के जनजाति प्रतिष्ठान खारेज हुँदै छ ?

सरकार मातहतको प्रतिष्ठान रित्तिँदै, जनजाति आयोग गठन भएन
गणेश राई

काठमाडौँ — सरकार मातहत कुनै एक निकायमा पदाधिकारी रिक्त हुनु त्यत्ति अनौठो होइन । तर, आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानमा पदाधिकारी रिक्त भएसँगै सरकारले प्रतिष्ठान खारेज गर्ने हो कि भन्ने आशंका उब्जिएको छ ।

चारवर्षे कार्यकाल सकिएसँगै प्रतिष्ठानका उपाध्यक्ष चन्द्रबहादुर गुरुङ र सदस्यसचिव गोविन्दलाल माझीको यही वैशाख २६ गते बाहिरिँदै छन् । गुरुङ तत्कालीन सत्ता साझेदार राप्रपा र माझी एमालेबाट नियुक्त हुन् ।

‘सरकारले अब प्रतिष्ठान खारेज गर्ने हो कि ?’ संशय व्यक्त गर्दै आदिवासी जनजाति महासंघका पूर्वमहासचिव प्राध्यापक डा. ओम गुरुङ भन्छन्, ‘संविधानमै व्यवस्था भएको आदिवासी जनजाति आयोगसमेत अहिलेसम्म गठन गरेको छैन । प्रतिष्ठान खारेज गरेर आयोग गठन गर्न लागेजस्तो बुझिन्छ ।’

अधिकारकर्मी र अभियनताहरू आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानलाई सात दशकभन्दा लामो आदिवासी आन्दोलनको उपजका रूपमा लिन्छन् । तत्कालीन प्रजातान्त्रिक सरकारले विगतको राज्यसत्ताले हेलाहोचोमा राखेको समुदायको पहिचान उजागर गर्ने उद्देश्यसहित राष्ट्रिय जनजाति विकास समिति (गठन) आदेश, २०५४ जारी गर्‍यो । ‘जनजाति’ भन्नाले सामान्यतया आफ्नै मौलिक भाषा र संस्कृति भएका, सामाजिक विकासका दृष्टिले अन्य जाति भन्दा पछि परेका’ भनेर गठन आदेशमा उल्लेख छ ।

त्यसपछि आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ऐन, २०५८ जारी भएसँगै प्रतिष्ठान गठन भएको हो । त्यसअघिको विकास समिति खारेज भयो । उक्त ऐनले ‘आदिवासी जनजाति’ को परिभाषामा ‘आफ्नो मातृभाषा र परम्परागत रीतिरिवाज, छुट्टै सामाजिक संरचना र लिखित वा अलिखित इतिहास भएको अनुसूची बमोजिमको जाति वा समुदाय सम्झनुपर्छ’ उल्लेख छ । ऐनको दफा–४ (१) मा ‘प्रतिष्ठान अविच्छिन्न उत्तराधिकारवाला स्वशासित र संगठित संस्था हुनेछ’ उल्लेख छ ।

ऐनअनुसार ५९ आदिवासी जनजाति सूचीकृत छन् । जसलाई लोपोन्मुख, अति सीमान्तकृत, सीमान्तकृत, सुविधा वञ्चित र उन्नत समूहमा वर्गीकरण गरिएका छन् । प्रतिष्ठानको मुख्य उद्देश्य सम्बन्धित समुदायको सामाजिक, शैक्षिक, आर्थिक, सांस्कृतिक विकास तथा उत्थानजस्ता सर्वांगीण विकास गर्नु रहेको छ । उनीहरुको भाषा, लिपि, संस्कृति, साहित्य, कला, इतिहास, परम्परागत ज्ञान तथा सीपको संरक्षण प्रवर्द्धन गर्नु हो । त्यसअनुसार कुसुन्डा, राउटे, चेपाङ, राजी, कुशवाडियालगायत अल्पसंख्यक तथा लोपोन्मुख जातिको पहिचान उजागर हुन सकेको समाजशास्त्री डा. गुरुङको ठम्याइ छ ।

