जसको पसलको खाजा बिक्दैन

नास्ता पसल गर्छन्, तर वरपरका पसलमा घुइँचो हुँदा जातकै कारण उनकोमा भने सुनसान हुन्छ । ६७ वर्षीय जितबहादुर आफ्नो बाँकी जीवन त जसोतसो काटिएला, छोराछोरी र नातिनातिनाले भेदभाव भोग्नु नपरोस् भन्ने चाहन्छन् । उनलाई लाग्छ– ‘मान्छेले मान्छेलाई प्रेम गर्न सिकाउनुपर्छ, भेदभाव आफैं हराएर जान्छ ।’
गोकर्ण गौतम

दाङ — नाम सोध्दा सहजै जितबहादुर भनेका उनी त्यसपछि एकछिन अड्किए, अनि अलि दबेको स्वरमा भने, ‘विक हो ।’ शिरमा ढाकाटोपी, मोटो चस्मा, तिलचामले दाह्रीजुंगा अनि सर्ट–पाइन्टमा सजिएका उनको लमही–७, खुटीमा एक नास्ता पसल छ । अहिले लकडाउनमा त सुनसान हुने भइहाल्यो, अरू बेला पनि ग्राहकको खडेरी हुन्छ, वरपरका पसलमा भने घुइँचो । त्यसको कारण एउटै हो, उनको जात ।

‘म कामी हुँ भन्ने थाहा पाएका कति मान्छेहरू आउँदै–आउँदैनन्, कति यहाँ आइसकेपछि पनि फर्कन्छन्,’ थर लुकाउनुको व्यथाबारे जितबहादुरले सुनाए, ‘त्यसैले सकेसम्म मेरो जात भन्दिनँ । व्यापार भएन भने मैले कसरी परिवार पाल्नु ?’

उनले पसलको होर्डिङ बोर्डमा पनि ‘प्रो. जितबहादुर’ मात्र छ, पसलको जानकारी रहेको भिजिटिङ कार्डमा भने ‘जितबहादुर बस्नेत’ । ‘हामी बस्नेतबाट खसेर विक भएका हौं,’ उनले थप प्रस्ट्याउँदै भने, ‘मेरो सुसुरालीचाहिँ ठकुरीबाट विक भएका हुन् ।’ उनका पितापुर्खा कहिले बस्नेतबाट विक भए, उनलाई पत्तो छैन तर विक हुनुको अपमान, तिरस्कार र दुव्र्यवहार भने पाइलैपिच्छे भोगिरहेका छन् । आफ्नो बाँकी जीवन त जसोतसो काटिएला, छोराछोरी र नातिनातिनाले भेदभाव भोग्नु नपरोस् भन्ने चाहन्छन् उनी । तर, उनलाई विश्वास छैन, त्यो चाहना पूरा हुन्छ भन्ने । ‘समाजले अझै समान व्यवहार गर्दैन, खोइ के भनुम्,’ जितबहादुर बोल्दाबोल्दै रोकिए । नेपाल छुवाछूतमुक्त राष्ट्र घोषणा भएको १४ वर्ष पुगेको भोलिपल्ट जितबहादुरले अपमानको आफ्नै कथा सुनाउँदै थिए ।

समाज परिवर्तन भयो भनियो तर दलित भएकै कारण जितबहादुरहरूले भोगेका अथाह पीडाले कहिल्यै राज्य सञ्चालन गर्नेहरूलाई छोएन, न मर्दापर्दा काम लाग्ने भनिएका छिमेकीले नै कहिल्यै सम्मानको अनुभूति र आभास दिलाए । त्यस्तो हुन्थ्यो भने पश्चिम रुकुममा नवराज विक र उनका पाँच साथीको हत्या हुँदैन्थ्यो । यो घटनाले उनको मन पनि खुब रोएको छ । ‘मैले जीवनभर भेदभाव सहें । अब त मान्छेले मान्छेलाई प्रेम गर्दा हत्यासमेत गर्न थालियो । के भनुम्, के भनुम् हुन्छ मलाई,’ जितबहादुरको गला अवरुद्ध भयो ।

