स्याटेलाइट ट्यागजडित गिद्ध भारत–पाकिस्तान चहार्दै- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

स्याटेलाइट ट्यागजडित गिद्ध भारत–पाकिस्तान चहार्दै

प्रजनन केन्द्रमा हुर्किएका र त्यहीँभित्र जन्मिएका ९ वटा गिद्धले करिब १७ हजार वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा विचरण गरेका छन् ।
प्रजनन गराएर हुर्काइएका गिद्ध पनि प्रकृतिमा बाँच्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित भएको छ । – गोपालप्रकाश भट्टराई, महानिर्देशक राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग
अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — नवलपरासी (पूर्व) को पिठौलीमा स्याटेलाइट ट्याग ढाडमा बाँधेर छाडिएको एउटा जंगली गिद्ध करिब ११ सय किलोमिटर यात्रा गर्दै पाकिस्तानको जम्मु कश्मीरसम्म पुगेको पहिल्यै हो । दोस्रो पटक त्यहाँ पुगेपछि ऊ फर्केको छैन ।


गिद्धको ढाडमा रहेको स्याटेलाइट ट्यागले पठाएको तथ्यांक केलाउँदा प्रजनन केन्द्रमा हुर्किएका र त्यहीँभित्र जन्मिएका ९ वटा गिद्धले करिब १७ हजार वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा विचरण गरेको देखिएको छ ।

गिद्ध अनुसन्धानमा काम गर्दै आएका पन्छी संरक्षण संघ (बीसीएन) का कृष्णप्रसाद भुसालले २० किमि आसपासमा यात्रा गर्ने गिद्धहरू भारतको उत्तरप्रदेश, बलरामपुरसम्म पुगेको पाइएको जानकारी दिए । पखेटामा बाँधिएको १० नम्बर ट्यागको गिद्ध १ सय ९३ किमि यात्रा गर्दै बलरामपुर पुगेको छ । ४४ नम्बर ट्याग रहेको गिद्ध ९०.३ किमि यात्रा तय गर्दै उत्तर प्रदेशकै महाराजगन्ज जिल्लामा पुगेको छ । मुलुकभित्रै पनि तिनले लामो यात्रा तय गर्ने गरेका छन् ।


‘प्रजनन केन्द्रभित्र हुर्किएका र त्यहीँ जन्मिएका स्याटेलाइट ट्याग बाँधेर छाडिएका गिद्धले पनि केही समययता लामो यात्रा तय गर्न थालेको देखिन्छ,’ भुसालले भने । विगतमा प्रजनन केन्द्रभित्र हुर्काएर छाडिएका गिद्धहरू नवलपरासीको कावासोतीमा रहेको जटायु रेस्टुरेन्ट आसपास क्षेत्र मात्र बस्ने गर्थे ।

लामो यात्रा गर्ने क्रममा कतिपय गिद्ध भने थाकेर कमजोर हुने गरेको पाइएको छ । पिठौलीमा छाडिएको एक गिद्ध यसै साता कमजोर अवस्थामा गोरखाको मनास्लु संरक्षण क्षेत्रमा पुगेको थियो । धेरै उड्ने बानी नपरेकाले उक्त गिद्धलाई मनास्लु संरक्षण क्षेत्रका कर्मचारीले उद्धार गरेका थिए । त्यसलाई पिठौलीबाट गएका प्राविधिकले उद्धार गरेका हुन् ।

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले प्रकृतिका गिद्ध लोप हुनबाट बचाउन चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरामा गिद्ध संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका र त्यहाँ जन्मिएका गिद्धलाई प्राकृतिक वातावरणमा पुन:स्थापना गर्दै आएको छ । विभागले बीसीएन र प्रकृति संरक्षण कोषको जैविक विविधता संरक्षण केन्द्रको सहयोगमा उक्त कार्य गरेको हो । विभागका महानिर्देशक गोपालप्रकाश भट्टराई प्राकृतिक बासस्थानमा दुर्लभ बन्दै गएका गिद्धलाई पुन:स्थापना गर्न अघि बढाइएको प्रयास केही हदसम्म सफल भएको ठान्छन् । उनले भने, ‘प्रजनन गराएर हुर्काइएका गिद्ध पनि प्रकृतिमा बाँच्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित भएको छ ।’

