पृथ्वी नजिक आउन लागेको छुद्र ग्रह कति हानिकारक ?

ग्रह बन्‍न नसकेका आकाशीय पिण्डहरुलाई छुद्र ग्रहको रुपमा लिने गरिन्छ। '१९९८–ओआर–२' नामक यो ग्रह अन्य छुद्र ग्रहको तुलनामा ठूलो हो।
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — मंगलबार रातिबाट पृथ्वी नजिकै आउने भनिएको छुद्र ग्रह (एस्टोरोइड) देखि आत्तिइहाल्नुपर्ने अवस्था नरहेको नासाले जनाएको छ। नासाका प्लानेटरी डिफेन्स अफिसर लिन्डी जोनशनले नासा टीभीको लाइभ कार्यक्रममा सोधिएको प्रश्नमा अप्रिल २९ मा पृथ्वीको नजिक आउने उक्त छुद्र ग्रहबाट कुनै खतरा नरहेको बताएका हुन्।

'१९९८–ओआर–२' नाम गरेको उक्त छुद्र ग्रहलाई नासाले २० वर्षदेखि ट्र्याक गर्दै आइरहेको नासाका जेट प्रपलसन ल्याबोरोटरीस्थित सेन्टर फर नियर अर्थ अब्जेक्ट स्टडिज (सिनियोस) का निर्देशक पल्स चोडसले उल्लेख गरेका छन्।

नासाका अनुसार यो छुद्र ग्रहको चौडाइ २ देखि ३ किलोमिटर र १ देखि २ माइल लम्बाइ रहेको छ। पृथ्वी नजिक आउने आकाशीय पिण्डहरुमध्ये केही ठूलो भएकाले यसलाई नासाले ट्र्याक गरेको जनाइएको छ।

नेपाल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटी (नासो) ले सोमबार एक विज्ञप्ति जारी गर्दै यो छुद्र ग्रहबाट आत्तिनुपर्ने अवस्था नरहेको बताएको छ। नासोको अनुसार छुद्र ग्रह पृथ्वीभन्दा ६२ लाख ८२ हजार किलोमिटर टाढा रहनेछ। यो दुरी चन्द्रमा र पृथ्वीबीचको दुरीभन्दा १६ गुणाले टाढा हो। पृथ्वी र चन्द्रामा बीचको दुरी ३ लाख ८४ हजार किलोमिटर छ।

प्राध्यापक एवं कस्मोलोजिस्ट उदयराज खनालले यो ग्रह धेरै टाढा भएकाले पृथ्वीमा आउने कुनै सम्भावना नरहेको बताए। पृथ्वीमा अन्यत्रबाट धुलो, कण तथा आकाशीय पिण्ड खस्ने गरेको उनको भनाइ छ।

अन्तरिक्ष विज्ञानमा विद्यावारिधि गरेका त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय भौतिक विज्ञान विभागका प्रमुख विनील अर्यालका अनुसार यो छुद्र ग्रह अन्य छुद्र ग्रहको तुलानामा ठूलो हो। 'ठूलो भए पनि पृथ्वी र चन्द्रामाबीचको दूरीभन्दा धेरै गुणा टाढा हुने भएकाले खतरा छैन,' उनले भने।

के हो छुद्र ग्रह ?

प्राध्यापक अर्यालका अनुसार ग्रह बन्न नसकेका आकाशीय पिण्डहरुलाई छुद्र ग्रहको रुपमा लिने गरिन्छ। सौर्य मण्डलमा धेरै आकाशीय पिण्ड रहेको र तिनले पनि सूर्यलाई परिक्रमा गर्ने गरेको अर्यालले बताए। छुद्र ग्रहलाई आकारको आधारमा विभिन्न भागमा विभाजन गरिएको छ। अन्तरिक्षमा ५ सय किलोमिटरभन्दा ठूलो आकार भएका छुद्र ग्रह ३ वटा रेकर्ड गरिएको छ।