रुकुम पश्चिमको घटनाले उनलाई मात्रै होइन, समाजका हरेक तह र तप्कालाई झस्काएको छ, सरकारको उपल्लो तहले पनि ध्यान दिएजस्तो गरेको छ । तर, पाइला–पाइलामा जितबहादुरहरूले भोग्नुपर्ने भेदभाव र अपमानले धेरैलाई छुँदैन । कथित तल्लो जात भएकै कारण जितबहादुरहरूले भोगेका पीडाहरू बाहिर आउँदैनन्, आए पनि सबैलाई सामान्य लाग्न थालेको छ । उनी आफैं पनि भन्छन्, ‘म आफू कसैलाई भेदभाव गर्दिनँ, अरूले गर्छन् भने केही छैन ।’ कम्तीमा ‘मार्न आएका छैनन्, भेदभाव त गरेका हुन्’ भनेर चित्त बुझाउनुपर्ने बेला आएको उनले बताए ।

६७ वर्षका जितबहादुरले जीवनका ४५ वर्ष भारतमा बिताए । त्यहाँ चौकिदारी, भारी बोक्ने, भाँडा माझ्ने र सामान बेच्ने काम गरे । त्यहाँ हुँदा भेदभाव सहनुपर्थेन । नेपालबाटै गएका गैरदलित दौंतरीले पनि सँगै खान्थे तर जब नेपाल आए, प्यूठानमा बाल्यकाल बिताउँदाको झैं भेदभाव दोहोरियो । सानो हुँदा आफूले छोएको अरूले नखाएको, कथित उपल्लो जात भनिएकाको घरमा छिर्न नपाएको, आफूले छोएको सामान सुनपानी छर्केर घरभित्र लगेकोजस्ता तीता यादहरू उनले अझै बिर्सेका छैनन् ।

‘अहिले पनि लगभग त्यस्तै छ, नयाँ पुस्ताले त खासै भेदभाव गर्दैनन्, पुराना मान्छेहरूको सोच र व्यवहार फेरिएको छैन,’ उनले आफ्नो भोगाइ सुनाए । उनका सन्तान भारतमै हुर्किए, त्यहाँ कहिल्यै तल्लोस्तरको व्यवहार उनीहरूले भोग्नुपरेन, तर नेपाल आएपछि छिमेकीले नै तर्कने, छोएको खान नमान्ने गरे । ‘हामी तल्लो जातका हौं भनेर छोराछोरीलाई बुझाउनैं गाह्रो, कति नराम्रो मान्थे तर म एक्लैले के पो गर्न सक्छु र,’ उनी भन्छन्, ‘बुबा यहीं मरे, मेरो शरीर पनि यहीं मरोस् जस्तो लाग्यो । त्यसैले अपमान सहेर भए पनि बसुँला भनेर नेपाल आएँ ।’ आफ्ना दुई भदैनीले कुमार र चौधरीसँग विवाह गर्दा तिरस्कार सहनुपरेको सुनाउँदासम्म उनका आँखा रसाइसकेका थिए ।

नास्ता पसलको नजिकै मासु पसल छ । पकाएको खाजा खान त वरपरका मान्छे आउँदैनन् नै, काँचो मासु लिन पनि आउँदैनन् । गाउँका ठालु र बुद्धिजीवी भनिएकाहरू पनि बोलीमा भेदभाव नभएझैं गर्छन्, तर व्यवहारमा त्यो देखिन्न । खाजा खाने र मासु लिने बेला अरूकै पसलमा जान्छन् । त्यतिबेला जितबहादुरको मन दुख्छ, यद्यपि कहिल्यै केही भन्दैनन् । ‘मासु लिन पनि सबै हाम्रा जातका मात्र आउँछन्, अरू आउँदैनन् । ठीकै छ, आउनेलाई स्वागत गरिहाल्छु,’ उनले लामो सु्स्केरा हाले । कतिसम्म भने लकडाउनमा अलपत्र परेकालाई नि:शुल्क खाना खुवाउने उनको योजनामा अवरोध सिर्जना गरियो । भन्छन्, ‘बाटोमा अलपत्र परेकाहरूलाई खाना खुवाउन खोज्दा पनि मलाई लौरो लिएर खेद्न आए ।’

संविधानसभाको दोस्रो निर्वाचनमा जितबहादुर यस क्षेत्रबाट उम्मेदवार बनेका थिए । चुनावमा उठेपछि छिमेकीले हाक्काहाक्की हेप्न सकेनन् । व्यवहार बदलियो । ‘पहिले त धेरै भेदभाव गर्थे, टिकट पाएपछि कम भयो,’ उनको मुहार उजेलियो । यो क्षेत्रमा दलित समुदायको बसोबास न्यून छ । उनले जम्माजम्मी २ सय भोट पाए । भन्छन्, ‘त्यसपछि फेरि हेप्न थालिहाले । उनीहरूको दृष्टिकोणमा ‘यो कामी हो’ भन्ने हटेन ।’ नागरिकतामा उनको नाम जीबे कामी छ ।

