खुट्टै गुमाउनुपर्‍यो । बमका छर्रा उछिट्टिएर सुनारको अनुहारमा लाग्यो । नाकको छेउमा दायाँपट्टि छर्रा लागेर रगत बग्न थाल्यो । उनी बेहोस भए । भरियाहरूले नै सेनालाई खबर गरेर एम्बुलेन्सबाट उनलाई अस्पताल पुर्‍याए । ‘दुई महिनासम्म सेनाकै अस्पतालमा बसेर उपचार गराएँ,’ उनले भने, ‘त्यसपछि घर फर्केर फेरि जाने आँट गरिनँ, परिवारले पनि जान दिएनन् ।’

भारतको कारगिलमा भरियाको काम गर्दा घाइते भएका दोधाराका जयबहादुर सुनार । तस्बिर : भवानी भट्ट/कान्तिपुर

दोधारा–चाँदनीकै बाबाथानका नरेन्द्र चन्द पनि २००२ देखि एक वर्ष कारगिलमा बसे । भरियाकै काम गर्ने उनी पनि खुट्टामा छर्रा लागेर घाइते भएपछि मात्रै घर फर्किएका हुन् । त्यसपछि उनले पनि करगिल जाने सोच बनाएनन् । कारगिलमा बिहान, दिउँसो र साँझ जुनसुकै बेला फायरिङ भइरहन्थ्यो । एक दिन बेलुकीपख आफ्नै पोस्टअगाडि बरन्डामा उनीसहित केही नेपाली भरिया घाम तापिरहेका थिए ।

उनीहरू बसेको दुई सय मिटर पर पाकिस्तानी सेनाले हानेको बमगोला खस्यो । सबैको भागाभाग चल्यो । छर्रा उनको शरीरभरि लाग्यो । ‘सेनाको अस्पतालमा अढाई महिना उपचारपछि निको भएर घर फर्किएँ,’ उनले भने, ‘त्यसपछि बुवाले गरिरहेको व्यापार व्यवसाय सुरु गरें, जान मन लागेन ।’ उनी अहिले बाबाथानमा तरकारी र फलफूलको व्यापार गर्छन् ।

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७७ १३:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सचेतनाको लय

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — कोरोना भाइरसको संक्रमण रोक्न लकडाउन र निषेधाज्ञा गरियो । हात धुन, मास्क लगाउन र सामाजिक दूरी कायम गर्न सिकाइयो । तर संक्रमणको दर घटेको होइन । समाज जे भोग्दै छ, सर्जक तिनलाई गीत संगीतमा पनि पस्किँदै छन् ।

लोकभाका टिप्ने कलाकार पुरुषोत्तम न्यौपानेदेखि आधुनिक गीतलाई फ्युजन गराउने दीपक वज्राचार्यसम्म आफ्ना गीतमा कोरोनाकालमा अपनाउनुपर्ने सचेतना पस्किरहेका छन् । समाजले जे भोगिरहेको छ, त्यो कलाकर्मीले सिर्जनामा पनि व्यक्त गरिरहेका छन् । यो अभियानमा मेलिना राई, विनय कार्की, सबिन लामा, धर्मराज न्यौपाने शिशिर, शोभा थापा, रेशम सापकोटा, नरेश खाती क्षत्री, एलिना चौहान र हेमन्त कञ्चन रसाइलीलगायत पनि पछि छैनन् । उनीहरूका स्वरमा आएका कोरोनासम्बन्धी गीतहरूमा सन्देशमूलक सूचना छन् । संगीतलाई सबै तहका मानिसमा छिटो र सहज रूपमा सूचना प्रवाह गर्ने सशक्त माध्यमका रूपमा लिन्छन् यिनै सर्जकहरू ।

सांगीतिक क्षेत्रका सर्जकलाई मनोरञ्जन दिने साधकका रूपमा मात्र नभएर समाजको यथार्थ चित्रण गर्ने संवाहकका रूपमा लिन्छन् लोक गायक पुरुषोत्तम न्यौपाने । लामो समयदेखि लोक संगीतकै माध्यमबाट लोक जीवनका मौलिक पक्षलाई जस्ताको तस्तै पस्किरहेका उनले कोरोना महामारीको यो विपत्लाई ‘कोरोना भाइरस रोकथाम लोकदोहोरी गीत’ शीर्षक दिएर लोक संगीतमै प्रस्तुत गरेका छन् । बजार र व्यवसायभन्दा पनि आम जनमानसका लागि भए पनि गीत ल्याएको उनले सुनाए । ‘सामाजिक सचेतना र कोरोनाबाट मानसिक रूपमा बलियो भई सुरक्षित बनौं भन्ने सन्देशमूलक मेरो गीत दूरदराजसम्मका जनतालाई हो,’ उनले भने, ‘मिडिया तथा कुनै प्रविधिको पहुँच नपुगेको ठाउँका मानिसले पनि गीत सुनेर नै कोरोनाबारे थाहा पाउन सक्छन् ।’ अशिक्षित वर्गका मानिसले समेत गीतैमार्फत कोरोनाबारे जानकारी पाउन सकिने उनको ठहर छ ।

