७२ संक्रमित एउटै स्कुलमा

जहाँ एम्बुलेन्स, चिकित्सक, स्वास्थ्य सहयोगी, अक्सिजन र भेन्टिलेटर केही छैन
क्वारेन्टाइनमा बसेकाहरू व्यवस्थापनप्रति आक्रोशित छन् । हामी भेट्न गयौं भने ढुंगामुढा हुन सक्छ । –ज्योतिप्रकाश दुवे, यशोधरा गाउँपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख
जनकराज सापकोटा

कपिलवस्तु — यशोधरा गाउँपालिका–५ का दुर्गेशकुमार धोबी स्टिलको भाँडामा तातो पानी बोकेर हतारिँदै घर छेउको अनिरुद्र पब्लिक मावि बैदौलीमा आइपुगे । स्कुलको मूल गेटबाट मुखमा कपडाको हरियो मास्क लगाएका उनका भिनाजु बाहिर निस्किए ।

गेट छेउमा भिनाजुले भाँडो थापे । त्यसमै उनले तातो पानी खन्याइदिए । एकैछिन गफ गरे अनि आफ्नो बाटो लागे । धोबीलाई हामीले स्कुल छेवैको चोकमा रोक्यौं । भारतको मुम्बईबाट एक महिनाअघि फर्किएका उनका भिनाजु कोरोना संक्रमित भएपछि यही स्कुलको आइसोलेसनमा राखिएका रहेछन् । जहाँ उनीसहित ७२ जना संक्रमितलाई राखिएको छ । संक्रमितलाई तागतदार खानेकुरा र तातो पानी चाहिन्छ भनेरै भिनाजुलाई दिनमा तीनपटक तातो पानी र दुईपटक उसिनेको अन्डा पुर्‍याउन आउने गरेको धोबीले बताए ।

यशोधरामा जिल्लामै सबैभन्दा धेरै १ सय ५१ संक्रमित छन् । भारतबाट फर्किएकाहरूलाई जसरी विद्यालयमा क्वारेन्टाइनमा राखिन्छ, त्यसैगरी उनीहरूलाई फरक–फरक तीन विद्यालयमा आइसोलेसनमा राखिएको छ । संक्रमितलाई चिकित्सकको प्रत्यक्ष निगरानीमा राख्नुपर्ने र आइसोलेसन सेन्टरमा भेन्टिलेटर, स्वास्थ्यकर्मी, एम्बुलेन्स र अक्सिजनजस्ता अत्यावश्यकीय सुविधा हुनुपर्ने मापदण्डमा उल्लेख छ । तर कपिलवस्तुका अधिकांश स्थानीय विद्यालयमा बनाइएका यस्ता सेन्टरमा यस्तो प्रबन्ध देखिँदैन । खाना र खाजाको प्रबन्ध स्थानीय तहले मिलाएका छन् । संक्रमितका आफन्तले तातो पानी, अन्डा, फलफूलजस्ता खानेकुरा आइसोलेसन सेन्टरमै पुर्‍याउने अभ्यासले समुदायस्तरमा संक्रमण फैलिने जोखिम बढाएको छ ।

यशोधरा–७ का अब्दुल आलम आइसोलेसनमा राखिएका भाइलाई खानेकुरा पुर्‍याउन आएका थिए । विद्यालय छेवैको रूखमुनि बसेर उनी गम्छाले पसिना पुछिरहेका थिए । दिनमा दुईपटक तातो पानी लिएर भाइलाई भेट्न आउने गरेको सुनाउँदै उनले गर्मीमा स्कुलको आइसोलेसनमा बस्दा भाइलाई गाह्रो भएको जानकारी दिए । मुम्बईबाट आएर क्वारेन्टाइनमा बसेका उनका भाइलाई संक्रमित भएपछि आइसोलेसनमा राखिएको हो ।

संक्रमित राख्न यशोधराका विद्यालयमा बनाइएका केही आइसोलेसन सेन्टर पुग्दा तिनको अवस्था क्वारेन्टाइनको भन्दा फरक देखिएन । अनिरुद्र पब्लिक माविको आइसोलेसनमा झ्यालबाट बाहिर चियाइरहेका एक संक्रमितसँग हामीले पर्खाल बाहिरबाटै कुरा गर्‍यौं । ती संक्रमितले बताएअनुसार ७२ जनाका लागि चारवटा मात्रै शौचालय छ, तातो पानीको व्यवस्था छैन । ‘गर्मीले उधुम सताउँछ । लामखुट्टेको टोकाइ उस्तै छ । स्कुलमा बस्नुभन्दा बरु घरमै पठाइदिए हुन्थ्यो,’ उनले भने ।

आइसोलेसन सेन्टरको व्यवस्थापनमा खटिएकाहरू पनि सुरक्षित देखिएनन् । अनिरुद्र पब्लिक माविस्थित आइसोलेसन सेन्टरको सुरक्षामा खटिएका तीन प्रहरी जवान र एक हवल्दारमध्ये तीन जना आइसोलेसन बाहिर घुमिरहेका थिए । तीमध्ये दुईले मास्कसमेत लगाएका थिएनन् । कसैको हातमा सामान्य पन्जासमेत थिएन । सञ्चारकर्मी देखेपछि एक प्रहरी जवान नजिकैको कोठामा छिरी मास्क लगाएर निस्किए । अफिसले दिएको मास्क एउटा मात्रै रहेको र अहिले त्यही लगाइरहेको उनले बताए । ‘अरू त केही पनि दिएको छैन,’ उनले भने, ‘यही सर्जिकल मास्क हो ।’

संक्रमित राखिएको विद्यालय मूल सडकसँगै जोडिएको छ । संक्रमितहरू चर्को गर्मीका कारण विद्यालयको पर्खाल छेउमा लस्करै उभिएर शीतल ताप्दै सडकको गतिविधि हेर्ने गर्छन् । मूल सडक र पर्खालबीच मुस्किलले दुई मिटर पनि छैन । मास्कसमेत नलगाएका स्थानीय बासिन्दा साइकलमा वा पैदल यही पर्खाल छेउ हुँदै गन्तव्यतर्फ लागिरहेका हुन्छन् । संक्रमितहरूलाई व्यवस्थित रूपमा नराखिँदा र स्थानीयमा मास्क नलगाई आइसोलेसन सेन्टरको वरपर जानु हुँदैन भन्ने ज्ञान नहुँदा संक्रमणको जोखिम समुदायस्तरमै फैलिने खतरा बढेको छ ।