नेपाल छुवाछूतमुक्त घोषणा भएको, संविधानको प्रस्तावनामै जातीय भेदभाव गर्न नपाइने उल्लेख गरिएको, जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत (कसुर तथा सजाय) ऐन, २०६८ आएको जितबहादुरलाई थाहा छ । सँगै के पनि थाहा छ भने कानुन त बनाइयो तर त्यसको कार्यान्वयनमा राज्यले चासो देखाएन, दलितमाथि अन्याय भइरह्यो, दोषीले छुटकारा पाइरहे । उनको पसलमा नास्ता गरेपछि उनलाई सोधियो, ‘तपाईं त नेता पनि हुनुहुँदो रहेछ । छुवाछूत कसरी अन्त्य होला ?’ एकछिनको मौनतापछि जितबहादुरले दिएको जवाफ यस्तो थियो, ‘मान्छेले मान्छेलाई प्रेम गर्न सिकाउनुपर्छ, भेदभाव आफैं हराएर जान्छ ।’ प्रकाशित : जेष्ठ २३, २०७७ १०:५३

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सुरक्षित जीवनका लागि जैविक विविधता 

सन्दर्भः विश्व वातावरण दिवस
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — केही दिनअघि दक्षिण भारतीय राज्य केरलामा जनावरमाथि मानिसको क्रुरताको एउटा घटना सार्वजनिक भयो । भुईकटहरभित्र विष्फोटक पदार्थ भरेर एउटा गर्भिणी हात्तीलाई खान दिइयो । उक्त हात्तीलाई मारियो ।

खाने क्रममा मुखभित्रै विस्फोटन भएर घाइते उक्त उक्त हात्ती तीन दिन भेलियार नदीमा सुँड डुबाएर बसेकी थिई । उक्त घटनालाई लिएर विश्वभरका संरक्षणकर्मीहरुले विरोध जनाइरहेका छन् । मानव निर्दोष जनावरसँग कतिसम्म क्रुर हुन्छ भन्ने यो उदाहरण काफी छ ।

हरेक वर्षको जुन ५ मा मनाइने विश्व वातवरण दिवसको केही दिनअघि भएको यो घटनाले अहिले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व छर्लङ बनाइदिएको छ । कोरोना महाव्याधिका कारण सिंगो विश्व आंशिक रूपमा लकडाउन छ । मानवीय गतिविधिहरु ठप्प छन्, फाटफुट रूपमा सवारी साधन चलेका छन्, अर्थतन्त्र धरासायी बन्दै गएको छ । एउटा भाइरसले सिंगो मानव समुदायलाई त्राहीत्राही बनाइदिएको छ ।

अर्कोतर्फ मानिसलाई छाडेर सिंगो पृथ्वीलाई हेर्ने हो भने करौडौं जीवहरुहरु खुसी देखिन्छन् । सफा र शान्त वातावरणमा उनीहरु रमाइरहेका छन् । मानिसहरु घरमै बस्न थालेपछि वन्यजन्तुहरु अहिले जताततै देखिन थालेका छन् । सधैं मानवीय गतिविधि र गाडीको आवाज सुनिने सहरी क्षेत्रमा हिजोआज चराचुरुंगीको आवाजले वातवरण गुञ्जायमान बनाइदिएको छ । कार्बन उत्सर्जन पनि घटेर वायुमण्डल सफा देखिएको छ । सहरी क्षेत्रमै स्वच्छ हावामा प्रदूषणको मात्रा निकै घटेको छ ।

पृथ्वी मानिसको मात्रै पेवा होइन, सबै प्राणीको साझा घर हो । वन्यजन्तुका विचरण क्षेत्र हामीले अतिक्रमण गर्दै जाँदा उनीहरू बाँच्नका लागि गर्नुपरेको संघर्षका क्रममा मान्छेका आमनेसामने भएका हुन् । हामीले उनीहरूका लागि सुरक्षित विचरणका क्षेत्र नछाड्ने हो भने धेरै प्राणी लोप भएर जान्छन् । धेरै वर्षदेखि यो क्रम चलिरहेकै छ । वन्यजन्तुले स्वतन्त्रतापूर्वक बाँच्न पाउने क्षेत्र बाधामुक्त भइदिए उनीहरू मान्छेका गाउँबस्तीमा आउँदैनन् ।