अधिकारकर्मी मल्ल के सुन्दर आयोग गठन नभएको अवस्थामा प्रतिष्ठान रिक्त भएसँगै आदिवासी जनजाति समुदायका निम्ति सरोकार निकाय शून्य हुने बताउँछन् । ‘प्रतिष्ठान पूरै सरकारी इकाइ पनि होइन र पूरै आन्दोलनको काम गर्ने पनि होइन,’ मल्ल भन्छन्, ‘बीचको भूमिकामा रहेर काम गर्न स्थापना भएको हो । सुरुको केही वर्ष सीमाभित्र रहेर उद्देश्यअनुसारका कामहरू गरेको थियो । प्रतिष्ठानको क्षेत्र बृहत् छ तर पछिल्लो नेतृत्व फितलो भएपछि तलब भत्ता लिने निकायमात्र बनेको स्थिति छ ।’

संघीयता लागू भएसँगै प्रतिष्ठानको बजेट तथा कार्यक्रम कटौती गरिएका छन् । स्थानीय सरकारमार्फत आदिवासी जनजाति समुदायको उत्थान तथा सशक्तिकरण बजेट दिइने भनिए पनि व्यवहारमा लागू नभएको उनले बताए । ‘प्रतिष्ठान सरकारको मात्र भर पर्नु पर्दैनथ्यो, स्वायत्त निकाय भएकाले अरु स्रोत जुटाएर उद्देश्यअनुसार काम गर्नुपर्थ्यो तर त्यो भएन,’ मल्ल भन्छन्, ‘आदिवासी जनजातिका जेजति मुद्दाहरु छन्, प्रतिष्ठानले त्यसको उठान गर्न, गराउन सकेन । जागिरे मनोवृत्तिमात्र रहेको छ ।’

समाजशास्त्री गुरुङ मुद्दाप्रति अनभिज्ञ व्यक्तिलाई दलीय भागबण्डामा पदाधिकारी नियुक्ति गरिएकाले प्रतिष्ठान निष्क्रिय बन्न पुगेको उल्लेख गर्छन् । ‘प्रशासनिक क्षमता, योग्यता भएका व्यक्तित्व पदाधिकारी नियुक्ति नहुँदा २०६२/६३ पछि धेरै राम्रो काम गर्नुपर्नेमा प्रतिष्ठानले हैसियत गुमाउँदै गयो,’ गुरुङ भन्छन्, ‘प्रतिष्ठान स्वायत्त निकाय भएकाले कि शक्तिशाली प्रतिष्ठान गठन गर नत्र राजनीतिक कार्यकर्ता भर्ती गर्ने निकाय नबनाऊ । पहिचानको नाम सीमित कार्यकर्तालाई बजेट बाँड्ने काम बन्द हुनुपर्छ ।’

सदस्यसचिव गोविन्दलाल माझीले प्रतिष्ठान स्थापनाको करिब दुई दशकमा केही महत्वपूर्ण र ऐतिहासिक काम भएको बताए । उनका अनुसार सूचीकृत आदिवासी जनजातिमध्ये करिब ४५ वटाको अध्ययन अनुसन्धान गरी इथ्नोग्राफिक प्रोफाइल पुस्तक कृति प्रकाशित छन् । त्यसैगरी विभिन्न मातृभाषाका साहित्य कृति प्रकाशित छन् भने मातृभाषा सेवामा संलग्न स्रष्टालाई पुरस्कृत गरिँदै आएको छ । प्रतिष्ठानले आदिवासी जनजातिको परिचयपत्र वितरण गर्दै आएको छ । तर, आरक्षण व्यवस्थामा उपयोग हुनुपर्ने उक्त परिचयपत्र सरकारको सबै निकायले मान्यता दिएका छैनन् । त्यसैगरी प्रतिष्ठानले राउटेलगायत लोपोन्मुख समुदायलाई वार्षिक रुपमा राहत दिने गरेको छ । भाडाको घरमा सञ्चालित प्रतिष्ठानमा हाल ९ शाखा अधिकृतसहित ३४ कर्मचारी कार्यरत छन् ।