आइतबार मध्याह्न आइसोलेसनअघि पुग्दा समसुद्धिन मुसलवान २ छोरा लिएर आइसोलेसेनकै छेउ हुँदै खेततिर जाँदै थिए । उनीहरू तीनै जनाले मास्क लगाएका थिएनन् । तातो पिचमा काठको पांग्रा गुडाइरहेका उनका साना छोराको खुट्टामा चप्पलसमेत थिएन । समसुद्धिनको संयुक्त परिवारमा उनका ३ छोराछोरीसहित १९ जना छन् । उनले केही दिनअघि सबैलाई पुग्ने गरी होलसेलमै कपडाको मास्क किनेको भए पनि खेतमा जाने बेला जरुरी नदेखेर नलगाएको बताए । विद्यालयमा कोरोना संक्रमित राखिएको सन्दर्भमा उनले भने, ‘विद्यालय नजिक जाँदैमा के फरक पर्छ र †’

आइसोलेसनमा राखिएका संक्रमितहरूलाई परीक्षण गर्न स्वास्थ्यकर्मी आएको देखिँदैन । परामर्श र स्वास्थ्य जोखिमबारे जानकारी लिने व्यवस्था नहुँदा संक्रमितहरू आत्तिएका छन् । आइसोलेसनको सुरक्षामा खटिएका प्रहरी जवान दीपेन्द्र उपाध्यायले केही संक्रमितले आफूलाई केही नभएको भन्दै घर पठाइदिन भन्दै करकर गरिरहेको सुनाए ।

यशोधरा गाउँपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख ज्योतिप्रकाश दुवेले आइसोलेसनको मापदण्डअनुसारका केही कुरा पनि प्रबन्ध गर्न नसकिएको स्विकारे । ‘क्वारेन्टाइनकै संरचनालाई आइसोलेसन नाम दिइएको हो,’ उनले भने, ‘क्वारेन्टाइन र आइसोलेसन सेन्टरमा कुनै फरक छैन ।’ अहिलेसम्म चिकित्सक ल्याएर संक्रमितको जाँच गराउन नसकिएको उनले बताए । ‘उनीहरूलाई आड भरोसा दिने कुनै काम गर्न सकिएको छैन,’ उनले भने ।

दुवेले संक्रमितहरूले मानसिक तनाव झेलिरहेको बताए । कहिले निको भएर घर जान पाइने, आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था कस्तो छ, आफूहरूलाई किन कहिले क्वारेन्टाइनमा त कहिले आइसोलेसनमा राखिएको जस्ता प्रश्नको उत्तर संक्रमितहरूले पाउन नसकेको उनले बताए । ‘सीमित स्रोत साधन भएको गाउँपालिकाले क्वारेन्टाइन र आइसोलेसन दुवैको व्यवस्थापन हेर्नुपरेको छ,’ उनले भने, ‘हामीले कसरी धानिरहेका छौं होला †’

यशोधराजस्तै धेरै संक्रमित रहेको कपिलवस्तुको अर्को महाराजगन्ज नगरपालिका हो । यहाँ आइतबार साँझसम्म १ सय ११ संक्रमित पुगेका छन् । सीमावर्ती यो नगरपालिकाले पनि यशोधराकै जस्तो नियति भोगिरहेको छ । नगरपालिकाले एउटा विद्यालयमा बनाएको आइसोलेसन सेन्टरमा ६८ जनालाई राखिएको छ । नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख राधेश्याम जयसवालले आइसोलेसन सेन्टरमा कुनै पनि मापदण्ड पूरा गर्न नसकेको बताए । ‘हामीसँग स्रोत र साधन केही छैन,’ उनले भने, ‘न संघीय सरकारले न त प्रदेश सरकारले नै हाम्रो कुरा सुन्छन् ।’ सिंगो नगरपालिकामा रहेको एउटा स्वास्थ्यचौकीमा एक जना चिकित्सकको दरबन्दी रहे पनि ६ महिनादेखि रिक्त रहेको उनले बताए ।

जयसवालले चिकित्सकको प्रबन्ध गर्न नसक्दा संक्रमितहरू धेरै आत्तिएको र उनीहरूलाई काउन्सिलिङसम्म पनि गर्न नसकिएको सुनाए । दोस्रो र तेस्रो परीक्षणमा रिपोर्ट नेगेटिभ आएकाहरूलाई पनि घर पठाउनुअघि गर्नुपर्ने चिकित्सकीय जाँचमा पनि ढिलाइ भइरहेको उनले बताए । उनका अनुसार शनिबारदेखि नै संक्रमणमुक्त भएका ९ जनालाई स्वास्थ्य जाँच र परामर्श दिएर घर पठाउनुपर्नेमा डाक्टरको अभावले रोकिएको छ । ‘अनेकतिर अनुरोध गरेर छिमेकी मायादेवी गाउँपालिकाबाट डाक्टर बोलाएको छु,’ उनले भने, ‘अब परीक्षण र परामर्श दिएर तिनलाई घर पठाउने हो ।’ स्वास्थ्य शाखा प्रमुख जयसवालले नगरपालिकामा संक्रमितहरूको संख्या बढिरहे पनि अहिलेसम्म ‘भगवान्ले बचाएको’ बताए । ‘धन्न, केही नराम्रो भएको छैन,’ उनले भने ।

लापर्बाहीको हद

पहिलो संक्रमण देखिएको ३१ दिनमा ५ सय ४७ संक्रमित पुगेको कपिलवस्तुमा आधा संक्रमित यशोधरा र महाराजगन्जका छन् । तर दुवै स्थानीय तहले व्यवस्थापन गरिरहेका क्वारेन्टाइन र आइसोलेसन सेन्टरले कोरोना संक्रमणको रोकथाम र नियन्त्रणमा सरकारी तयारीले अव्यवस्थाको हद दर्शाउँछ । संक्रमितहरूको संख्या बढ्दै जाँदा जिल्लाका मुख्य हटस्पट क्षेत्रमा उनीहरूको सम्पर्कमा आएका व्यक्तिको पहिचानका लागि कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ गरिएको छैन ।