सन् २००८, २००९ र २०१० मा नवलपरासी, रूपन्देही, कपिलवस्तु, दाङ, कैलाली, कञ्चनपुर, अर्घाखाँची, पाल्पा, स्याङ्जा र कास्कीबाट ६० वटा डंगर गिद्धका बच्चा ल्याएर संरक्षण थालिएको हो । केन्द्रमा रहेका गिद्धले सन् २०१२ देखि अन्डा पार्न सुरुवात गरेका थिए । अहिलेसम्म त्यहाँ १८ वटा बच्चा कोरलिएका छन् ।

विभागका अनुसार सन् २०१७ मा ६, सन् २०१८ मा १२ र सन् २०१९ मा १३ गरी ३१ वटा डंगर प्रजातिका गिद्धलाई स्याटेलाइट ट्याग बाँधेर प्राकृतिक बासस्थानमा छाडिएको छ । विभागले गिद्ध पुन:स्थापना कार्ययोजना २०१६–२०१९ अनुसार ती कार्य अघि बढाएको थियो ।

प्रजनन केन्द्रमा हुर्काएर छाडिएका गिद्धमध्ये ३ जोडीले प्रजनन अवधिमा जोडी बनाई गुँड बनाउने प्रयास गरेको देखिएको छ । यसले संरक्षणकर्मीलाई उत्साहित बनाएको छ । ती गिद्धको नियमित अनुगमनका लागि ढाडमा बाँधिएका स्याटेलाइट ट्यागमार्फत प्राप्त हुने संकेतलाई पछ्याउने गरिन्छ ।

विभागका इकोलोजिस्ट उपसचिव हरिभद्र आचार्यका अनुसार प्रजनन केन्द्रभित्रै जन्मेका र बाहिरबाट बच्चा ल्याएर हुर्काइएका ३१ बाहेक जंगलमै रहेका थप ३० वटा गिद्धलाई पनि ट्याग बाँधेर छाडिएको छ । प्रजनन केन्द्र (क्याप्टिभ) मा हुर्किएका र जंगलमा (प्राकृतिक वातावरणमै) रहेका गिद्धबीचको अन्तरक्रिया तथा तुलनात्मक अध्ययनका लागि त्यसो गरिएको हो ।


स्याटेलाइट ट्याग बाँधिएका जंगली (प्राकृतिक वातावरणमै रहेका) गिद्धले करिब २० जिल्ला घुमफिर गरिरहेको देखिएको छ । ती ३० वटा गिद्धले २५ हजार वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा विचरण गरेको देखिएको छ । त्यहीमध्येको एउटा गिद्ध कावासोतीको पिठौलीबाट करिब ११ सय किलोमिट यात्रा गर्दै भारत र पाकिस्तानको सीमा जम्मु कश्मीर क्षेत्र पुगेर फर्किएको हो ।

स्याटेलाइट ट्याग जडान गरिएका गिद्धहरू कुन–कुन ठाउँमा जान्छन्, कस्तो सिनो खान्छन्, तिनको बासस्थान कस्तो छ र कतातिर विचरण गरिरहेका छन् भनेर सम्बन्धित ठाउँमै गएर निरीक्षण गर्ने गरिएको छ ।

स्याटेलाइट ट्याग गरिएका गिद्धको प्रकृतिमा मृत्यु भए तिनको संकलित नमुनामा डाइक्लोफेनेकको अवशेष शून्य पाइयो भने ती गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रमा छन् भनेर वैज्ञानिक प्रमाणीकरण गरिन्छ ।