यस्तै सय किलोमिटर भएका करिब २ सय वटा, ५ किलोमिटरसम्मका ९० हजार, ३ किलोमिटरसम्मका २ लाखभन्दा बढी छुद्र ग्रह सौर्य मण्डलमा घुमिरहेको उनले बताए। 'मंगल ग्रहदेखि र बृहस्पतिसम्मको खाली भागमा सूर्यलाई परिक्रमा गर्ने धुलो, कण, छुद्र ग्रह, ढुंगा लगायतका वस्तु धेरै छन्,' प्राध्यापक उदयराज खनाल भन्छन्, 'ती वस्तुलाई अन्य ठूला आकाशीय पिण्ड (ग्रह, सूर्य) ले पनि आफूतिर तान्ने गरेकाले गुरुत्वाकर्षणका कारण घुमिरहेका छन्।' त्यस्ता आकाशीय पिण्ड नै पृथ्वीमा नियमित रुपमा खस्ने गरेको अर्यालले बताए।

पृथ्वीमा खसे कति हानिकारक?

पृथ्वीमा दैनिक रुपमा आकाशीय पिण्डहरु खस्ने गरेको वैज्ञानिकहरु बताउँछन्। १ दशमलव ४ किलोमिटरसम्म छुद्र ग्रह/आकाशीय पिण्ड पृथ्वीको सतहमा खसे धेरै नै क्षति हुन्छ। यस्ता पिण्डबाट उत्पन्न हुने ऊर्जाले समग्र पृथ्वी र यहाँ भएका जैविक प्रणालीलाई प्रभाव पर्ने प्राध्यापक अर्यालले बताए। अहिलेसम्म ठूला छुद्र ग्रह पृथ्वीमा ५ लाख वर्षको अन्तरालमा खस्ने गरेको अध्ययनले देखाएको उनले जानकारी दिए।

१९९८-ओआर-२ छुद्र ग्रह । तस्बिरः नासा

अर्यालका अनुसार सानो आकारका 'एस्टोरोइड'हरु पृथ्वीतिर आइरहेका हुन्छन्। पृथ्वीमा आइरहने स-साना चौडाइ मिटरका त्यस्ता आकाशीय वस्तु वायुमण्डलको माथिल्लो सतहमा बिलाएर जान्छन्। यदाकदा केही आकाशीय टुक्रा भने खस्ने गरेका छन्। यस्ता पिण्ड र कणहरुले पृथ्वीको तौल बढिरहेको उनले सुनाए।

स-साना पिण्ड वायुमण्डलसँगको घर्षणबाट उत्पन्न हुने तापका कारण त्यतिकै बिलेर बिलाउने गरेको उनले बताए। यस्ता बिलाएर जाने पिण्डलाई तारा खसेको भन्ने गरिन्छ। 'प्राय: आकाशीय पिण्डहरु धातु वा अन्य कुनै गह्रौं वस्तुबाट बनेको भनिन्छ,' प्राध्यापक अर्यालले भने, 'तर स-साना एस्टोरोइडमा केके वस्तु हुन्छ भन्ने कुरा अझै पनि थाहा हुन सकेको छैन।'

एक सय किलोमिटरभन्दा बढी व्‍यास भएका एस्टोरोइडको भित्री भाग फलामभन्दा कडा वस्तु, बीच भागमा आइस (विभिन्न ग्यासको आइस), सतहमा कार्बन हुने गरेको छ। ठूला छुद्र ग्रहको सतहमा एमिनो एसिड पनि भेटिने गरेको अर्याल बताउँछन्।

'१९९८–ओआर–२' छुद्र ग्रहलाई देख्न सकिन्छ ?