क्वारेन्टाइनमा राखिएकाहरूको समयमै स्वाब संकलन गरिँदैन । गरिएकाहरूको पनि समयमै परीक्षणको नतिजा आउने गरेको छैन । यसले अव्यवस्थित क्वारेन्टाइन र आइसोलेसनमा रहेकाहरूको स्वास्थ्य थप जोखिममा पर्ने देखिन्छ । संक्रमणको सुरुवाती दिनमा देखिएको अव्यवस्था र ढिलासुस्ती पछिल्ला दिनमा कसरी बढ्दै गएको छ भनेर बुझ्न यशोधरा गाउँपालिका बलियो ‘केस स्टडी’ हुन सक्छ ।

जस्तो कि वैशाख २७ गते यशोधरा गाउँपालिकामा पहिलोपटक ६२ जनाको पीसीआर परीक्षण गरिएको थियो । त्यसको नतिजा चार दिनपछि आयो । त्यसबाट १२ जनामा संक्रमण पुष्टि भयो । ती संक्रमितको सम्पर्कमा आएकाहरूको पहिचान गर्न गाउँपालिकाले तुरुन्तै कन्ट्याक्ट ट्रेसिङका लागि टिम बनायो । जसले नजिकको सम्पर्कमा आएका ५२ जना पहिचान गरेर तिनको विस्तृत विवरणसहितको फाराम भर्‍यो अनि तीमध्ये ३२ जनालाई स्कुलको क्वारेन्टाइनमा र अरूलाई घरमै निगरानीमा राख्ने व्यवस्था मिलाइयो । तर कन्ट्याक्ट ट्रेसिङमा आएका ५२ मध्ये २७ को मात्रै पीसीआर परीक्षण गरियो । अन्य २५ जनालाई बिनापरीक्षण घर पठाइयो । उनीहरूको अहिलेसम्म परीक्षण गरिएको छैन । तिनको अवस्थाबारे सरकारी संयन्त्रलाई कुनै जानकारी पनि छैन । परीक्षण नहुने भएपछि त्यसपछिका दिनमा गाउँपालिकाले कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ नै बन्द गर्‍यो । गाउँपालिकाका एक कर्मचारीले स्रोतसाधनको अभाव भएको र कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ गरे पनि तिनको परीक्षण गर्ने व्यवस्था जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालयले नमिलाइदिएको हुनाले आफूहरू चुप लागेर बसेको बताए । गाउँपालिकाले जेठ २ गतेयता कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ गरेको छैन ।

एकातिर परीक्षणको दायरा बढाइएन । पीसीआर किट र स्वाब संकलन गर्ने भीटीएमकै अभाव भयो । त्यसपछि गाउँपालिकाले जेठ ७ गते काठमाडौंको एक निजी फर्मबाट १ हजार २ सय ८० थान भीटीएम खरिद गर्‍यो । त्यसपछि बल्ल ७ गते १ सय ५ जनाको स्वाब संकलन गरेर पीसीआर परीक्षणका लागि भैरहवास्थित प्रदेश प्रयोगशालामा पठायो । गाउँपालिकाले ८ गते १ सय ३९ जनाको स्वाब संकलन गरेर पठायो तर तत्काल परीक्षण गर्ने सामथ्र्य नभएको भन्दै भैरहवास्थित प्रयोगशालाले उक्त स्वाब लिन मानेन । गाउँपालिकाले उक्त स्वाब भोलिपल्ट अर्थात् ९ गते दाङ पठाइएकामा त्यहाँबाट पनि काठमाडौंस्थित जनस्वास्थ्य प्रयोगशालामा पठाइयो । कहिले भीटीएमको अभाव हुने र कहिले संकलन गरिएको स्वाब नजिकको प्रयोगशालाले लिन नमान्ने भएपछि गाउँपालिकाले केही दिन आरडीटी परीक्षण गर्ने र केही दिनको अन्तरमा मात्रै पीसीआर परीक्षण गर्ने नीति लियो । त्यहीअनुरूप ९ देखि ११ गतेबीचमा गाउँपालिकाले आरडीटी परीक्षण गर्दै पोजिटिभ आउनेलाई क्वारेन्टाइनमा राख्ने र नेगेटिभ आउनेलाई घर पठाउने गर्‍यो ।

१२ गते गाउँपालिकाले २ सय २४ जनाको स्वाब संकलन गरेर काठमाडौंस्थित प्रयोगशाला पठायो, जसको नतिजा १२ दिनपछि अर्थात् जेठ २४ गतेमात्र आयो । उक्त नतिजामा ३६ जना संक्रमित पुष्टि भए । गाउँपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख ज्योतिप्रकाश दुवेका अनुसार संक्रमण बढ्दै जाँदा पीसीआरको नतिजा पनि समयमा नआउने अनि क्वारेन्टाइनमा बसेकाहरू आत्तिने र तिनीहरू भागेर जाने खतरा बढेको बताए ।

जेठ १६ गतेयता गाउँपालिकाले ४ सय ३५ जनाको स्वाब संकलन गरेर भैरहवा र काठमाडौंस्थित प्रयोगशालामा पठाएको छ, जसको नतिजा आइसकेको छैन । २१ गते गाउँपालिकाले स्वाब संकलन गरेर भैरहवास्थित प्रयोगशालामा पठायो तर उक्त प्रयोगशालाले नभ्याउने भन्दै स्वाब अर्को दिन काठमाडौंस्थित प्रयोगशालामा पठायो । गाउँपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख दुवेका अनुसार १६ गतेयता स्वाब संकलन गरिएकामध्ये २ सय ९३ जनाको रिपोर्ट आउन बाँकी छ । गाउँपालिकाका अनुसार १०–१२ दिनसम्म रिपोर्ट नआउनु सामान्यजस्तै हुन थालेको छ । ‘रिपोर्ट आउने समयको टुंगो नहुँदा क्वारेन्टाइनमा बसेकाहरू आक्रोशित हुन थालेका छन्,’ दुवेले भने, ‘क्वारेन्टाइनमा बसेकाहरू व्यवस्थापनप्रति आक्रोशित भएकैले हामी त्यहाँभित्र जानै सकेका छैनौं । यस्तो पारा हो भने हामी यहाँ बस्दैनौं भन्छन् । हामी भेट्न गयौं भने ढुंगामुढा नै हुन सक्छ ।’