प्रतिष्ठान ऐनबिनै सूचीकरण

मुलुकका आदिवासी जनजातिको सूचीकरण कार्य प्रतिष्ठान ऐनअनुसार हुनुपर्छ । तर पछिल्लो पटक सरकार तथा संसदबाट ‘राना थारु’लाई छुट्टै आदिवासी जनजातिमा सूचीकृत गरियो । उक्त प्रक्रिया गलत भएको प्राध्यापक ओम गुरुङ बताउँछन् । सरकारले गुरुङको संयोजकत्वमा आदिवासी जनजाति पुनःसूचीकरण उच्चस्तरीय कार्यदल गठन गरेको थियो । कार्यदलले सूचीकृत ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये फ्रि र छैरोतन जाति नपाइएकोले खारेज हुनुपर्ने र वनकरिया/प्रजा जाति चेपाङ नै भएकोले त्यसमा समाहित गर्नुपर्ने सुझाव दिएको थियो । साथै, सबैगरी ८२ वटा आदिवासी जनजातिको नयाँ सूचीसहित प्रतिवेदन सरकारलाई बुझाएको थियो ।

सोनाहा जातिले आफूलाई आदिवासी जनजातिमा सूचीकृत गराउन सर्वोच्च अदालतमा रिट दायर गरेको थियो । उक्त रिटमाथि फैसला गर्दै अदालतले सोनाहालाई आदिवासी जनजातिमा समावेश गर्न भनेको थियो । राना थारु र सोनाहा सूचीकृत गर्नेबारे प्रतिष्ठानलाई कुनै जानकारी नरहेको सदस्यसचिव माझीले बताए । प्रकाशित : वैशाख १९, २०७७ १७:१०

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

लेखकको अनुभव- लकडाउन साधनाको सुनौलो अवसर

गणेश राई

काठमाडौँ — अवकाशपछि धेरैको दिनचर्या फुर्सदिलो हुने गरेको छ । कोभिड–१९ को महामारीले लकडाउन (बन्दाबन्दी) भएपछि भने लेखकीय जिन्दगीमा अतिरिक्त फुर्सदले नयाँ उभार ल्याएको केही ज्येष्ठ लेखकले बताएका छन् । विश्वविद्यालयबाट अवकाशप्राप्त तिनै लेखक एवं भाषाशास्त्रीको अनुभूति यहाँ प्रस्तुत छ ।

संस्कृतिविद् वीणा पौड्याल हिजोआज घरकै पुस्तकालमा बिताउँछिन् । वेद, पुराण, महाभारत, भागवत गीता लगायतका पात्रहरू केलाउँदैमा उनको आधा दिन पुस्तकालयमै कट्छ । ‘महामारी दुःखदायी भए पनि अवसर हो, उपयोग गर्नुपर्छ,’ उनी भन्छिन् ।

पौड्याल त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट अवकाशप्राप्त प्राध्यापक हुन् । मूर्तिकलामा विद्यावारिधि उनी ‘विविध आयाममा नेपाली महिलाहरू’ पुस्तकको लेखकसमेत हुन् । उनका १४ कृति प्रकाशित छन् । ‘सांस्कृतिक, राजनीतिक, धार्मिक मूल्यमान्यताभित्र महिलाहरू अटाएका छन्,’ काठमाडौंवासी पौड्याल भन्छिन्, ‘शास्त्र र व्यवहारमा गरिने चिन्तनलाई औंल्याउँदै छु ।’

प्रदेश नं. १ को धरानमा रहेका भाषाशास्त्री टंक न्यौपानेको दिनचर्या लेखन र पठनमै बित्दै छ । ‘लकडाउन मेरा लागि राम्रो भइरहेको छ,’ ७२ वसन्त टेकेका न्यौपानेले भने, ‘प्रदेशकै लेखक स्रष्टाहरूको कृति पढेर समीक्षासमेत लेख्दै छु ।’ श्री जबेगुको कथासंग्रह र अर्का ५१ वर्षे लेखक गुरुङ रामप्रकाश ‘समथिङ’को ५१औं कृति पढिरहेको उनले सुनाए ।