यो छुद्र ग्रहलाई नासाले नियर अर्थ अब्जेक्ट भनेको छ। पृथ्वीदेखि ३० मिलियन माइल नजिक देखिने आकाशीय पिण्डहरुलाई नियर अर्थ अब्जेक्ट भनिन्छ। दूरीका हिसाबले धेरै टाढा भएकाले यसलाई आँखाले देख्न नसकिने वैज्ञानिकहरुले बताएका छन्।

नेपाली समय अनुसार मंगलबार राति ११ बजेदेखि यसलाई देख्‍न सकिने प्राध्यापक अर्यालले बताए। यसका लागि विभिन्न मुलुकहरुले भर्चुअल अब्जर्भेसन गर्ने गरेका छन्। तर, यो छुद्र ग्रह हेर्नका लागि टेलिस्कोप आवश्यक पर्छ। प्रकाशित : वैशाख १६, २०७७ १९:५५

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

चमेराबाट कोरोना भाइरस फैलिएको हो ?

चमेराबारे धेरै नै नकारात्मक कुरा फैलाएको भन्दै दक्षिण एसियाका चमेरा अनुसन्धानकर्मी चिन्तित
गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — कोरोना भाइरसको उत्पत्तिबारे यतिबेला वैज्ञानिकहरुले विभिन्‍न दाबी गरिरहेका छन् । चमेरो हुँदै कुनै समुद्री जीवमार्फत मानिसमा कोरोना भाइरसको स‌ंक्रमण भएको चर्चा अलि धेरै भएको छ । कोरोना भाइरसको मुख्‍य स्राेत चमेरो भन्दै चर्चा परिचर्चा हुन थालेपछि चमेराका बारेमा खोज अनुसन्धान गर्दै आएका अनुसन्धानकर्मी चिन्तित देखिएका छन् ।

चमेरासम्बन्धी अनुसन्धान गर्दै आएका दक्षिण एसियाका ६४ जना कायरेप्टेरोलोजिस्‍ट (चमेराको अध्ययन गर्ने)हरुले कोभिड–१९ चमेराबाट फैलिएको आरोप निराधार र गलत भएको बताएका छन् । उनीहरुले कोभिड–१९ चमेराका कारण नफैलिए र नकरात्मक तथ्यहरुको पछाडि नलाग्न पनि आग्रह गरका छन् ।

नेपाल, भारत, भुटान, श्रीलंका, बंगलादेश र पाकिस्तानका अनुसन्धाकर्मी एवं संरक्षणकर्मीहरुले कोभिड–१९ फैलनुमा चमेराको कुनै भूमिका नरहेको प्रष्ट्याएका हुन् । हालसम्म कुनै पनि वैज्ञानिक अनुसन्धानले चमेराका कारण कोरोना भाइरस फैलिएको भन्ने प्रमाणित नगरेको उनीहरुको दाबी छ ।

भारतका चमेरा अनुसन्धानकर्मी रोहित चक्रवर्तीले कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा भने, ‘सार्स–कोभ–२ को उत्पत्ति कहाँबाट भएको भन्ने कुरा अहिलेसम्म थाहा छैन । वैज्ञानिक आधारबिना चमेरालाई महामारीको दोष लगाउन थालिएको छ । यो कार्य गलत हो ।’

कोरोना भाइरस जीव हुँदै मानिसहरुमा सरेको बताइएको छ । चीनको वुहानमा रहेको मासु बजारबाट कोरोना विश्वभर फैलिएको थियो । उनीहरुले महामारीको रुपमा फैलिएको कोभिड–१९ र चमेरामा भेटिएको ब्याट कोरोना भाइरस फरक रहेको बताएका छन् ।

सार्स-कोभ-२ र चमेरा भाइरस

चमेरामा आरए–टीजी–१३ नाम गरेको ब्याट कोरोना भाइरस भेटिएको र यो सार्स-कोभ–२ भन्दा धेरै नै फरक रहेको श्रीलंकामा चमेरा सम्बन्धी अनुसन्धान गर्दै आएका थारक कुसुमिन्डाले कान्तिपुरलाई बताए । उनले भने,' यी दुई भाइरसहरु कोरोना भाइरसको एउटै परिवारभित्र त पर्छन् । तर,यी भाइरसहरु करिब ४० देखि ७० वर्षअघि नै छुट्टिएर उत्परिवर्तित भएको नयाँ अनुसन्धानले देखाएको छ । ' मानिसहरुमा लागेको सार्स-कोभ-२ लगाउनुमा चमेराको कुनै योगदान नरहेको उनले दाबी गरे । कुनै एउटा माध्यम (होस्ट)हुँदै यो भाइरस मानिसमा आइपुगेको उनले बताए ।