आरडीटी परीक्षणको रिपोर्ट नेगेटिभ आएकै भरमा छोडिदिँदा, संक्रमित पुष्टि भएकालाई पनि समयमै क्वारेन्टाइनबाट छुट्याएर आइसोलेसनमा नराखिँदा र कन्ट्याक्ट ट्रेसिङलाई बेवास्ता गरिँदा संक्रमणको जोखिम झनै बढेको छ । यशोधरा गाउँपालिकामा पुष्टि भएका १ सय ५१ संक्रमितमध्ये धेरैजसो क्वारेन्टाइनभित्रै संक्रमित भएका हुन् । कतिपय भने आरडीटी नेगेटिभ भएकै भरमा गाउँ गएका र पछि शंका लागेर पीसीआर विधिबाट परीक्षण गरिँदा संक्रमण पुष्टि भएका हुन् ।

यशोधराको छिमेकी महाराजगन्ज नगरपालिकामा अर्को कोरोना हटस्पटजस्तै देखिन्छ । नगरपालिकाको एउटा विद्यालयको आइसोलेसनमा अहिले ६८ जना र अन्य विद्यालयको क्वारेन्टाइनमा ४ सय १९ जना छन् । नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख राधेश्याम जयसवालले स्वाब परीक्षणको नतिजा १० दिन हुँदासम्म नआउँदा झनै समस्या थपिएको बताए । महाराजगन्ज नगरपालिकाले सञ्चालन गरेको आइसोलेसन सेन्टरमा पनि कुनै डाक्टर र स्वास्थ्यकर्मीको टिम छैनन् । नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख जयसवालले भने, ‘भेन्टिलेटर, डाक्टर, स्वास्थ्य सहयोगी, अक्सिजन र एम्बुलेन्सबिनाको आइसोलेसन चलाएका छौं ।’ उनले क्वारेन्टाइन र आइसोलेसनमा खासै फरक नहुँदा संक्रमण पुष्टि भएकाहरू पनि क्वारेन्टाइन छाडेर आइसोलेसनमा जानै नमान्ने समस्या देखिएको बताए । ‘जता बसे पनि उस्तै त हो नि भनेर जानै मान्दैनन्,’ उनले भने, ‘शनिबार संक्रमण पुष्टि भएका १३ र आइतबार संक्रमण पुष्टि भएका ५ जनालाई आइसोलेसनमा ल्याउनै समस्या परिरहेको छ ।’

संक्रमितहरूको संख्या बढ्दै जाँदा क्वारेन्टाइन र आइसोलेसनको व्यवस्थापन नै नगरपालिकालाई भारी परिरहेको देखिन्छ । जसले कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ नगरपालिकाको प्राथमिकतामा पर्नै छाडेको देखिन्छ । जसले संक्रमणको पुष्टि भएकाको नजिक सम्पर्कमा आएकाहरूको परीक्षण नहुने र तिनीहरूबाट गाउँ–गाउँसम्म संक्रमण फैलिने जोखिम रहन्छ । नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख जयसवालले भने, ‘केहीको कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ गरे पनि सबैको सम्भव देखिएको छैन ।’

स्वास्थ्य शाखा प्रमुख जयसवालले आफूहरूले बारम्बार आइसोलेसनका लागि डाक्टर र स्वास्थ्यकर्मीसहितको टिम प्रदेश सरकारसँग मागे पनि नपाएको बताए । यशोधरामा रहेका तीनवटै आइसोलेसनमा अहिले स्वास्थ्यकर्मीको टिम छैन । एकाध प्रहरी जवानको भरमा तिनको सुरक्षा प्रबन्ध र केही कर्मचारीले खानपानको व्यवस्था गर्नेबाहेक आइसोलेसनमा राज्यको भूमिका देखिँदैन । क्वारेन्टाइन मात्रै व्यवस्थापन गर्न हम्मेहम्मे परेका बेला जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालयले आइसोलेसन व्यवस्थापनको जिम्मा पनि गाउँपालिकाकै टाउकामाथि थोपरिदिएको गुनासो स्थानीय जनप्रतिनिधिको छ । स्वास्थ्य शाखा प्रमुख दुवेले भने, ‘यहाँ त भगवान् भरोसे भनेजस्तो भएको छ ।’

जिल्लास्तरीय कोरोना भाइरस क्राइसिस म्यानेजमेन्ट समितिको बैठकले जेठ ९ गते ३० जना स्वास्थ्यकर्मी माग गरेको प्रमुख जिल्ला अधिकारी दीर्घनारायण पौडेलले जानकारी दिए । ‘माग सुनुवाइ भएको छैन,’ उनले भने, ‘हामीले छिट्टै आउँछन् भन्ने आशा राखेका छौं ।’ पौडेलको अध्यक्षतामा बैठक बसेर १० चिकित्सक र २० स्टाफ नर्स माग गरिएको थियो । १० स्थानीय तहमा रहेको आइसोलेसन सेन्टरमा एक/एक जना डाक्टर र दुई/दुई जना स्टाफ नर्स पठाउने योजना थियो जुन अहिलेसम्म पूरा भएको छैन । प्रदेशको अस्थायी राजधानी रूपन्देहीको बुटवलमा छ तर छिमेकी जिल्ला सबैभन्दा संकटमा परेको छ । नजिकै भएर पनि कपिलवस्तुमा कोरोना संक्रमण रोकथाममा भइरहेको अव्यवस्थापन र ढिलासुस्तीको हद प्रदेश सरकारले टुलुटुलु हेरेर बसेझैं भान हुन्छ ।

-मनोज पौडेलको सहयोगमा प्रकाशित : जेष्ठ २६, २०७७ ०७:०९

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आदिकथा : पानीमाथि तैरिएको घाम 