प्राध्यापक न्यौपाने लकडाउनअघि पाँचथर र भोजपुरको दुङ्‌मा गाउँको स्थलगत अध्ययन भ्रमणमा रहेछन् । ‘भोजपुरको दुङमाली भाषाको व्याकरण लेख्दै छु, सय पृष्ठ नाघिसक्यो,’ उनले भने, 'कतै कोलाहल छैन । संकलित सामग्रीलाई बडो आनन्दले लेखन कार्य गरिँदै छ । यो त साधनाको सुनौलो अवसर जस्तो लागिरहेको छ,’ उनी धनकुटाको आठपहरिया भाषामा विद्यावारिधिप्राप्त लेखक हुन् ।

भाषाशास्त्री चूडामणि बन्धु अवकाशको जिन्दगी प्रायः चितवनको भण्डारास्थित घरमा बिताइरहेका छन् । ‘लकडाउन ठिकै छ, पहिलोदेखि अधुरा रहेका काम गर्दै छु,’ मिष्ठभाषी बन्धुले सुस्तरी बोले, ‘लेख्ने, पढ्ने काममै छु । पहिल्यैदेखि तयारीमा जुटेको पर्यायावाची शब्दकोशको कामा पूरा हुँदै छ ।’ कर्णालीको लोकसंस्कृति अध्ययनमा संयुक्त रुपमा मदन पुरस्कारबाट सम्मानित बन्धुले अहिले लोकसाहित्यका सामग्रीलाई समेत पुस्तकाकार दिँदै रहेको बताए । ‘छन्द कविताको सम्पादन कार्य पनि ल्यापटपमै गर्दै छु,’ उनले भने ।

अधिक विद्यार्थीलाई ‘चूडामणि गौतम अंग्रेजी ग्रामर’ प्रिय लाग्छ । उनै ७७ वर्षीय गौतम यतिखेर ‘गौतम बृहत्तर नेपाली शब्दकोश’को सम्पादनको अन्तिमतिर छन् । ‘जिन्दगीको एउटा किताब समाजलाई समर्पण गर्न तम्सिँदै छु,’ उनले भने, ‘यो १ हजार ७ सय पृष्ठको हुनेछ ।’ गौतमकृत शब्दकोश कृतिको पंक्तिमा यो १४औं हुनेछ । यसअघि उनका अंग्रेजी–अंग्रेजी, अंग्रेजी–नेपाली, नेपाली–अंग्रेजी शब्दकोश प्रकाशित छन् । समग्र कृतिका हिसाबले १०२ औं नम्बरमा रहेको गौतमले बताए। काठमाडौंको डिल्लीबजार रहेका गौतम दैनिक १० घन्टा आफैं कम्प्युटर चलाएर लेखन, सम्पादन जुट्ने गरेका छन् ।

लोकसंस्कृतिविद् प्राध्यापक मोतीलाल पराजुली काठमाडौंको स्युचाटारमा बस्छन् । उनका लोकसंस्कृति, लोकसाहित्य, छन्द, रस, अलंकारलगायत विधाका १५ वटा कृति प्रकाशित छन् । ‘केही वर्षदेखि क्यान्सर र दमको रोगी छु,’ उनले भने, ‘लकडाउनकै बेला मेरा ६ वटा अधकल्चा कृतिलाई पूर्णता दिँदै छु ।’ रोगले गर्दा धेरै चिन्तनमनन गर्न नसकेको उनले बताए ।

भाषाशास्त्री नोवलकिशोर राईले आफू पनि विधागत काममा लागिरहेको सुनाए । ‘लकडाउनलाई सकारात्मक रुपमा लिएको छु र यसले फाइदा भएको छ,’ ललितपुरको धोबिघाट रिङरोडभित्र निवास रहेका प्राध्यापक राई भन्छन्, ‘चारैतिरको हावापानी स्वच्छ भएको छ। बोटबिरुवा सफा शुद्ध भएका छन् । हामी भाग्यमानी भयौं । कोरोनाले हाम्रो देशमा एक जनाको पनि ज्यान लिएको छैन ।’