पर्वतमा भेटिएको नक्कली बोक्सी (लाइडोडर्मा लाइरा) चमेरो । तस्बिर सौजन्‍यः सञ्‍जिव बानियाँ ।

अनुसन्धानकर्ता कुसुमिन्डाले चमेरालाई नै दोषारोपण गरेर केही नहुने बताउँदै उनले अन्य जीवहरुमा पनि अनुसन्धान गरिनुपर्ने बताउँदै विश्‍वभर वन्यजन्तुको चोरी सिकारी र बेचबिखनमा प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने बताए ।

इन्डियन काउन्सिल अफ मेडिकल रिसर्च(आईसीएमआर)ले गरेको अनुसन्धानबाट दक्षिण एसियामा दुई प्रजातिका चमेरामा ब्याट कोरोना भाइरस भेटिएको जनाएको छ । र यो कोरोना भाइरस अहिले माहामारीको रुपमा फैलिएको सार्स कोभिड–२ नभएको र कोभिड–१९ को संक्रमण नगर्ने आईसीएमआरले जनाएको छ ।

चमेराको दिसाबाट कोरोना फैलने कुरा पनि गलत भएको अनुसन्‍धानकर्ता चक्रवर्तीले कान्तिपुरलाई बताए ।

सार्स-कोभ–२ भाइरसको उत्पत्ति कहाँबाट भयो भन्नेबारे हालसम्‍म कसैले ठोस तथ्‍य पत्ता लागेका छैन । कसैले वुहानको सी फूड मार्केटमा कुनै जीवको मार्फत हुँदै मानिसमा पुगेको अनुमान गरिएको छ । कसैले चमेराबाट सरेको भाइरस कुनै अर्को जीवमा गएर त्यहाँ उत्परिवर्तित भएर मानिसमा पुगेको दाबी गरेका छन् । कसैले सालक हुँदै मानिसमा सरेको दाबी गरेका छन् भने कसैले चमेरामा भएको भाइरस सर्पमा पुगेर उत्परिवर्तित भएर मानिसमा पुगेको बताइरहेका छन् ।

सन् २०१३मा अनुसन्धानकर्ता शी झेङ लीले एउटा अनुसन्धान गरेकी थिइन् । हर्स सू ब्याट प्रजातिमा भेटिएको आरए–टीजी–१३ ब्याट कोराना भाइरस र सार्स–कोभ–२ को जेनोम म्याच गराउँदा ९० प्रतिशत उस्तै रहेको पाइएको थियो । उक्त अनुसन्धानले यी भाइरसकोव पुर्खा एउटै रहेको दाबी गरेको थियो । तर,यी भाइरसहरु ३०देखि ७० वर्ष पहिले नै छुट्टिएर उत्परिवर्तित भएको उनको अनुसन्धानले जनाएको छ ।

चमेरा अनुसन्धानकर्मीहरुले पनि यही विषयलाई लिएर चमेरालाई रोग फैलाएको आरोप लगाउनु गलत भएको बताएका छन् । चमेरा अनुसन्धानकर्मीहरुका अनुसार दक्षिण एसियामा दुई वटा चमेराका प्रजातिमा ब्याट कोरोना भाइरस भेटिएको बताए । तर उक्त भाइरस सार्स–कोभ–२ भन्दा भिन्नै रहेको जनाएका छन् ।

आईसीएमआरले बदुरा चमेरो ‘इन्डियन फ्लाइङ फक्स’ र जिब्रो पड्काउने फलाहारी चमेरो ‘फुल्भोस फ्रूट ब्याटमा’ मा पनि ब्याट कोरोना भाइरस भेट्टाएको थियो ।

चमेरामा धेरै भाइरस किन पाइन्छन् ?