अचम्मै भयो । दरबारमा आगो सल्किएको धेरैबेरसम्म पनि चिम्नीबाट धुँवा निस्किएन । पछि थाहा भयो, दरबार जलेको दुनियाँले थाहा नपाउन भनेर दरबारभित्रका आसेपासेहरुले धुवाँ निल्ने दुस्साहस गरेका रहेछन् । धेरैभन्दा धेरै धुँवा निलेर राजा खुसी पार्ने नाममा कैयन दिनसम्म आगो दरबारभित्र फैलिरह्यो ।
सयौं नागरिकहरु छाला कन्याउँदा कन्याउँदैका आनन्दीमा बिते । कति कन्याएको ठाउँमा भएको घाउमा उकुच पल्टेर मरे । हावामा खबर प्रसार हुने तत्व नभएकाले यसरी कति नागरिक मरे भनेर धेरैले थाहै पाएनन् ।
जनकराज सापकोटा

त्यतिबेला मन्जुश्रीको कुनै अस्तित्व थिएन । विशाल तलाउबीचको सानो थुम्को नै त्यो लघु राज्यको सीमा र शक्ति दुवै थियो ।  एकथरी विद्वत तर्क गर्थे, तलाउबीचको अवस्थितिले राज्यको रणनीतिक महत्वलाई उचो राखेको छ । अर्काथरी विद्वत दाबी गर्थे, तलाउले राज्यको सीमा र हैसियत दुवै खुम्च्याएको छ ।

बहस र छलफलको परिधिभन्दा बाहिर रहेका नागरिहरुलाई यस्ता तर्कबारे उतिसारो चासो थिएन् । किनकी उनीहरुका आफ्नै रैथाने चिन्ता र चासो, छटपटी र ऊहापोह थिए ।

राज्यका केही विशिष्ट नियमहरु थिए । पात्रोले समयको हिसाब–किताब राख्छ र घडीले समयको कित्ताकाट गर्छ भन्ने जानेर राजाले यी दुवैको प्रयोगमा स्थायी प्रतिबन्ध लगाएका थिए । त्यही भएर यहाँ सुनाउन आँटिएको कथा कति सालको हो ? कति बजे त्यस्ता घटना घटेका थिए भनेर कुनै अनुमान लगाउन सकिने अवस्था देखिएन ।

सुपूर्णवीरका बाबु किसान थिए । तर पनि उनी चलाख थिए । किनकी उनी पसिना र रगत सँगसँगै बगाउँदैनथे । चलाख भएर पनि उनी किन नेता भएनन, बिचौलिया भएनन् भनेर त्यस राज्यमा कसैले प्रश्न उठाउँदैनथे । किनकी प्रश्नहरुको प्रवाह हुन हावामा जुन तत्व चाहिन्छ त्यसलाई राज्यले नियन्त्रणमा राखेको थियो । तर यस्तो कुरा आम नागरिकहरुलाई थाहा थिएन । उनीहरुका कानलाई प्रश्नको आयाम र महत्वबारे थाहै थिएन । शासकहरुलाई यसमा बढो गर्व और हाइसन्चो थियो ।

प्रश्न नभएकै कारण नागरिकहरुमा उतिसारो जिज्ञासा पनि थिएन । अनि नागरिकहरु कसैले कसैको कुरा काटने काम गर्दैनथे । त्यसैले त्यहाँ नागरिक समाज पनि थिएन । अनि तिनीहरु विज्ञप्ति पनि निकाल्दैनथे । कसैले निकालिहाल्यो भने पनि अक्षरसँग चिनापर्ची नभएका नागरिकले त्यसलाई बेवास्ता गरिदिन्थे ।

अन्य राज्यमा झैं त्यहाँ पनि शासकको वरिपरि प्रदक्षिणा गर्ने मान्छेको जमात थियो । तिनीहरुले विभिन्न विशेषणसहित आफ्नो परिचय दिन्थे । कोही आफूलाई पत्रकार भन्थे, कोही लेखक भन्थे । केही कानून्ची भन्थे, कोही प्राध्यापक भन्थे, कोही अगुवा भन्थे, कोही अनुसन्धानकर्मी । तिनीहरु खासमा को थिए भन्नेबारे केही द्विविधाहरु छन् । लिपिबद्ध इतिहास नभएकाले कथाका धेरै पात्रहरुको इतिहास तोडमोड भएको हुनसक्ने आकलन गर्न सकिन्छ ।

क्वारेन्टाइनमा भएको सस्तो मृत्युअघि बाबुले सुपुर्णवीरलाई एउटा कथा सुनाएका थिए । यो त्यही कथाको लेख्य स्वरुप मात्रै हो । समयक्रममा कथामा आएका बदलावबारे उतारकर्ता जिम्मेवार छैन ।

कति हो कति वर्ष अघिको कुरा हो । उक्त राज्यमा विप्लव भयो । ताल किनारका नागरिकले मारेका माछाको हिसाबकिताबबाट सुरु भएको विद्रोहको डढेलो सल्किँदै सल्किँदै दरबारभित्रै छिऱ्यो । कति कथाकारले देशी–विदेशी तत्वका कारण यस्तो भएको भनेर कथा बनाए । कति लेखकले मत्स्य राज्यको प्रतिनिधिले सुलह सल्काएको कथ्य पनि रचे । भलै समयको रफ्तारमा यस्ता कथाहरु कता मिल्किए–मिल्किए ।

अचम्मै भयो । दरबारमा आगो सल्किएको धेरैबेरसम्म पनि चिम्नीबाट धुँवा निस्किएन । पछि थाहा भयो, दरबार जलेको दुनियाँले थाहा नपाउन भनेर दरबारभित्रका आसेपासेहरुले धुवाँ निल्ने दुस्साहस गरेका रहेछन् । धेरैभन्दा धेरै धुँवा निलेर राजा खुसी पार्ने नाममा कैयन दिनसम्म आगो दरबारभित्र फैलिरह्यो ।

धुँवा निल्नेहरुको बुता सकिएपछि अन्तत: दरबारको आकाशमाथि एक्कासि धुँवाको मुस्लो देखा पऱ्यो । भन्न त दरबारियाहरुले राजाले लगाएको कोटीहोमको धुँवा हो भनेर विषयान्तर गर्न खोजे । तर आगोले आफ्नो धर्म बिर्सेन । धुँवा आकाशभरि फैलियो । दिउँसै अँध्यारो भएजस्तो भयो । भुईंकुहिरोभन्दा बाक्लो धुँवा चारैतिर फैलिएको मौका पारेर दरबारको पूर्वी गेटबाट सयौं आसेपासेहरु लस्कर लागेर निस्किए ।