सन् १९९० तिर नेपालसहित दक्षिण एसियामा पशु उपचारको क्षेत्रमा डाइक्लोफेनेक सर्वव्यापी र सर्वप्रिय दुखाइ कम गर्ने औषधिका रूपमा प्रख्यात थियो । त्यतिबेला ५० लाखदेखि एक करोड रुपैयाँसम्मको डाइक्लोफेनेक पशु उपचारमा प्रयोग भएको पाइएको छ । त्यही डाइक्लोफेनेक खुवाइएका पशु उपचारकै क्रममा वा ७ दिनभित्र मरे त्यसको विषाक्तपन सिनो खाने गिद्धमा सर्छ । जसका कारण रगतमा युरिक एसिडको मात्रा बढी भित्री अंगमा पत्थर जमेपछि मृगौलाले काम गर्न छाड्ने र केही दिनमै गिद्ध मर्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ । सरकारले २०६३ जेठ २३ देखि डाइक्लोफेनेकको आयातमा रोक लगाएको छ । त्यो बेच्ने, उत्पादन गर्ने र भण्डारण गर्नेलाई जरिवानासमेत तोकेको छ । त्यसको सट्टा सन् २००६ देखि नै ‘मेलोक्सिक्याम’ आविष्कार गरी प्रवद्र्धन गरिएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ ११:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भर्चुअल कक्षा सिक्दै त्रिविका ५ सय प्राध्यापक

भर्चुअल कक्षा सञ्चालन नीति बन्दैछ : त्रिवि शिक्षाध्यक्ष
गणेश राई

काठमाडौँ — लकडाउन भएपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालय (त्रिवि)का प्राध्यापकहरु यतिखेर आफूलाई भर्चुअल प्रविधिमैत्री बनाउने प्रयासमा जुटेका छन् ।

‘बन्दाबन्दीले गर्दा हामीले विद्यार्थी, कक्षाकोठा, पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक गुमाइरहेका छौं,’ डिग्री क्याम्पस विराटनगरकी उपप्राध्यापक बन्दना जैनले सहकर्मीमाझ अनलाइनमा भनिन्, ‘कोरोना भाइरसको त्रास सबैलाई छ । तर यसरी कहिलेसम्म बस्ने ? कम्तीमा सम्भव भएसम्म हाम्रा विद्यार्थीलाई अनलाइनमै भेटौं । पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकबारे छलफल गरौं ।’

उपप्राध्यापक जैनले त्यत्ति भनिसक्दा डोटी बहुमुखी क्याम्पसका तिलक पाण्डेयदेखि इलाम महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसका देवराज घिमिरेसम्मले एकसाथ भर्चुअल हत्केला उठाएर ताली बजाए । त्यो अभिव्यक्तिले सबै प्राध्यापकहरूको साझा पीडा बोध बोलिरहेको प्रस्ट हुन्छ । प्रसंग त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा कार्यरत प्राध्यापकहरूको साताव्यापी ‘अनलाइन शिक्षण तालिम’ कक्षाको हो । भर्चुअल कक्षामा दिने, लिने र जोडिने क्रममा उपप्राध्यापक जैनले बाँडेको अनुभूति हो । हरेक बिहानी डेढ–डेढ घण्टाको दुई सत्रमा चल्दै आएको नि:शुल्क तालिम बिहीबार पाँचौं दिन पूरा भएको छ । पाँचौं दिनसम्म पाँचसयभन्दा बढी शिक्षक प्रशिक्षित भएका छन् ।

अनौपचारिक रूपमा सञ्चालन गरिएको तालिममा त्रिविका आंगिक र सम्बन्धनप्राप्त क्याम्पसमा शिक्षक स्वत:स्फुर्त सहभागी छन् । त्रिचन्द्र बहुमुखी क्याम्पसका सहप्राध्यापक बामदेव अधिकारीले तालिमको संयोजन गरेका छन् । तालिममा गुगलमैत्री भर्चुअल शिक्षण विधिका निम्ति जुम एप्लिकेसन प्रयोग गरेर सिक्ने र सिकाउने गरिँदैछ ।