गायक वज्राचार्यको ‘द कोरोना’, सापकोटाको ‘कोरोना भाइरसबाट बच्ने उपाय’, खातीको ‘कोरोना भाइरस’, रसाइलीको ‘नेपालमा आयो रे कोरोना भाइरस’ जस्ता गीतहरूमा कोरोना सचेनताकै सन्देशहरू समेटिएका छन् । मनोरञ्जनसँगै समसामयिक विषयवस्तुलाई समेटिएकाले गीतहरूलाई दर्शक, श्रोताले रुचाएको गायक सापकोटा बताउँछन् । उनका अनुसार गीतले कोरोनाबारे सकारात्मक तथा नकारात्मक विविध प्रचारले विक्षिप्त र भ्रममा रहेका मानिसलाई मानसिक रूपमा बलियो बनाउन सघाउनुका साथै सुसूचित हुन सिकाउँछ । उनले गीतैमार्फत अन्य मुलुकहरूझैं नेपाल पनि कोरोनाको उच्च जोखिममा रहेको कुरा व्यक्त गरेका छन् । कोरोना लागेपछि उच्च जरो, रुघाखोकी, सास फेर्न गाह्रो हुने लक्षण देखा पर्ने र यसबाट बच्न मास्क, सेनिटाइजर प्रयोग गर्ने, सामाजिक दूरी कायम गर्नेलगायतका उपायहरू उनको गीतमा समेटेका छन् । स्वास्थ्यकर्मी तथा कुनै माध्यमबाट आएका सुझावहरूभन्दा गीतमार्फत मानिसले सजिलै ग्रहण गर्न सक्ने उनको विश्वास छ ।

खाती र चौहानको गीतको म्युजिक भिडियोमा ऋषि धमलादेखि कोमल वली, दीपाश्री निरौला, रमेश बीजी, पशुपति शर्मा, बद्री पंगेनीलगायतका कलाकारहरूको अभिनय देख्न सकिन्छ । अहिलेको समयमा कोरोना रोकथाम र सुरक्षाका लागि सरकारको मात्र मुख ताक्नुभन्दा प्रत्येकले आ–आफ्नो ठाउँबाट सक्दो सक्रियता देखाउनुपर्ने गायक खातीको तर्क छ । उनी भन्छन्, ‘अग्रपंक्तिमा जो–जो खटिएर लागिरहनुभएको छ, त्यसरी नै हामी सर्जकहरूले पनि संगीतमार्फत राज्य र जनतालाई सहयोग गरेर दायित्व पूरा गर्न सकिन्छ ।’ संगीतको धुनमा लयसँगै समाजको चित्रण भएकाले आम मानिसको मनमा छिट्टै प्रभाव पार्न सक्ने उनको भनाइ छ ।

‘विश्वभरि फैलियो भाइरस, के हो नि हो डर मात्रै लाइराछ

नेपालमा नि आयो रे कोरोना, केही हुँदैन पापी मन नरोन’

गायक हेमन्त कञ्चन रसाइलीले सारंगी बाजाको धुन मिसाएर कोरोनाको कहरलाई गीतैमार्फत अभिव्यक्त गरेका छन् । कोरोना नौलो रोग भएकाले सबैको मनमा त्रास छ । विश्वमा मृत्यु हुनेको संख्या थपिइरहेकाले सबै जनाले आफू बचेर आफू बचौं भनेर उनले गीतैबाट आग्रह गरेका छन् । कोरोनासँगै भएको लामो समयको लकडाउनले ल्याएको मानसिक छटपटी, पीडा र आम मानिसको भोगाइलाई संगीतमा चित्रण गरेको उनी सुनाउँछन् ।

सांगीतिक क्षेत्रमा माथि उठ्ने र आर्थिक रूपमा बाँच्ने हुटहुटीमा बजारिया तत्त्वलाई आधार मानेर आएका गीतहरू अहिले नगन्य छन् । त्यसैले भ्युज र ट्रेन्डिङको माहोलमा जनचेतनामूलक गीतहरू न्यून नै छन् । यसप्रति राज्यको नै उदासीनता रहेको न्यौपाने बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘प्राकृतिक प्रकोप तथा राजनीतिक घटनाक्रमलाई नियालेर संगीतमा ढाल्ने स्रष्टा तथा सर्जकलाई राज्यले खोजी गर्नुपर्छ ।’ कतिपय सर्जकहरूले देश र जनताका लागि संगीत सिर्जना गर्ने सोच बनाए पनि आर्थिक लगानीको चिन्ताले नै गर्न नसकेको उनको दाबी छ । जनताप्रति आफ्नो उत्तरदायित्व निभाउन भए पनि न्यौपानेले आफ्नै थोरै लगानीमा ‘मिर्मीमुनि काली थुनेको’ बोलको पुरानै लोकगीतको ट्र्याकमा कोरोना गीत भिडियोसहित प्रस्तुत गरे ।

चिनजानकै साथीभाइमार्फत रेकर्डिङ, छायांकन र पोखरास्थित आफ्नै दोहोरी साँझमा अभिनयका लागि आर्थिक लगानी नभए पनि अन्य पक्षहरूमा एक लाख हाराहारीको उनले लगानी गरेको सुनाए । विभिन्न कार्यक्रम तथा अन्य क्षेत्रमा अर्बौं लगानी गर्ने राज्यले संगीत क्षेत्रप्रति गरेको बेवास्तामा उनको दुखेसो छ । द्रुत र प्रभावकारी ढंगमा सूचना प्रवाहका लागि राज्यले लगानी गर्ने हो भने जुनसुकै विपत्तिलाई संगीतमा प्रस्तुत गर्न सर्जकहरू तत्पर रहेको उनी बताउँछन् । आर्थिक लगानीको भार नपर्ने भएपछि जनहितमा जारी सूचनामूलक गीतहरू तीव्र रूपमा स्वतः सिर्जना हुने उनको अनुमान छ ।

प्रकाशित : आश्विन १४, २०७७ १३:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×