चमेरा उड्न सक्‍ने एक मात्र स्तनधारी जीव हो । चमेराको यही विशेषताले गर्दा उठ्नका लागि उसलाई धेरै नै ऊर्जाको आवश्यकता पर्छ । उड्ने क्रममा धेरै नै उर्जा चाहिने भएकाले यो जीवको मेटाबोलिजम धेरै छिटो हुन्छ । अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार उड्नका लागि धेरै नै उर्जा चाहिदा शरीरमा कोषहरु छुट्टिने र फ्री रेडिकल्सहरु निर्माण हुने गर्छन् । यो विरुद्ध लड्नका लागि चमेराको प्रतिरोधात्मक क्षमता अन्य स्तनधारी जीवहरुको भन्दा दाह्रो हुने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ ।

विभिन्‍न भाइरसहरु शरीरमा आउँदा चमेराको प्रतिरोधात्मक क्षमताका कारणले संक्रमण हुन नसक्‍ने र लामो समयसम्म ती भाइरहरु चेमरामा रहने अनुसन्धानले देखाएका छन् । यस्ता भाइरहसहरु बेला बेला घर पालुवा जनावारमा पुग्‍ने र त्यहाँ उत्परिवर्तित भएर मानिसमा जाने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ ।

पोखराको चमेरे गुफामा बसेका चमेरा । तस्बिरः भीम घिमिरे/कान्तिपुर

अनुसन्धानकर्ता चक्रवर्ती भन्छन्,'चमेराको यही प्रतिरोधात्मक क्षमताको अध्ययन गरेर विभिन्‍न ओषधिहरु निर्माण गर्न सकिन्छ । अफवाह र यसप्रति नकारात्मक धारणा नबनाई अनुसन्धान गरिनुपर्छ ।'

चमेराबाटै निपा भाइरस,मर्स भाइरस लगायतका रोगहरु सरेको बताइन्छ । अर्का अनुसन्धानकर्ता कुसिमन्डा अन्य जीवहरु पनि भाइरसको स्रोत भएको बताउँछन् । उनले भने,'कुकुरबाट रेबिज सर्छ । अन्य जीवहरु पनि भाइरसको स्रोत हुन् तर चमेरालाई मात्रै सबै भाइरसको जड हो भनेर दोष दिइनु गलत हो । '

संरक्षणकर्मी चिन्तित

चमेरालाई नै रोग फैलाउने मुख्‍य स्रोत भनेर अपव्याख्या गरिएपछि अनुसन्धानकर्मीहरु चिन्तित् छन् । चमेरा अनुसन्धान तथा संरक्षण संघ नेपालका अनुसन्धानकर्ता सञ्जिव बानियाँले अन्य वन्यजन्तुहरु पनि भाइरसको स्रोत हुने तर यसरी चमेरालाई नै जोडिनु गलत रहेको बताए । उनका अनुसार चमेराले पारस्थिति प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ ।

बालीमा लाग्ने किरा, फट्यांग्राहरु खाइदिने, परागसेचन गराउने, पेस्ट कन्ट्रोलको काम चमेराले गर्ने बानियाँले बताए । चमेराले आर्थिक रुपमा मानिसको धेरै सहयोग पुर्‍याएको अनुसन्धानकार्मीहरुद्वारा जारी विज्ञप्तिमा उल्लेख छ । यस्तै,अम्बा,आँपलगायतका फलहरुको परागसेचनमा पनि चमेराले भूमिका खेल्‍ने भुटानका चमेरा अनुसन्धानकर्ता सञ्जय छिरिङ्ले कान्तिपुरलाई बताए । उनले भने,'चमेरासम्बन्धी दक्षित एसियामा मानिसहरुमा नकारात्मक धारणा धेरै बनाइरहेका छन् । तर हाम्रो मुलुकमा बाघलाई दिएजसरी नै संरक्षण गरिएको छ ।'