बितेका केही साता संसारको ध्यान सलहले आकर्षित गर्‍यो । फ्टयांग्राको उक्त प्रजातिलाई मान्छेले नियन्त्रण गर्नुपर्ने नै होइन । जब उनीहरूलाई आहारा बनाउने चराचुरुंगी मासिए, तिनको संख्या यति विघ्‍न बढ्यो की मान्छेलाई खाद्यसंकटको सामना गर्न दरिलो रोकथामको विकल्प खोज्न बाध्य पार्‍यो । संसारमा जहाँ कहीँ वन्यजन्तु र किराफ्ट्यांग्राले दुःख दिएका छन्, त्यसका मूल कारकलाई सुक्ष्म तवरले केलाउँदा मान्छेले प्राकृतिक सन्तुलनमा गरेको हस्तक्षेपकै उपज भन्ने देखाएका छन् ।

कोरोना महामारीका बेला मानवीय गतिविधि कम हुँदा पृथ्वीमा पाइने विभिन्न जीवका प्रजातिहरुलाई भने राहत मिलेको जस्तो देखिन्छ । कोरोना भाइरस वन्यजन्तु हुँदै मानिसमा सरेको विषयमा वैज्ञानिकहरु एक मत छन् । मानवीय क्रियाकलापका कारण बढेको जलवायु परिवर्तन, जंगली जनावरको ओसारपसार र व्यापार, वन फडाँनी, प्राकृतिक स्रोतमाथिको निरन्तर दोहन, कार्बन उत्सर्जन, तापक्रममा वृद्धि जस्ता कार्यहरुले परेको प्रतिकूल प्रभाव आज सिंगो मानव समुदायलाई भारी बनेको छ । प्रकृतिले मान्छेलाई प्रष्ट सन्देश दिएको छ– मिलेर बस ।

सन् २०२० का हरेकजसो ठूला कार्यक्रमहरु अनलाइन प्लटेफर्ममार्फत मनाइदै आइएको छ । यो वर्ष सुरक्षित जीवनका लागि जैविक विविधता भन्ने नाराका साथ वातवरण दिवस मनाइदै छ । मानिससहित करोडौं प्रजातिहरुको साझा घर पृथ्वी । यही साझा घरमा हरेक जीवहरुको आ–आफ्नो महत्व, विशेषता र अस्तित्व छ । ढुंगाको भर माटो, माटोको भर ढुंगा जसरी नै एउटा जीवको अस्तित्व अर्को जीवसँगै प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा गाँसिएको हुन्छ । पृथ्वीको यही विशिष्टकृत इकोसिस्टमले सबैलाई प्राणीहरुलाई बचाएको छ । स्वास्थ्य पारिस्थितकीय प्रणाली स्वास्थ्य जीवनको द्योतक पनि हो ।

प्रकृतिले हरेक जीवहरुका लागि बाँच्ने पाउने पूर्वाधार निर्माण गरिदिएको छ । फट्यांग्राादेखि हृवेल माछाको बासस्थान प्रकृतिले नै निर्माण गरिदिएको छ । हावा, पानी, बासस्थान, खानाको उपलब्धता लगायत अन्य विविध वातवरणीय पक्षहरु वातवरणमा पाइन्छन् । लोभी मानिसले आफ्नो महत्वकांक्षा पूरा गर्न प्रकृतिमाथि निरन्तरको दोहनले अन्य प्रजातिहरु पनि जोखिममा परेका छन् । इन्टर गर्भनमेन्टल साइन्स पोलिसी प्लेटफर्म अन बायोडाइर्भसिटी एन्ड इकोसिस्टम (आईपीबीईस)का अनुसार पृथ्वीमा १० लाख प्रजातिहरु लोप हुने खतरामा रहेको उल्लेख गरेको छ । मानवीय क्रियाकलापहरु नसच्चिने हो भने अबका वर्षहरु मानिसका लागि झनै खतरा हुने अनुसन्धानले देखाएका छन् ।

सन् २०५० सम्म विश्वका ७० प्रतिशत मानिसहरु सहरमा बस्ने संयुक्त राष्ट्रसंघले अनुमान गरेको छ । सहरी क्षेत्रहरु बढ्दै जाँदा वन फडानी पनि बढ्ने अनुमान छ । मावन–वन्यजन्तु द्वन्द्व र वन्यजन्तुको ओसारपसारका कारण तीनमा भएका रोगहरु मानिसमा सर्ने खतरा झनै बढ्ने अनुगमन गरिएको छ । यस्तो अवस्थामा प्रकृति र पारिस्थितकीय प्रणालीलाई नखल्बल्याउन वैज्ञानिकहरुले चेतावनी दिएका छन् । सहरी क्षेत्र बढ्दै गर्दा वन्यजन्तुको बासस्थान खुम्चने र ती जीवहरु मानव बस्ती नजिक आउँदा तीनमा भएका रोगव्याधिहरु सर्ने सम्भावना पनि बढेर गएको छ । त्यस्तो अवस्थाबाट बँच्नका लागि बेलैमा सोच्ने बेला आएको छ ।