धुँवामण्डलकै बीचमा राज्यमा विप्लव भयो । अनि यही विप्लवमा दरबारबाट निस्किएकाहरु वस्त्र बदलेर सामेल भए । धुँवाको कुहिरीमण्डमा जनताले तिनलाई चिन्नै सकेनन् । अनि थाहै नपाई फोक्सोभरि धुँवा बोकेकाहरु नाम र भेष बदलेर सत्ताको केन्द्रमा पुगे ।

नयाँ सरकार बनेकै दिन सनद जारी भयो । लेखिएको थियो, जनताको बलिदानीलाई खेर जान नदिन सरकारका मान्छेहरु सार्वजनिक सभा समारोहमा देखिएर मुख चलाउँदैनन् । खुरुखुरु मन्त्रालयमा बसेर काम मात्रै गर्छन् । सारा जनताले कर्तल ध्वनिका साथ सरकारी निर्णयको स्वागत गरे ।

तिनीहरुलाई के थाहा मुख खोल्दा दरबारिया धुँवा निस्कन्छ र जनताले आफ्नो असलीयत थाहा पाउँछन् भनेर गरिएको षड्यन्त्र थियो । सरकारी मान्छेहरुले फोक्सोमा जम्मा भएको दरबारिया धुँवा निकाल्न अनेकन यत्न पनि गरेका थिए भन्ने सुनिन्छ । तर त्यसबारे यथेष्ट प्रमाण भेटिँदैन ।

सरकारी मान्छे किन सार्वजनिक कार्यक्रममा जाँदैनन् ? किन जनतासँग एकाकार गर्दैनन ? कसैले पनि यस्तो प्रश्न गरेनन् ? किनकी अघि नै भनिसकियो उक्त राज्यको हावामा प्रश्न बहाउन सक्ने ताकत थिएन भनेर ।

मान्छेको भीडभाडमा संक्रामक रोगहरु सर्न सक्छ भनेर जनताको भलाइकै निम्ति राज्यले यस्तो नीति अख्तियार गरेको होला भन्ने तर्कनामै जनताले चित्त बुझाए । माछा मार्नेहरुले मारिरहे । खेती उब्जाउनेले उब्जाइरहे । पशु पाल्नेहरुले पालिरहे । सबैको दिमाग शान्त भइरह्यो ।

शान्त राज्यमा एकदिन अचानक महामारी सल्कियो । यस्तो रोग कसले साऱ्यो, कसले फैलायो ? कसैले केही भेउ पाउन सकेनन् । शासकका ठूला–ठूला निजी पण्डितहरुले महामारी सल्किनुलाई अनिष्ट संकेत भनेर टिप्पणी गरे । तर यस्तो संकेतको खबर जनतामा प्रसार भएन । किनकी अघि नै भनिसकियो, उक्त राज्यको हावामा खबर प्रसार हुने तत्व थिएन् ।

रोगको प्रकृति मूलत: यस्तो थियो ।

साँझ ढल्किदै गएपछि तिघ्रा र पाखुराको छालामा अनौठो खसखस उत्पन्न हुन्थ्यो । एकैछिनमा उक्त खसखस चिलाईमा परिणत हुन्थ्यो । दुवै हातका दश औंलाका नङले छालामा बेस्सरी जोतेपछि चिलाई त शान्त हुन्थ्यो तर छाला रातो भएर भब्बाइरहेको हुन्थ्यो । यतिबेला हुने जलन खप्न नसकेर मान्छेहरु यसरी कराउँथे, जसरी साँझका बेला बासघारीमा जम्मा भएका सारौं वा डाङ्ग्रे कराउछन् । रोग सल्किएसँगै कुनै सुर न तालबिनाको यस्तो चिच्याहठ राज्यभरि फैलिन थाल्यो । दिनभर त मानिसहरु अनेकन काममा मन भुलाउँथे । तर साँझ छिप्पिन थालेपछि भने राज्यभरि अनौठो चिच्याहट सुरु हुन्थ्यो ।

कति नागरिक रोग थेग्न सक्ने अवस्थामा छन, कति रोगसँग हारेर परमधामको यात्रा तय गर्नेवाला छन् र अरु कति नागरिकलाई रोग सल्किनेवाला छ भन्नेबारे राज्यसँग कुनै तथ्य र तथ्यांक थिएन । किनकी सरकारका मान्छेहरु गणितमा कमजोर थिए ।

तैपनि केही भई पो हाल्छ कि भनेर सरकारले केही खोजीनीति गरेजस्तो गऱ्यो । एकजना मन्त्रीले भिरमौरीको मह दले निको हुन्छ भनेर प्रधानमन्त्रीलाई जाहेर गरे रे भन्ने पनि सुनियो । अर्का एकज नाले राज्यको हावामा अलौकिक शक्ति भएकाले आत्तिन नर्पने सुझाव दिए रे ।

सयौं नागरिकहरु छाला कन्याउँदा कन्याउँदैका आनन्दीमा बिते । कति कन्याएको ठाउँमा भएको घाउमा उकुच पल्टेर मरे । हावामा खबर प्रसार हुने तत्व नभएकाले यसरी कति नागरिक मरे भनेर धेरैले थाहै पाएनन् ।

चिलाइको आनन्द उत्कर्षमा पुगेर मर्न पाउनु पनि भाग्य हो भनेर पनि कथ्यहरु निर्माण गरिए । कतिले यही कुरा पत्याए र आनन्दको मृत्युवरणमा आफूलाई सामेल गरे ।

चिलाउने रोग फैलिरहेका बेला सरकार कहाँ थियो ? के गर्दै थियो ? के तिनीहरुको कुनै भूमिका थिएन भनेर कसैले प्रश्न गरेन । भनिहालियो उक्त राज्यमा प्रश्न निर्माण हुने कुनै तत्व नै थिएन । कथम्कदाचित कसैले सोधेको भए पनि उत्तरभन्दा पहिला मुखबाट धुवाँ निस्किन्छ र आफ्नो विगत थाहा हुन्छ भनेर कुनै नेताले बोल्नेवाला थिएनन् ।