कोरोना भाइरससम्बन्धी अनुसन्धान गर्दै आएका क्यानडास्थित एमसीमास्टर विश्वविद्यालयका अनुसन्धाकर्ता डा. अरिन्जय बनर्जीले पनि यस्ता संक्रामक रोग उत्पन्न हुनबाट जोगाउनका लागि मानवीय क्रियाकलापहरुमा परिवर्तन हुनुपर्नेमा जोड दिएको चक्रवर्तीले सुनाए ।

अनुसन्धानकर्मीहरुले वन्यजन्तुको ओसारपसारका क्रममा भाइरसको संक्रमणको खतरा भने हुने गरेको बताए ।

दक्षिण एसियामा चमेरालाई हेर्ने नजर कस्तो छ ?

दक्षिण एसियामा चमेराका विभिन्न १ सय ४० प्रजाति पाइन्छन् । ती मध्ये ९ वटा लोपन्मुख रहेको अनुसन्धानकर्ता चक्रवर्तीले बताए । दक्षिण एसियाका केही मुलुकहरुमा चमेराबारे मानिसहरुमा अझै पनि नकारात्मक भाव रहेको बताउँदै यसतर्फ ती देशले चमेरा संरक्षण र यसको महत्व सम्बन्धमा नीति निर्माण गर्नुपर्ने अनुसन्धानकर्मीहरुले बताएका छन् ।

नेपालको सन्दर्भमा ५३ प्रजातिको चमेरा रकेर्ड गरिएको छ । स्‍याङ्जामा पाइने सोर्बाको मुसाकाने चमेरो नेपालमा मात्रै भेटिएको बानियाँले जानकारी दिए । सानो बदुरा चमेरा चेपाङ समुदायले सिकार गर्ने गरेको छन् ।

गुफाहरुमा पाइने ठूलो गोलोपत्रे चमेरो ‘हिपोसिडेरस आर्मिजर’ किरा/फट्यांग्राहरु खाएर बालीलाई जोगाउने काम गरेको बानियाँले बताए ।

भारतको तमिलनाडुमा केही मानिसहरुले चमेरलाई पुज्‍ने गरेको चक्रवर्तीले बताए । यस्तै श्रीलंकामा ३० प्रजातिका चमेरालाई त्यहाँको कानुनले संरक्षित सूचीमा राखेको अनुसन्धानकर्ता थरक कुसुमिन्डाले जानकारी दिए । यस्तै त्यहाँमा मानिसहरुमा चमेरासम्बन्धी भाव नकरात्मक रहेको उनले सुनाए । त्यहाँका मानिसहरु आफन्त मरेपछि चमेरा भएर जन्मिने र पुरानै घरमा फर्केन अन्धविश्‍वास रहेको कुसुमिन्‍डाले बताए ।

भुटानमा चमेरालाई शुभ संकेतको रुपमा लिइने गरेको अनुसन्धानकर्ता सञ्‍जय छिरिङले बताए । उनले भने,'पूर्वी भुटानमा चमेरालाई सम्पत्ति र शुभ संकेतको रुपमा लिइन्छ । घर वरपरि चमेरा आए शुभ संकेतको रुपमा लिने गरिन्छ । ' भुटानका गुफाहरुमा पाइने चमेराले भगावनको सुरक्षा गर्ने समेत जनविश्वास रहेको उनले जानकारी दिए ।

नेपालमा पनि चमेरासम्बन्धी मानिसहरुले हेर्ने नजर भने नकारात्मक नै रहेको पाइन्छ । घर वरिपरि चमेरा तथा उल्लु कराउँदा कतिपय ठाउँहरुमा अशुभ संकेतको रुपमा लिने गरिएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ १६:११
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×