खेतीपातीका लागि गरिने वन फडानी, प्रदूषण, रासायनिक पदार्थ, किटनाशक औषधी र जलवायु परिवर्तन अहिले हाम्रो सुरक्षित जीवनका लागि समस्या बन्दै गएका छन् । धेरै मात्रामा विषादी र रासायनिक फोहोरका कारण जमिनको उर्वर क्षमतामा ह्रास आउनुका साथै मौरीजस्ता परागसेचनमा प्रमुख भूमिका निर्वाह गर्ने प्रजातिहरु मासिने खतरा बढेको छ । यसले निकट भविष्यमा हामीलाई खाद्य संकटको झन् ठूलो समस्याको सामना गर्नुपर्ने विश्व खाद्य संगठनले उल्लेख गरेको छ । अन्य जीवहरुसँगको सह–अस्तित्व आजको आवश्यता देखिएको छ ।

स्वच्छ जैविक विविधताले मानिसलाई स्वच्छ जीवनसँगै आर्थिक फाइदा पनि पुर्‍याएको छ । विश्वको कूल गार्हस्थ उत्पादनको आधा हिस्सा जैविक विविधताले दिने सेवामा रहेको यूएनले जनाएको छ । वन्यजन्तु पर्यटनबाट मात्रै पनि विश्वमा करिब १ सय २० बिलियन आर्थिक कारोबार हुन्छ । हामी खाने करिब ७५ प्रतिशत बाली परागसेचनमा योगदान पुर्‍याउने जीवहरुको देन हो । स्वच्छ जैविक विविधताले विभिन्न रोगव्याधिलाई प्राकृृतिक रूपमा नष्ट गरेर मानिससम्म पुग्न दिँदैन । जसका कारण सरुवा तथा अन्य रोगहरु लाग्न कम हुन्छ । स्वच्छ वातावरणमा कम रोग फैलने र तहसनहस भएको क्षेत्रमा रोगहरु छिटो फैलने कारण पनि जैविक विविधतालाई लिन सकिन्छ । जैविक विविधताले वन्यजन्तु र मानिसबीचको प्राकृतिक चक्रलाई सन्तुलन बनाइरहेको हुन्छ ।

कोरोना महाव्याधिले मानिसको आर्थिक समाजिक जीवन प्रभावित त पारेको छ । तर, यसले निको हुँदै गएको पृथ्वीको घाउ (जलवायु परिवर्तन, कार्बन उत्सर्जन, प्रदूषण आदि)लाई मानिसले आफ्नो गतिविधिलाई कम गर्ने अवसर पनि दिएको छ । घरमै गर्न सकिने काम घरबाटै गर्न सकिन्छ । यसबाट यातायातमा प्रयोग हुने इन्धनको खपत कम हुन्छ भने अर्कोतर्फ प्रदूषणको मात्रा पनि कम गराउन सकिन्छ ।

यदि मानिसले प्रकृतिमाथि निरन्तर दोहन नै मात्रै गरिरहने, संरक्षणको कुनै उपायहरु नगर्ने हो भने कोरोना जस्तै अन्य विविध समस्याहरु झेल्नुपर्ने वैज्ञानिकहरुले बताएका छन् । कोरोना महामारीका कारण अहिले मुलुकभित्रै पनि धेरैले रोजगारी गुमाएका छन् । यस्तो अवस्थामा मानिसहरुले आफ्नो पेट पाल्न एवं आर्थिक गतिविधि सुचारु गर्नर् सजिलो उपाय खोज्ने क्रममा वन र वन्यजन्तुलाई निशाना बनाउने सम्भावना बढेको छ । सर्तक भएर संरक्षणकर्मीहरुले काम गर्नुपर्ने देखिएको छ । डब्लूडब्लूएफ नेपालका प्रमुख घनश्याम गुरुङका अनुसार अबका दिनहरुमा खाद्य संकटको समस्याहरु आउने भएकाले जमिन संरक्षण, वनक्षेत्रको संरक्षणमा झन चुनौती निम्तदैछ । यस्तै अवस्थामा राज्यका हरेक निकायहरुले बेलैमा सचेत भएर काम गर्नुपर्ने देखिएको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २३, २०७७ १०:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×