अमेरिकामा प्राध्यापनरत डा. श्याम शर्माले अनलाइन तालिमको मियोको भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् । शर्मा न्युयोर्कस्थित स्टोनी ब्रुक युनिभर्सिटीमा अंग्रेजी पढाउँछन् । चार वर्षदेखि अनलाइन शिक्षण विधि प्रशिक्षणमा संलग्न शर्माले सहभागी प्राध्यापकहरूलाई आश्वस्त पार्दै ठट्यौलो पारामा भने, ‘सबैले बुझ्नोस् यो ड्राइभिङ लाइसेन्सको तालिम हो । लाइसेन्स पाएपछि कारमात्र होइन ट्रक, बस नै चलाउन सकिन्छ । कोरोना भाइरसको महामारीले हाम्रो पेसा (शिक्षण)को जग गुमाएको बेला छ । त्यसैले विकल्प खोज्दै जुम मामा प्रयोग गरेका हौं । एक पटकमा ४० मिनेट समय सित्तैमा प्रयोग गर्न पाएका छौं । त्रिविले औपचारिक सिस्टम व्यवस्था गरेपछि असिमित समय चलाउन सक्छौं ।’ भर्चुअल कक्षा भौतिक उपस्थितिसहितको कक्षाको विकल्प नभएको उनले प्रस्टाए ।

त्यतिखेर तेह्रथुम बहुमुखी क्याम्पस आठराईका प्रमुख निलम खरेलले खुशी व्यक्त गरे । ‘बन्दाबन्दीको बेला अनलाइन शिक्षा दिने विकल्प ज्यादै उपयोगी छ,’ जिज्ञासा राख्दै उनले भने, ‘समस्या एउटै छ, सबै विद्यार्थीसित ल्यापटप छैन । मोबाइलसम्म चलाउँछन् । मोबाइलबाट पनि शिक्षण क्रियाकलाप सम्भव छ ?’ उत्तिखेरै डोटी क्याम्पसबाट शान्ता हमालले सोधिन्– ‘हाम्रो त सबै ठाउँमा इन्टरनेट पहुँच छैन । के गर्ने होला ?’

भर्चुअल कक्षा तालिमका संयोजक सह–प्राध्यापक अधिकारीले सहभागीको जिज्ञासा मेट्न तम्सिए । ‘नेपाल सरकारले विद्यालयलाई नै इन्टरनेट र प्रविधिमैत्री तुल्याउने नीति अघि सारेको बेला छ,’ उनले भने, ‘धैर्य गरौं । विश्वविद्यालयले पनि केही पहल गर्ला ।’

उतिखेरै अनलाइन शिक्षण अभियन्ता सुरेन्द्र सुबेदी जवाफ दिन अघि सरे । ‘विद्यार्थीले मोबाइलबाटै भर्चुअल कक्षा लिन सक्छन्, तर त्यसमा चाहेजति सबै सिस्टम नहुनसक्छ,’ काठमाडौं मोडेल कलेजका प्रिन्सिपलसमेत रहेका सुवेदीले भने, ‘जहाँसम्म इन्टरनेट महँगो हुन्छ भन्ने छ । त्यसका लागि सेवा प्रदायक संस्थाले डाटा प्याकको व्यवस्था गरेका छन् । एक घण्टामा बीस रुपैयाँमात्र खर्च हुन्छ ।’

तालिम संयोजक सह–प्राध्यापक अधिकारीका अनुसार त्रिविमा कार्यरत शिक्षकहरूको ‘टीयू टिचिङ एक्सिलेन्सी ग्रुप’ ले सन् २०१६ बाट भर्चुअल तालिमको अवधारणा अघि सारेको हो । यो तालिम काठमाडौंमा मात्र सीमित थियो । अहिले तालिम दिने र लिने दुवै उपत्यकाभित्र र बाहिरका महिला प्राध्यापकको सहभागिता धेरै छ । पुरुष प्राध्यापकहरूको सहभागिता उत्तिकै उत्साहजनक छ ।