राईले सन् १९८५ मै पुना विश्वविद्यालयबाट भाषाविज्ञान विषयअन्तर्गत ‘बान्तावा भाषाको व्याकरण’मा विद्यावारिधि हासिल गरेका हुन् । यतिखेर उनी ‘बान्तावा–नेपाली–अंग्रेजी शब्दकोश’ निर्माणको अन्तिम चरणमा जुटेका छन् । ‘अहिले नित्यकर्म र शब्दकोश निर्माणमा समय बित्दै छ,’ ७४ वर्षीय राईले भने, ‘त्योभन्दा पनि उहिल्यै एसएलसी दिँदाका साथीहरूलाई खोजीखोजी फोन गरेँ । एसएलसी छिचोल्न नसकेकालाई भेटेँ। हेडमास्टर भएर रिटायर्ड भएर बसेका छन् ।’

संस्कृतिविद् तेजेश्वरबाबु ग्वंगः उमेरले ८५ वर्ष पुगेका छन् । ‘लकडाउनको सदुयोग गर्दै छु,’ ठट्यौलो पारामा उनले भने, ‘पेन्सन छ, टेन्सन छैन । घरको नामै निष्ठा छेँ हो । निष्ठापूर्वक बस्छु ।’ उनी भक्तपुर निवासी पूर्वप्राध्यापक हुन् । उनका संस्कृतिसम्बन्धी ८ वटा कृति प्रकाशित छन् ।

‘अहिले कोरोना भाइरस किन फैलियो भन्नेबारे विश्लेषण गर्दै छु,' उनले भने, ‘२०२२–२३ सालतिर जापान, कोरियालगायत मुलुकको भ्रमण गर्दा त्यहाँको नाइट्रोजन फ्याक्ट्री, हिरोसिमा, नागासाकी गएको थिएँ । प्रकृतिमाथि गरिएको विध्वंशले यो कोरोना भाइरस आएको हो भन्ने मेरो निष्कर्ष हो । यही लेख्दै छु ।’ उमेरका कारण घरबाहिर धेरै हिँडडुल नगर्ने भएकाले घरबन्दी हुँदा खासै समस्या नपरेको उनले बताए ।

कवि तुलसी दिवसलाई भने पहिलोपटक औपचारिक घरबन्दीमा रहँदा सुरुवाती दिनमा केही असहज भएछ । ‘घरबन्दीको ३६ दिनले आफैंतिर फर्काएको अनुभव गरेको छु,’ उनले भने, 'अरुबाट मात्रै होइन मानसिक र आन्तरिक व्यवधानको पनि अनुभूत गरेँ । मैले सूक्ष्म चिन्तन गरेर लेखेको छैन । मेरा केही कृतिलाई नयाँ संस्करणमा ल्याउन तयारी गर्दै छु ।’ ती पुस्तक तीन दशकअघि प्रकाशित ‘तुलसी दिवसका कविताहरू’, ‘नेपाली लोककथा’ र नयाँ कृतिका रुपमा अभि सुवेदीद्वारा अंग्रेजीमा अनुदिन ‘दिवसका कविताहरू’ रहेको उनले जानकारी दिए ।

‘आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक मूल्य र संरचनामा मान्छे आफू बाँचिएन भने अर्थहीन हुने रहेछ,’ प्राध्यापक दिवसले दार्शनिक पारामा भने, ‘आफू सुरक्षित रहेर अरुलाई असुरक्षित बनाउने होइन । जिन्दगी खोजेजस्तो, चाहेजस्तो हुँदैन । देखेभन्दा नदेखेको ज्यादा तर जिन्दगी बाँच्ने चाहना मान्छेमा जाग्छ। नदीजस्तो भएर बगिरहन्छ । रोक्न खोजेर हुँदैन ।’

देश–विदेशमा प्रस्तुत गरेका नेपाली र अंग्रेजी भाषाका कार्यपत्रहरूको अलग्गै संग्रह बनाउने क्रममा पनि आफू लागिरहेको कवि दिवसले बताए ।

प्रकाशित : वैशाख १७, २०७७ १९:१६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×