रोग सल्किरहेका बेला सरकारभित्र विवाद सल्किएको थियो रे भन्ने गाइँगुइँ पनि सुनियो । भागवण्डाको विषयमा मन्त्रीहरु झगडा गर्दा तिनका मुखबाट फुस्स–फुस्स धुँवा निस्कन्थ्यो रे । यस्तो धुँवाले तिनको अनुहारमा तैरिएको लाचारीलाई छोपिदिन्थ्यो रे ।

‘रे...रे’ का यस्ता कुराहरुमा सत्य थिए कि असत्य भन्ने कसैले मेसो पाएनन् । कुनै सिपालु कथाकारले हालेको कथाको कुनै अंश पो थियो कि ? कुनै सिपालु पत्रकारले लेखेको फिचरको अंश थियो कि ? कसैलाई दिमाग खियाउने मौका नै मिलेन । किनकी सबैले चिलाइको जलन मार्न आफ्नो हात छालामा खियाइरहेका थिए ।

कोही पातीको झोल निकालेर छालामा दलिरहेका थिए । कोही निमपत्ताको पात ओखलमा कुटिरहेका थिए । कोही गाईको गहुँत दलिरहेका थिए । कोही धसिङगरे चपाउँदै जिब्रो कालो बनाइरहेका थिए ।

जनताको यस्तो छटपटीले सरकारमा कुनै असर पारिरहेको थिएन । सरकारका मन्त्रीहरु आ–आफ्नो ईष्ट देउताको वरिपरि परिक्रममा लिन भइरहेका थिए । मन्त्रीको यस्तो साधनाबाट मिल्ने ज्ञानले रोगको उपचार विधि पत्ता लगाउनेछ, त्यतिन्जेल धैर्य गर्नु भनेर उनका आसेपासेहरु गाउँमा आएर सुनाइरहेका थिए ।

मुखबाट धेरै धुँवा निस्कने र कम धुँवा निस्कने, बेला बेला मात्र धुँवा निस्कने र तारन्तार धुँवा निस्कने मन्त्रीहरु आ–आफ्नो कित्तामा बाँडिएका थिए रे ।

चिलाउने रोगको पहिलो चरणको संक्रमण तिनैलाई भइरहेको थियो, जसको आङमा सफा कपडा थिएन । जसका छालाले मुलायम र बास्नादार कपडाको स्पर्श पाएका थिएनन् । जसका छालाले क्रिम र पाउडरको गन्ध थाहा पाएका थिएनन् ।

दिनहीन र दु:खीहरुको मृत्युको हिसाब राख्ने कुनै सरकारी अड्डा पनि उक्त राज्यमा थिएन । यस्ताहरुको कथा लेख्ने कथाकारहरु पनि थिएनन् । पत्रकारहरु पनि थिएनन् । केही कुशल भनिएका फिल्म निर्माताहरु सरकारको वीरताबाट मुग्ध देखिन्थे । नागरिक समाज भन्ने थियो कि थिएन भन्नेबारे यकिन तथ्य भेटिँदैन । कतिले नागरिक समाजका मान्छेहरु कतिबेला होसमा आउँछन् र कतिबेला मुर्छा परेजस्तो गर्छन् भनेर कसैले अनुमान नै गर्न नसक्ने अवस्था थियो भनेर पनि वर्णन गरेका छन् ।

संक्रमणको पहिलो चरण कसरी दोस्रो चरणमा बदलियो ? कसैले मेसो पाएन । बाहिर निस्कँदा सुकिला कपडा लगाउन सक्ने, खानेकुरा पनि धेरैबेर चपाएर निल्ने र कुरा पनि औधी चपाएर बोल्नेहरुमा दोस्रो चरणको संक्रमण फैलिएको थियो रे । राज्यमा संक्रमण र सरकारभित्र संक्रमण उस्तै रफ्तारमा फैलिरहेजस्तो देखिन्थ्यो । पहिले पो दरबार थियो र सबैजना त्यतैतिर मुख फर्काउँथे । आशा र निराशाका दुवै नजर त्यतैतिर सोहोरिन्थे । अहिले त शक्तिका मुख पनि दशतिर फर्किएका थिए । नागरिकका आँखा पनि दश दिशातिर सोहोरिएका थिए । बडो अनौठो कोलाज निर्माण भइरहेको थियो ।

पहिलो चरणको रोग संक्रमणले दिनहीनहरु सखापै भए । पहिलो चरणको राजनीतिक संक्रमणले सरकारको बचाउ गर्दा गर्दै आफू निवस्त्र भएका आसेपासेहरु सखापै भए । दोस्रो चरणको रोग संक्रमण बढदै जाँदा राज्यमा कोलाहल पनि बढदै गयो । दोस्रो चरणको राजनीतिक संक्रमण वढदै जाँदा आसेपासेहरु दृश्यबाट हराउँदै गए ।

स्वरहरु एकआपसमा ठोक्किएर नयाँ स्वरहरुको निर्माण भइरहेको थियो । तर नयाँ स्वरको अर्थ पहिल्याउने भाषाविद्हरु देशभित्र थिएनन् । नयाँ स्वरको अर्थ, त्यसको गहिराइ, अभिधा, लक्षणा र व्यञ्जना के हो भनेर खुट्याउन नसक्दा अनौठो कोलाहलको निर्माण भइरह्यो । यही कोलाहलका बस्च एउटा वाक्य टड्कारो सुनियो । चिच्याहटका हजारौं ध्वनिहरुको मन्थनबाट निस्किएको उक्त वाक्य सबैले एकैचोटि सुने ।

तातो पानीमा भकभकी उमालेर सेलाएको लेदो माटो शरीरमा दल्यो भने चिलाउने रोग बिसेक हुन्छ ।

अर्थ बुझनेबित्तिकै कोही कुटो कोदालो बोकेर निस्के । कोही गैंती, बेल्चा बोकेर निस्के । केही शक्तिशाली भने डोजर नै लिएर निस्के । सबैले धमाधम माटो खन्दै बोरामा, झोलामा, डोकोमा, थुम्सेमा, डालोमा, चिंगरीमा बोकेर घर लैजान थाले ।

यही बेला राज्यले जनताको नाममा घोषणा गर्‍यो, ‘आफुखुसी माटो खनेर लैजाने काम गर्दा तलाउको बीचमा रहेको राज्यको जगमा असर पर्न सक्छ । माटो आवश्यक पर्नेले जिल्ला प्रशासनबाट अनुमति लिनू ।’