‘तालिमको विकास गर्ने क्रममा हामी तीस जना जति प्राध्यापकहरूले एउटा मोडेलको विकास गरेका छौं,’ संयोजक अधिकारीले भने, ‘हामीले कक्षाकोठामा गएर पढाउने अवसर गुमाउँदा हाम्रा विधा, विषय, पाठ्यक्रम र शिक्षण शैली उपयोगी हुने उपाय इन्टरनेट प्रविधि प्रयोग गरेर कसरी धेरथोर फिर्ता ल्याउन सकिन्छ भनेर खोजी गरेका छौं ।’ ग्रुपमा सुरुदेखि संलग्न तथा प्रशिक्षित प्राध्यापकले यतिखेर आलोपालो तालिम दिँदैछन् ।

भर्चुअल प्रविधिले विद्यार्थीसँग सम्पर्कलाई पुन:स्थापित गरेर लेक्चर दिने, छलफल गर्ने/गराउने र विद्यार्थीलाई सामूहिक काम गराउन प्रविधि प्रयोग गर्न प्राध्यापकलाई सिकाइएको अधिकारीले जनाए । जसका निम्ति जुम, फेसबुक वा गुगल ह्याङआउट प्रयोग गरिँदै आएको छ । विद्यार्थीलाई अध्ययन सामग्री, निर्देशन, सूचना दिने उपायको खोजी गरिएको छ । गुगल ड्राइभ, मेसेन्जर र इमेल प्रयोग गरिएको छ । त्यसैगरी विद्यार्थीको प्रतिक्रिया थाहा पाउने, जाँच लिने, गृहकार्य जम्मा गर्ने काममा गुगल सर्भे, गुगल डक र इमेल प्रयोग गरिँदै आएको छ । शिक्षण विधिमा स्लाइड प्रस्तुति, युट्युब प्रयोग, क्यालेन्डर निर्माण, सन्दर्भ स्रोत खुलाउने काम भइरहेको छ

यसरी दिइएको अनलाइन शिक्षण तालिममा त्रिविले कुने आर्थिक दायित्व बेहोर्नु परेको छैन । सबैजना स्वयंसेवक प्रशिक्षकका रूपमा खटिएका छन् । तालिमको अन्तिममा जुम एप्लिकेसनबाट एक दिने वेबनारसमेत आयोजना गरिने जनाइएको छ । वेबनारमा देशभरिका एकहजार शिक्षक सहभागी हुने संयोजक अधिकारीले बताए ।

त्रिवि शिक्षाध्यक्ष प्राध्यापक शिवलाल भुसालले विश्वविद्यालयले भर्चुअल कक्षा सञ्चालनका निम्ति आईटी विज्ञ समिति गठन भएको बताए । ‘त्रिविमा अहिलेसम्म अनलाइन कक्षा सञ्चालन गरेकालाई स्वीकार गर्ने र बाँकी विभाग, क्याम्पसहरू पनि व्यवस्थापन गर्ने नीति अघि बढेको छ,’ भर्चुअल कक्षा सञ्चालन नीति बन्ने क्रममा रहेको उल्लेख गर्दै शिक्षाध्यक्ष भुसालले कान्तिपुरसित भने, ‘अहिलेसम्म जुम एप्लिकेसनको फ्री भर्सनमात्र चलाइएको छ । अब लाइसेन्स लिने प्रक्रिया अघि बढाएका छौं ।’

त्रिविले तत्कालका निम्ति सेमेस्टरमा सुचारु स्नातक तहका विषयहरू, स्नातकोत्तर तह, एमफिल र विद्यावारिधिका निम्ति भर्चुअल कक्षा सञ्चालन गर्ने शिक्षाध्यक्ष भुसालले जनाए । साथै, त्रिविले नेपाल टेलिकमलगायत इन्टरनेट सेवा प्रदायक संस्थासँग दुर्गममा रहेका विद्यार्थीलाई सरल तथा सस्तोमा पहुँच विस्तारका निम्ति समन्वय गर्ने शिक्षाध्यक्ष भुसालले बताए । त्रिविको विभिन्न विभाग, अनुसन्धान केन्द्र र ६० आंगिक क्याम्पसका गरी करिब ८ हजार प्राध्यापन जनशक्ति छन् ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ ११:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×