राज्यको यस्तो निर्देशनको पालना होला कि नहोला भन्ने संशयका माझ जिल्ला प्रशासन अघि हजारौंको भीड जम्मा हुन सुरु भयो ।

त्यतिन्जेल चिलाउने रोग सबैतिर व्याप्त भइसकेको थियो । कसैले भोलि आफैलाई रोग लाग्यो भने चाहिन्छ भनेर माटो जम्मा गरिरहेका थिए । कसैले आफ्ना स्नेही बा–आमा वा प्रेमिल पति पत्नीको रोग निको पार्न माटो खोजिरहेका थिए । कसैले आफ्नो सन्तानको अनुहारबाट रोगका कारण गुमेको खुसी फर्काउन माटो खोजिरहेका थिए ।

प्रशासनअघि ठूलो भीड जम्मा हुन थालेपछि र त्यसलाई व्यवस्थापन नै गर्न नसकिने देखेपछि राज्यले अर्को घोषणा गऱ्यो । जसको सार थियो, जनताको सर्वोपरि हितका खातिर निश्चित कम्पनीहरुलाई माटो निकालेर जनताको घर–घर पुऱ्याउने जिम्मेवारी दिइएको छ ।

यस्तो घोषणा लगत्तै प्रत्येक मन्त्री निकटका केही कम्पनीहरुले माटो निकालेर घर–घर लैजानको ठेक्का पाए । राज्यको ढुकुटीबाट ती कम्पनीहरुले ठूलो रकम बुझे रे भन्ने सुनियो ।

तर छोटे समयमै रकम धेरै बुझ्ने र थोरै बुझ्‍ने, शक्तिशाली र कम शक्तिशाली कम्पनीहरुको शीतयुद्ध बिस्तारै सतहमा देखियो । सनैसनै त्यस्तो द्वन्द्व राजनीतिमा संक्रमित भयो ।

कति र कस्ता कम्पनीलाई माटो निकाल्ने लाइसेन्स दिने भन्ने विषयमा मन्त्रिमण्डलका सदस्यबीच हल्का विवाद चल्यो । विवादको झोक्का कसरी–कसरी भूमरीमा परिणत भयो । भन्न त जलवायु परिवर्तनका कारण सामान्य विवाद पनि झगडाको भूमरीमा परिणत हुने मौसम देखा पर्दैछ भन्ने अनुमानहरु सार्वजनिक भइरहेका थिए । आम जनताले मन्त्रिमण्डलको विवाद पनि यस्तै जलवायु परिवर्तनको असर होला भन्ठाने र चित्त बुझाए ।

तर विवादको भूमरी हुर्किंदै गयो । भागबण्डाको हिसाब मिलाउन मन्त्रीहरु रातरात छलफलमा जुटे । उनीहरुले राज्यका विभिन्न भागमा छरिएका आफ्ना दूतलाई राजधानी डाके । खाने र सुत्नेको तालिकाको पनि प्रवाह नगरी उनीहरु छलफलमा जुटे । अन्तमा सबै मन्त्रीको इच्छा जनताको सर्वोपरि हितका निम्ति हुने भन्दै सबै मन्त्रीपिच्छेका कम्पनीलाई माटो निकालेर जनताको घर घर वितरण गर्ने लाइसेन्स वितरण गर्नेमा भद्र सहमति जुट्यो ।

लाइसेन्स बाढिएको सााझ सहरका अनेकन कुनाबाट हात्तीको जस्तो अजंगका सुाड भएका डोजरहरु सडकमा मार्च पासमा निस्किएझंै निस्किए । सकेसम्म जनताको घरघरमा धेरैभन्दा धेरै माटो पुऱ्याएर चिलाइरहेका मान्छेको रोग बिसेक पार्न तिनीहरुले माटो खन्न थाले । कसैले गाडीमा माटो लोड गरे । कसैले बोरामा हाले । कसैले डोको र थुन्सेमा हाले । कसैले किलो–किलोका प्याकेट बनाए । कसैले माना र पाथीको हिसाबमा पोको बनाए ।

कैयन रातसम्म अनवरत माटो निकाल्ने क्रम चलिरह्यो । जनताको सेवामा खटिएका डोजरहरुबीच प्रतिस्पर्धाको तीव्र रफ्तार चल्यो । कसले धेरै माटो निकाल्ने ? जनताको सेवा गर्ने भाव यसरी उम्लियो कि उनीहरुले देशको जनसंख्या कति छ ? तिनलाई कति माटो चाहिनेवाला छ भन्ने हिसाब नै गर्न बिर्सिए ।

बिहान घाम नउँदाउदै सिंगो राज्य ढलपल गरिसकेको थियो । माटो निकालिएका सुरुङहरुबाट पानीको भल छिरिसकेको थियो । गहिरा खाडलहरु लघुकुण्डमा परिणत भएका थिए ।

क्षितिजमा पर कतै कलिलो घाम देखिादै गर्दा उक्त राज्यभित्र पानी छिरिसकेको थियो । तीव्र गतिमा आफ्नो दिशा पक्रिएको पानीको भेलले हेर्दा हेर्दा टापु राज्य डुब्न थाल्यो । त्यस्तो बेला पनि केही मन्त्रीहरु अनयासै चित्कार निस्किएला र सँगसँगै मुखभित्रबाट धुँवा निस्किएला भनेर बहुमूल्य मास्क लगाईरहेका थिए । तर केही इतिहासकारहरुले भने त्यसरी मास्क लगाउनुको अर्थ दुनियााले लाचारीले भरिएको आफ्नो अनुहार चिन्लान् भनेर अपनाइएको उच्च कोटीको घटिया जुक्ति हो भनेर पनि टिप्पणी गरेका छन् ।

त्यसदिनको घाम माटोमाथि परेन । पानीको तलाउमा घाम तैरिरह्यो । मन्जुश्री हुन्थे भने पहाड काटेर पानी बाहिर पठाइदिन्थे । तर उक्त राज्यमा मन्जुश्री थिएनन् ।

सुन्नेलाई सुनको माला । भन्नेलाई फूलको माला । यो कथा बैकुन्ठै जाला । भन्ने बेलामा खुरुरु आइजाला । अस्तु ।।

प्रकाशित : जेष्ठ १७, २०७७ १४:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×